60.Құқықтық қатынастардың құрамы

Құқықтық қатынас - қатысушылардың субъективті құқықтары мен заңды міндеттері болатын, құқық нормалары мен заңда көрсетілген фактілерге сәйкес туындайтын, ерік-ықтиярды білдіретін қоғамдық қатынастар.

Құқықтық қатынастың тууының алғы шарты болып заңды фактілер табылады.Құқық нормалары, құқықтық қатынастың пайда болуын,өзгеруін,тоқтатылуын байланыстыратын өмірдің фактілі мән-жайларын заңды фактілер дейміз.Нәтижесінде,бір салдарды тудырған әр түрлі заңды фактілердің жиынтығын заңдық құрам деп атайды.Заңды фактілер:заңды оқиға жіне заңды әрекет сияқты 2 сатыдан тұрады.Заңды оқиға адамдардың еркінен тыс қалыптасатын мән-жайлар мен құбылыстарды қамтитын заңды фактілер.Заңды әрекет-адамдардың еркімен қалыптасатын заңды фактілер.

Құқық нормасы құқықтық реттеудің статистикалық жағдайын білдіретін болса, құқықтық қатынас оның динамикалық, яғни қозғалыстағы жағдайын көрсетеді. Құқықтық қатынас абстрактілі құқықтық нормаларды жекеленген байланыстар, яғни белгілі бір субъектілер үшін субъективті құқықтар мен заңды міндеттер деңгейіне аударуға мүмкіндік береді. Құқықтық қатынастардың белгілері: әлеуметтік субъектілер арасындағы екі жақты нақты байланысты көрсететін қоғамдық қатынас; құқық нормасы негізінде пайда болады (құқық нормасының жалпы талаптары нақты субъектіге және оның жағдайына байланысты дербестенеді); адамдар арасындағы субъективті құқықтар мен заңды міндеттер көмегімен жүзеге асырылатын байланыс; ерікті қатынастар болып табылады, себебі оның пайда болуына қатысушылардың ең болмаса біреуінің еркі қажет; қатынас белгілі бір объектінің, құндылықтың төңірегінде жүргізіледі; мемлекеттің мәжбүр ету күшімен қорғалатын және қамтамасыз етілетін қатынас. Құқықтық қатынас күрделі құрамға ие. Оның құрамының элементтері қатарына мыналар жатады: субъект, объект;субъективті құқық және заңды міндет (заңдық мазмұн). Қоғамдық қатынастар құқықтық қатынастың материалдық мазмұнын құрайтын болса, субъективті құқықтар мен заңды міндеттер оның заңды мазмұнын білдіреді. Құқықтар мен міндеттер арқылы құқықтық қатынасқа қатысушылардың заңды байланысы жүзеге асырылады. Құқықтық қатынастың субъектілеріне:жеке тұлғалар ,заңды түлғалар ,мемлекет органдары ,әкімшілік бөлімдер жатады. Құқықтық қатынастың субъектілері болу үшін,олар құқықтық субьектілікке(құқықтық әрекет қабілеттілігіне),ие болуы қажет.Құқықтық субьектілік 3 элементтен тұрады:1)құқықтық қабілет;2)әрекет қабілеттілігі;3)деликт қабілеттілігі.

Құқықтық қатынастың түрлеріне :1)әкімшілік құқықтық қатынастар ;2)қылмыстық құқықтық қатынастар;3)азаматтық әкімшілік құқықтық қатынастар т.б. жатады.

61.Ата-ана ж/е балалардың құқықтары мен міндеттерінің пайда болу негіздері

Қазақстан Республикасының 1998 ж 17 желтоқсанда қабылданған № 321-1 «Неке және отбасы туралы» Заңының 60-66 баптарынд ата-аналардың отбасындағы құқықтары мен міндеттері көрсетілген.

Ата-аналардың өз балаларына қатысты құқықтары тең және міндеттері (ата-ана құқықтары)тең болады.Ата-ана құқықтары балалары он сегіз жасқа (кәмелетке) толғанда,сондай-ақ кәмелетке толмаған балалар некеге тұрған кезде тоқтатылады.Кәмелетке толмаған ата-аналардың баласымен бірге тұруға және оны тәрбиелеуге қатысуға құқығы бар.

Некеге тұрмаған,кәмелетке толмаған ата-аналар олар бала туған жағдайда және олардың ана және (немесе ) әке болуы анықталған жағдайда өздері он алты жасқа толғанда ата-ана құқығын өз бетінше жүзеге асыруға құқылы.Кәмелетке толмаған ата-аналар он алты жасқа толғанға дейін қорғаншы және қамқоршы орган балаға қорғаншы тағайындайды,ол баланың кәмелетке толмаған ата-аналарымен бірге оны тәрбиелеуді жүзеге асырады.Баланың қорғаншысы мен кәмелетке томаған ата-ананың арасында туындаған келіспеушілікті қорғаншы және қамқоршы орган шешеді.

Кәмелетке толмаған ата-аналардың жалпы негіздерде өздерінің әке және ана болуын мойындауға және оған дау айтуға құқығы бар,сондй-ақ олардың он төрт жасқа толғаннан кейін сот тәртібімен өз балаларына қатысты әке болуын анықтауды талап етуге құқығы бар

.Ата-аналар өз баласының денсаулығына,өз баласын тәрбиелеуге,баласының міндетт орта білім алуын қамтамасыз етуге міндетті болып табылады. Ата-аналардың бала жалпы орта білім алғанға дейін оның пікірін ескере отырып, білім беру ұйымын және баланың оқу нысанын таңдауға құқығы бар. Баланың тәрбиесі мен білім алуына қатысты барлық мәселелерді баланың мүдделерін негізге алып және оның пікірін ескере отырып, өзара келісу арқылы ата-аналар шешеді. Ата-аналардың арасында келіспеушіліктер болған кезде, бұл келіспеушіліктерді шешу үшін қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органға немесе сотқа жүгінуге құқылы.

Ата-ана ж/е балалардың құқығы жайлы ҚР «Неке ж/е отбасы туралы кодексінде» жазылған. Бұл тақырыпқа кодекстің 10,11 тараулары сәйкес келеді. Яғни, 10-тарау балалардың құқықтары мен міндеттері жайлы болса,11-тарау ата-ананың құқытары мен міндеттері жайлы. Балалардың құқығы дегеніміз не? 60-бап бойынша, балалардың өзінің мүдделеріне қайшы келетін жағдайларды қоспағанда, әрбәр баланың отбасында өмір сүруге ж/е тәрбиеленуге, өзінің ата-аналарын білуге,олардың қамқорлығында болуға, олармен бірге тұруға құқығы бар. Сондай-ақ,баланың ата-аналарымен,сондай-ақ басқа да туысқандарымен араласуға құқығы, өзінің пікірін ашық және еркін білдіруіне,әкесінің атын,тегін алуына тікелей құқығы бар. Баланың өз ата-анасының тәрбиесіне, өз мүдделерiнің қамтамасыз етiлуіне, жан-жақты өсiп-жетiлуiне, өзінің адами қадiр-қасиетiнiң құрметтелуiне құқығы бар.66-бап негізінде, Баланың өзi ата-аналарынан және отбасының басқа да мүшелерiнен осы Кодекстің 5-бөлімінде белгіленген тәртіппен және мөлшерде күтіп-бағу қаражатын алуға құқығы бар.