16. Қазақстан Республикасының Конституциясына жалпы сипаттама

Конституция белгілі бір кезеңдегі қоғамның әлеуметтік-экономикалық, рухани және құқықтық дамуының нәтижесі ретін­де демократияның даму деңгейін белгілейтін, аталмыш қоғамдағы жеке адамның құқықтары мен бостандықтарын көрсе­тетін, экономикалық және әлеуметтік өмірдегі мемлекеттің рөлін айқындайтын, халықтың қоғамдық белсенділігі мен саяси жүйесін сипаттайтын құжат болып саналады. Басқаша айтқанда, Конституция мемлекет пен тұтастай қоғамның тек негізгі заңы ғана емес, сонымен бірге жоғары заң күшіне ие және Қазақстан құқының бүкіл жүйесі үшін нормативтік база болып санала отырып, саяси-құқықтық құжат болып саналады, сондай-ақ қазір­гі заманғы демократиялық және құқықтық мемлекет белгілері жүйесінде айрықша орын алады.

Қазақстан Республикасының Конституциясы преамбу­ла­дан және 9 бөлімнен тұрады.

Преамбула (кіріспе) Қазақстан халқын Конституция қабыл­даған айрықша субъекті ретінде атап көрсетеді; Конституцияны қабылдау себептерін (мотивтерін) ашып көрсетеді.

1 бөлім. «Жалпы ережелер» мемлекет құрылысының негіз­де­рін айқындаушы қағидаларға арналған.

1-бап. Қазақстан Республикасы демократиялық, зайырлы, құқық­тық және әлеуметтік мемлекет болып саналады.

2-бап. Қазақстан Республикасы – Президенттік басқару нысанындағы біртұтас мемлекет болып саналады.

3-бап. Мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы-халық; мем­ле­кеттік биліктің заң щығарушы, атқарушы және сот үш билік тармағына бөліну қағидалары бекітілген.

4-бап. Қазақстан Республикасындағы қолданылатын құқық­тарға анықтама беріледі және Конституция арқылы ең жоғары заң күші танылады.

5-бап. Идеологиялық және саяси әралуандылық қағидалары танылады, қоғамдық бірлестіктер қызметінің тәртібі реттеледі.

6-бап. Мемлекеттік меншік пен жеке меншік танылады және бірдей қорғалады.

7-8-баптар. Мемлекеттік тіл – қазақ тілі және Қазақстан Респу­бликасы халықаралық құқықтың қағидалары негізінде басқа мемлекеттермен ынтымақтастық және тату көршілік қарым-қатынас саясатын жүргізеді.

2 бөлім. «Адам және азамат» жеке адамның құқықтық мәртебе негіздеріне арналған, бұл бөлімде адам және азамат құқықтары мен бостандықтары, сондай-ақ азаматтық институты негіздерінің тәртібі белгіленеді.

3 бөлім. «Президент» бөлімінде президенттік басқару ны­сан­­дары бекітіледі, бапқа сәйкес Президент биліктің бірде-бір тар­мағына жатпайды, мемлекеттің басшысы, халық бірлігінің, Конс­титуцияның рәмізі әрі кепілі болып саналады және мем­ле­кет­тік биліктің барлық тармағының келісіп жұмыс істеуін қамта­ма­сыз етеді.

4 бөлім. «Парламент» заң шығару қызметін жүзеге асыра­тын ең жоғары өкілді орган ретінде Парламенттің құқықтық мәртебесін айқындайды, Парламент қызметінің ұйымдық-құ­қық­тық нысандарын және оның депутаттарының мәртебесін бекітеді.

5 бөлім. «Үкімет» Республикадағы атқарушы билікті жүзеге асыратын Үкімет қызметінің негіздеріне арналған, Үкімет пен Премьер-министрдің құзырын бекітеді.

6 бөлім. «Конституциялық Кеңес» негізгі қызметінің бірі Конституция нормаларына ресми түсініктер беру болып сана­ла­тын конституциялық Кеңестің құқықтық ереже негіздеріне арнал­ған.

7 бөлім. «Соттар және сот төрелігі» сот жүйесіне арналған, соттардың нормативтік-құқықтық актілерді конституциялық ем­ес деп тану туралы Конституциялық Кеңеске жүгіну мүм­кін­дігін бекітеді. Конституция бұл бөлімде алдын-ала жүргізілетін әкім­ші­лік тексерулер мен алдын ала тергеуді соттар мен прокура­туралардан бөледі.

8 бөлім. «Жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару» 85-бапқа сәйкес жергілікті мемлекеттік басқару жергі­лікті өкілді және атқару органдарымен жүзеге асырылады. 89-бапқа сәйкес, Қазақстан Республикасында жергілікті өзін-өзі басқару танылады, оның міндеті-жергілікті маңызы бар мәсе­ле­лер­ді шешу кезінде халықтың дербестігін қамтамасыз ету.

9 бөлім. «Қорытынды және өтпелі ережелер» (90-98 бап­тар), жекелеген конституциялық белгілеулерді жүзеге асыру процедураларын қамтамасыз етеді.

Қазақстан Республикасы Конституциясының ерекше­лік­те­рі:

1) қабылдау және өзгерту тәсілдері бойынша қатаң болып

саналады;

2) заңдық формасы бойынша – жазылған;

3) қолдану уақыты бойынша – тұрақты.