6. Негізгі қордың тозу түрлері.

Негізгі құралдар ұзақ уақыттық кезеңі ішінде шаруашылық қызмет процесінде бола отырып, бірте-бірте тозады. Тозу- бұл физикалық және моральдық мінездемелерінен айырылу.

Физикалық тозу негізгі құралдарды пайдалану және сыртқы факторлардың әсер ету нәтижесі болып саналады.

Моральдық тозу соның нәтижесінде активтер ғылым мен техниканың қазіргі даму талаптарына сәйкес келмеу нәтижесіндегі процесті білдіреді.Негізгі құралдарды моральды тоздыратын факторлар:1.Өндірістегі жабдықтар мен жабдықтардың жаңаруы (ескі машиналарды жаңа, неғұрлым өнімділеуіне ауыстыру); 2.Технологиялық процестің жетілуі (жаңа технология кезінде қолданыстағы машиналар мен жабдықтарды пайдалану мүмкін емес); 3. Шығарылған өнім номенклатурасының жаңаруы мен өзгеруі (бұл орайда ескі машиналар мен жабдықтар жаңа өнім шығаруға жарамсыз); 4. Тауар өндіруге арналған машиналар мен жабдықтардың санын азайтуға субъектіден талап ететін, кейбір тауалар сұраныстың азаюы; 5. Жұмыс күшінің, білікті қызметкерлердің еңбекпен қамтылуындағы, өндірістің географиялық орналасуындағы өзгерістер.Олар өндіріс көлемін, пайдаланылатын машиналар мен жабдықтардың санын азайтуға талап етуі мүмкін; 6. Өнеркәсіптің өңдеуші салаларындағы шикізат құрамының жиынтығындағы өзгеріс, өнімнің жекелеген түрлерін өндіру қажеттілігі. Бұлар өнеркәсіптің өндіруші салаларындағы өндіріс көлемінің қысқаруына әкеп соқтыруы мүмкін. Моральды тозудың нәтижесінде физикалық тозу басталғанға дейін негізгі құрал объектілерін жаңасына, неғұрлым үнемдісіне ауыстырады. Моральды тозуды болдырмас үшін негізгі құрал объектілерін қайта құрады және жаңғыртады. Мұражай және қылқалам құндылықтарынан кітаптардан, фундаментальді кітапханалардан, фильмдер қорынан, сәулет пен өнердің ескерткіші болып табылатын үйлер мен ғимараттардан басқа негізгі құралдардың барлығы моральды тозуға бейім.Негізгі өндіріс қорының ұзақ уақыт жұмысқа қатысу үрдісінде немесе жұмысқа қатыспай тұруынан тозып, өзінің пайдалы қасиетінен айырылып, яғни табиғи және сапалы тозуға душар болады. Табиғи тозу – негізгі өндіріс қорларын өндіріс ұзақ жылдар бойы қолданудың салдарынан сынуын және тозуын айтады. Ол тозу пайдаланудың және табиғаттың, әсерінен, болуы мүмкін.Сапалы тозу - негізгі қордың толық тозбай жатып құнсыздануы немесе өндіріс үрдесінен шығып қалуы. Ғылыми-техникалық прогресстің даму әсерінен, кәсіпорындағы техникалар мен жабдықтар көп жағдайда сапалық тозуға жатады. Сапалық тозу, табиғи тозуға қарағанда тозуы ерте келеді, ондағы техниканы әліде болса өндірісте қолдануға болады, бipaқ, экономикалық жағынан алғанда қолдану тиімсіз. Сапалық тозу көбінесе машина, техника және жабдықтарға қатысы көп. Сапалык тозудың eкі түpi ажыратылады: Сапалык тозудын 6ipiнші түpi – баланстық және қалпына келтіру құндарының ара қатынысы негізінде анықталады:

Мұнда Toз(C₁) - сапалық тозудың бірінші түрі; Бқ - баланстык құн, мың тенге;

Ққ - қалпына келтірілген құн, мың тенге.

Сапалық тозудың екінші түpi – көбінесе ескі және жаңа жабдықтардың өнімділігін салыстыру арқылы анықталады:

Мұнда Тоз(С₂) - сапалы тозудың eкінші түрі;

Өн₁-icтen тұрған нeriзri қордың өнімділігі;

Өн₂- жаңа өндірілген нeriзri қордың өнімділігі.