32. Киҫәксәләр һәм уларҙың төрҙәре.

Айырым һүҙҙең, һүҙбәйләнештең йәки бөтә һөйләмдең йөкмәткеһенә өҫтәлмә мәғәнә үҙенсәлеге биреп килгән ярҙамлыҡ һүҙҙәр. Баҫым төшмәй уларға, ялғауҙар ҡушылмай, һүҙҙәргә ҡушылып әйтелә йәки яҙыла. Препозитив: бик, үтә, сем, дөм һ.б. Постпозитив: та, уҡ, ғына, икәс, ла баһа, -дыр, -сы, иһә һ.б. Мәғәнә үҙенсәлектәренә ҡарап төрҙәре: 1)Һорау (-мы ни, икән –ме, -мы әллә, -мы һуң һ.б.) Үҙ аллы һүҙ төркөмдәренән һуң килеп, һорау ҡатыш икеләнеү, ышанмау, аптырау белдерә; 2)Көсәйтеү (шаҡтай, бик, иң, үтә, айырата һ.б.) Сифат, рәүеш, ҡылым алдынан йә һуң килеп, уларр аңлатҡан мәғәнәләргә көсәйтеү төҫмөрө өҫтәй; 3)Сикләү (ғына, уҡ, хатта, бары, фәҡәт, тиерлек, иһә, тик һ.б.) Үҙҙәре бәйләнә торған һүҙҙәрҙең мәғәнәләренә сикләү, аныҡлау, аҙһытыу, көсәйтеү төҫмөрҙ!рен өҫтәй; 4)Билдәләү (тап, нәҡ, ҡап) Үҙ аллы һүҙҙәрҙең мәғәнәләренә аныҡлау, асыҡлау төҫмөрө өҫтәй; 5)Раҫлау (әле, лаһа, ла баһа, ла һ.б.) Үҙ аллы һүҙҙәрҙең аҙағында тороп, раҫлау, аныҡлау, ҡәнәғәтһеҙләнеү төҫмөрө өҫтәй; 6)Йөкмәтеү (-сы, -со) Үтенеү, һорау, ялыныу төҫмөрөн бирә; 7)Самалау, икеләнеү (әллә, ни, һуң, -тыр һ.б.) Самалау, билдәһеҙлек, ризаһыҙлыҡ төҫмөрө бирә; 8)Оҡшатыу-сағыштырыу (тас, хас) Үҙ аллы һүҙҙәр м-н килеп, оҡшатыу-сағыштырыу төҫмөрлөктәре бирә.

34. Ымлыҡтар. Уларҙың фонетик һәм мәғәнәүи үҙенсәлектәре, синтаксик функциялары. Оҡшатыу һүҙҙәре, уларҙың синтаксик функциялары.

Кешенең хис-тойғоларын, ихтыяр-теләген, кисерештәрен белдерә торған һүҙҙәр: аба, их, уф, и-и, шш һ.б. Ымлыҡтарҙан ҡылымдар ҙа яһалырға мөмкин. Һөйләмдәрҙең үҙенсәлегенә ҡарап, ымлыҡтар һөйләм киҫәге була ала. Эмоцияны, кәйеф-тойғоно, ихтыяр теләген атамай, уларҙың күсермәһен генә бирәләр. Төркөм: 1)Эмоциональ ымл. хис-тойғоларҙы, кисерештәрҙе белдерә:а)шатлыҡты, һоҡланыуҙы, ҡәнәғәтләнеүҙе, хуплауҙы белдерә (ә, и, о, ай, аба, и-и, ай-ай һ.б.); б)ҡыҙғаныуҙы, үкенеүҙе, ҡайғырыуҙы, һыҙланыуҙы, ғазапланыуҙы, бошоноуҙы белдерә (и, а, ай, эй, ох, ай-яй, әттә һ.б.); в)шелтәләүҙе, ҡурҡытыуҙы, ҡәнәғәтһеҙләнеүҙе, әрләүҙе, үсләүшеүҙе, нәфрәтләнеүҙе белдерә (ә, а, ах, һәй, ҡара һин уны һ.б.); г)Күрә алмауҙы, үсәүҙе, көлөүҙе, ерәнеүҙе белдерә (ә-ә, ах, фи, фу, тфу, иһи һ.б.); д)ҡурҡыуҙы, ҡот осоуҙы белдерә (аһ, их, ай, һай, абау, эһ, аба-ба һ.б.); е)Икеләнеүҙе, аптырауҙы, ғәжәпләнеүҙе белдерә (э, ә, әй, эммм, мм, билләһи, кит һ.б.) 2)Императив ымлыҡ-р кешенең ихтыяр һәм теләк мөнәсәбәттәрен белдерә: а)Өндәшеү, саҡырыуҙы белдерә (йә, әй, әйҙә, һәй, һәйт, әү һ.б.); б)Тыйыуҙы талап итеүҙе, бойороуҙы белдерә (ссс, шшш, тссс, сеү, мә һ.б.). Хайуандарҙы, ҡоштарҙы саҡырыу, ҡыуыу өсөн ҡулланылған ымлыҡтар була.

Оҡшатыу һүҙҙәр ысынбарлыҡтағы тауыштарға, өндәргә, хәрәкәттәргә, яҡтылыҡҡа һ.б. күренештәргә оҡшатыуҙы белдерә: шаптыр, мыш-мыш, йәлп, ялт, келт. Өноҡшаш (предметтарҙан, күренештәрҙән йәки заттарҙан ишетелгән тауыштарға, ҡысҡырыҡтарға, өндәргә оҡшатыуҙы белдерә: шатыр-шотор, шаҡ-шоҡ) һәм һыноҡшаш (Предметтарҙың хәрәкәтенә, яҡтылыҡҡа һәм һиҙенеүгә һынлы оҡшатыуҙан яһалған һүҙҙәргә әйтәләр: гөлт, йәлп, кәлт, шаҡ ҡатыу, ялт, мөлдөр-мөлдөр һ.б.) һүҙҙәргә бүленә.

Һөйләмдең баш киҫәктәре һәм эйәрсән киҫәктәре хеҙмәтен үтәй. Төп һәм исемләшкән оҡш.һүҙҙәр – эйә, Күберәк хәл функцияһын үтәй.