7. Адамның этностық әлемі этнопсихологияның пәні ретінде.

Полиэтникалық полимәдениет жағдайында өмір сүріп отырған адамның ұлттық сипатта дамуынна қоғамдық өмірдегі өзгерістер әсер етеді. Қазіргі уақытта біздің полиэтникалық қоғамда өтіп жатқан экономикалық, әлеуметтік-саяси, мәдени, демографиялық және басқа да процестер елімізде өмір сүріп жатқан барлық халықтардың ұлттық сана сезімдерінің көтерілуімен түсіндіріледі. Жеке бір адамның және этностың этникалық сана сезімінің деңгейі, көп ұлтты қоғамның әлеуметтік-психологиялық және атмосферасын белгілі бір мәнді дәрежеде анықтайды. Этникалық сана сезімдердің құрылымы, этникалық эдентификация, өз «менің» бастан кешіруі, әсерленуі, өзіндік қатынасты белсендіру, этнорухани мәдениетке, ұлттық тілге, халық творчествосына, дініне, әдет-ғұрпына, мәдениетіне деген психологиялық орнықтылық сияқты белгілермен анықталады. Этно факторлардың мәнді өсуі этникалық сана сезімдерді күшейтеді. Этникалық сана сезімдер индивидуалды қасиеттердің әртүрлі деңгейдегі ерархиялық байланысын детерминациялайды қасиетердің және интеграцияланған индивидуалдықтың дамуының жүйелі ұйымдастырушысы функцияларының орындайды, әрі реттейді. Этникалық басты объективті тасушысыболып табылатын «ұлттық мәдениеттің » әлсіреуі барысында өтетін этникалық сана сузімдердің күшеюін «этникалық парадокс» деп айтуға болады. Бұл парадокстың болу себебі ұлттық сана сезімдердің конпен сациялаушы функциясымен байланысты, соны күшейту және бекіту, этникалық сана сезімнің объективті негізі – халықтың, этностың, ұлттың өзіндік қайталанбас мәдениеттің әлсіреуінде пайда болатын негативті әсерлерді теңестіреді. Қазіргі жаңа этно психологияда өз бетінше дамып жатқан бақтардың бірі – психофизиологияның, когнетивті процестердің, естің эмоцияның, сөздің этникалық ерекшеліктерін салыстырмалы – мәдени зерттеулері жатады. Этнопсихологияның методологиясы өте күрделі. Этносты құрайтын индивидтің қасиеті мен тұтастықты құрайтын ұлттық мәдениет қасиеттері бірдей емес, культуралогияның және психологияның зерттеулері арасында этнопсихологияға байланысты ылғида белгілі бір ажырау болады. Сондай-ақ этникалық ерекшеліктер жайлы бір қорытынды жасау үшін, қандай да бір салыстыру керек деген ой көлеңкелеп тұрады. Сондықтан да этноцентризм мәселесінен қашу үшін оны терең түсіну керек. Халықтардың психологиялық ерекшеліктері жайлы абстартілі, негізделмеген қорытындылар ұлттық сезімдерді қорлауы мүмкін. Осы сұрақтарды талдауда пән аралық гуманитарлы ғылымдар атап айтқанда этнокультуралогиясы бізге көмектеседі. Мұнда индивидуалды сана сезімдер сол мәдениетте қабылданған адамның жалпы модулінен тәуелді болады және олардың құндылықты – нормативті аспектілері.

8. Әлем халықтарының ұлттық психологиялық ерекшеліктері.

Этнопсихологияны ғылыми пән ретінде абстррактіліт түрде қарауға болмайды. Көп ұлттар мен халықтардың тарихи экологикалық және саяси дамуы діни, мәдени, тілдік миграциялық әсері этникалық және этнографиялық топтардың шаруашылық мәдени және ұлттық психологиялық ерекшеліктері болады.

Славян ұлтының өкілдеріне Орыс, украйын, беларус, поляк, болгар, чехтарды және т.б

Прибалтика мемлекетінің өкілдеріне эстондықтардың латыштар мен литвандықтар жатқызуға болады.

Кавказ ұлтының өкілдеріне адыгейлер, черкестер, абазиндер, балкарлар, кабардандар, шешендер, аварлар, ноғайлар, ағұлдар т.б Орта Азия мен Қазақстан халықтарының өкілдеріне Өзбектер, қазақтар, тәжіктер, қырғыздар, түркімендер, қарақалпақтар және т.б Солтүстік, Сібір, Қиыр Шығыс халықтарына Якутттар, буряттар, карельдер, финдер, хантылар және т.б Орыстардың көпшілігі өздерінің тарихи өалыптасқан этностық территорияларында өмір сүреді. Орыстар негізінен дербес өмірге жақсы дайын келеді. Украйындар Ежелгі Словян халқының бірі. Беларустар Словян халқына жатады. Халқының ең басты қасиеті табандылық және сенімділік, еңбек сүйгіштік, қарапайымдылық өзінен үлкендер мен әріптестерге деген құрмет қандай жағдайда болмасын төзңмдң достыққа адал. Литвандар Балтық маңы елдерінен саны жағынан бірінші орында. Олар қонақжай халық. Қонақ күтуге басты мәселе олар үш қонақтың көңілін табу. Олар өте сезімтал, еңбекқор, байқағыш. Латыштар өте жақсы малшылар, льньводтар бау бақша мен кәсіпшілер. Эстондар – Эстонияның территориясында өмір сүретін халық . Көпшілігі осы жердің ежелгі тұрғындары. Олардығ тілдері финноугор тілдері тобына жатады. Фин және Венгер тілдеріне жақын. Бірқатар басқа да халықтардың коми, мари, мордва, карель тілдерімен туыстас болып келеді.

Молдавандар Молдава республикасының көпұлтты халқының негізгі бөлінін құрайды. Көптеген этнограф ғалымдар Молдавандардың жұмсақ, кішіпейіл қырларын, атадан балаға мұра болып келе жатқан қонақжай, ақкөңіл, жақындарға қамқорлық сияқты қасиеттерін көрсеткен болатын.

Ал Татар халқы біздің елімізде саны жағынан ең көп халықтар болып келеді. Еділ маңы татарлары Тарстан Республикасын сондай ақ Башқұртстанда шашырап орналасқан. Татар ұлтының өкілдері көп қлтты ұжымдарда ұлттық ерекшеліктеріне қарай кіші топтар құруға бейім келеді.

Жапондар ұзақ ғасырлар бойы Жапонияда тұлғаның ұжымға бағыну психологиясы дәріптеліп келеді.

Американдықтар психологиясында қарама қайшылықтар өте көп. Бұл осы халықтың өзіндік тарихының нәтижесі болуы да мүмкін. Олар еңбекқор, бірақ сол еңбекқорлығының өзіндік ерекшеліктері бар. Ал өзіміздің Қазақ халқын барлығымыз жақсы білеміз, қте қарапайым, қонақжай, сыпайы, салт дәстүрді өте берік ұстайды.