Еңбекке мерзімдік ақы төлеу

Еңбекке мерзімдік ақы төлеудің де бірнеше түрі бар.

Жай мерзімдік еңбекақы – жалақыны жұмысшыға берілген разряд бойынша сағаттық (ауысымдық) тарифтік мөлшерлемені іс жүзінде атқарылған табель (тізім) сағаттарының санына көбейту жолымен есептеуге негізделген:

З_М  Т_Сt, (5.12)

мұндағы Т_С – жұмысшының сағаттық тарифтік мөлшерлемесі;

t – жұмысшының нақты істеген сағаттар саны.

Бұл жүйенің бір түрі – еңбекке қызметақы төлеу болып табылады. Мұнда басшыларға, мамандар мен қызметшілерге, жұмысшыларға бір айдағы жұмыс сағатының санына қарамай-ақ, айлық лауазымдық қызметақы белгіленеді.

Мерзімдік ақы түрлерінің ішінде мерзімдік сыйлық беру жүйесі барынша кеңінен тараған. Бұл жүйе бойынша, жұмысшы тарифтік табыстан тыс белгілі бір сандық немесе сапалық көрсеткіштерге жеткені үшін сыйлық алады. Жұмысшының табысын осы жүйеге сәйкес мына формула бойынша анықтауға болады:

З_МС  З_М + З_М (а+в*с)/100, (5.13)

мұндағы З_МС – жұмысшылардың мерзімдік-сыйлық табысы;

З_М – жұмысшылардың жай мерзімдік еңбекақысы;

а және в – белгіленген ереже бойынша сандық және сапалық көрсеткіштерін орындау мен асыра орындау үшін төленетін сыйлық пайыздары;

с – сыйлық көрсеткіштерді асыра орындау, %.

Кейбір тау-кен кәсіпорындарында сандық және сапалық көрсеткіштерді орындау мен асыра орындау үшін төленетін пайыздар орнына бірыңғай пайыз белгіленеді, онда жұмысшының табысы былай есептелінеді:

З_МС  З_М (1 + А /100), (5.14)

мұндағы А – бекітілген жоспарлы тапсырмаларды орындау (асыра орындау) үшін сыйлық төлеудің бірыңғай пайызы.

Кейінгі кезде еңбекақы төлеудің мердігерлік нысаны кең таралуда. Мұнда бір тарап (мердігер) екінші тараптың тапсырмасымен, соның не өзінің материалдарымен белгілі бір жұмысты орындауға міндеттенетін, ал тапсырыс беруші – орындалған жұмысты қабылдап, ақысын төлеуге міндеттенетін шарт. Жұмысшылардың табысы – бригадалық кесімді бағаламаны, бригаданың нақты орындаған жұмыс көлеміне көбейтумен анықталады.

5.5. Ұжымдық кесімді еңбекақы төлеу жүйесі

Тау-кен кәсіпорындарының экономикалық тетігін қайта құру – шаралар жүйесінде, ұйымдастыру мен еңбекақының ұжымдық нысандарын енгізуде маңызды орын алады. Бригада жұмысының тиімділігі көбінесе еңбекақы төлеу жүйесін ұйымдастырумен анықталады. Қазіргі кезде бригадалар жұмысақыны есептеу тәсілдері мен ұжымдық табысты үлестіру жағынан мына түрлерге ажыратылады: жеке еңбекақы төленетін, бірыңғай жүктелім (наряд-есеп) бойынша еңбекақы төленетін, жалпы ұжымдық табысты еңбекке қатысу коэффициентті пайдаланып және пайдаланбай тарататын болып бөлінеді.

Еңбекақының бригадалық кесімді жүйесінде өндіріс ерекшеліктеріне және өнім шығару түріне қарай жалақының мөлшерін жеке немесе кешенді кесімді бағаламалар арқылы есептеуге болады. Жеке кесімді бағалама бойынша ақы төлеу, бригада мүшелерінің арасында істейтін жұмысты анық бөлу мүмкіндігі болған кезде орынды. Осы жағдайда бригаданың әрбір мүшесініңң кесімді бағаламасы (Р_Ж) оның тарифтік мөлшерлемесін (Т_С) бригадалық өндірім нормасына (Н_Ө) бөлумен анықталады:

Р_Ж  Т_С / Н_Ө . (5.15)

Ал әр жұмысшының табысы, оның кесімді бағаламасын белгілі бір кезеңде өндірілген нақты өнім көлеміне көбейтумен анықталады.

Жер астында өндіріс процесінің ерекшелігіне байланысты (қолайсыз жұмыс жағдайы, күрделі кен-геологиялық жағдайлар, жұмыс орындаудың циклділігі, т.б.) еңбекті ұйымдастыру бірнеше мамандардың жұмысын қатарынан атқару және бір бригада мүшесінің жұмысын басқа біреу істей алуын талап етеді. Осындай жағдайда, кесімді бағаламаны пайдаланған жөн. Бригадалық (кешенді) кесімді бағалама бірнеше жолдармен есептелінеді.

Бригада күрделі агрегаттарға қызмет көрсеткенде, жұмысқа агрегаттық норма белгіленгенде, бригадалық кесімді бағалама (Р_Б) мына формуламен анықталады:

Р_Б  /Н_ӨА, (5.16)

мұндағы Т_cі – бригада мүшелерінің жеке тарифтік мөлшерлемелері, теңге;

Н_ӨА – агрегаттық өндірім нормасы.

Бригаданың тұтас табысы былай есептелінеді:

З_Б  Р_Б  Q_Б , (5.17)

мұндағы Q_Б – есептік кезеңдегі бүкіл бригаданың нақты өндірімі.

Бригада өндірген өнім бірлігінің кешенді кесімді бағаламасы (Р_БК), нормативтік еңбек сыйымдылығы (Т_Н) мен бригаданың жұмыстар кешенінің барлық операцияларға белгіленген тарифтік разрядтарымен анықталады:

Р_бк  , (5.18)

мұндағы Q_бо – бригада орындайтын жұмыстар кешені бойынша түпкі өнім көлемі.

Немесе: Р_бк   Т_cі / Н_өб , (5.19)

мұндағы Н_өб – бригаданың өндірім нормасы.

Кешенді бригаданың жалпы кесімді табысы, кесімді бағаламаны өндірілген өнім көлеміне көбейтумен есептеп шығарылады. Бригада мүшелері арасында ұжымдық табыс – жұмысшылардың тарифтік мөлшерлемесі, жұмыс істеген уақыты мен бригаданың қосымша табыс коэффициенті арқылы бөлінеді, яғни:

З _жі  Т_cі n _і  К _т, (5.20)

мұндағы З _жі – әр бригада мүшесінің табысы, теңге;

n _і – әр бригада мүшесінің жұмыс істеген уақыты, ауысым, сағ;

К _т – бригаданың қосымша табыс коэффициенті.

Қосымша табыс коэффициенті немесе кесімді табыс коэффициенті – бригаданың жалпы кесімді табысы (З_бк) мен оның барлық тарифтік табысының қатынасымен есептелінеді:

, (5.21)

мұндағы Q_бк – бригаданың нақты өндірген өнім көлемі.

Мысалы, 6 жұмысшыдан тұратын үңгілеушілер бригадасы бір айда жазық қазбаның 120 метрін өтті. Бригаданың бір мүшесіне шаққан кешенді өндірім нормасы – 0,6 метр. Басқа деректер 5.4-кестеде берілген. Бригаданың әр мүшесінің кесімді еңбекақысын анықтау керек.

5.4-кесте

Бригада мүшелерінің тарифтік

мөлшерлемелері мен жұмыс істеген уақыты

Разряд	Ауысымдық тарифтік мөлшерлеме, теңге	Бір айда істеген ауысымдар саны	Тарифтік жұмысақысы, теңге	Кесімді жұмысақысы, теңге
6	1010	25	25250	35426
6	1010	24	24240	34009
5	870	25	21750	30515
5	870	23	20010	28070
4	760	24	18240	25590
4	760	21	15960	22390
Барлығы		142	Зт125450	Збк176000

Бригаданың кесімді бағаламасы:

теңге/м

Сонда бригаданың бір айдағы жалпы табысы:

З_бк  Р_бк·Q_бк 1466,67·120 176000 теңге.

Қосымша табыс коэффициенті:

К _т  З_бк /З_т  176000/125450 1,403.

Бригаданың әр мүшесінің жұмысақысы мына формуламен есептелінеді:

З _жі  Т_cі  n _і  К _т.

Сонымен, 1-ші жұмысшының және басқаларының жұмысақылары былай есептелінеді:

З_ж1  1010  25 1,403  35426 теңге;

З_ж2  1010 24  1,403  34009 теңге;

З_ж3  870  25  1,403  30515 теңге;

З_ж4  870  23 1,403  28070 теңге;

З_ж5  760  24  1,403  25590 теңге;

З_ж6  760  21  1,403  22390 теңге.

Осы есепте жұмысшылардың жоспарлы тапсырманы орындау және асыра орындауы үшін сыйлықтары, аудандық коэффициент, т. б. төлемдер ескерілмеген.

Әрбір жұмысшының ұжымдық еңбекке қосқан жеке үлесін барынша толық есепке алу үшін, табысты бөлудің әрбір жұмысшыға бригаданың жалпы жиналысында белгіленетін еңбекке қатысу коэффициенті (ЕҚК) қосымша пайдаланылады. Еңбекке қатысу коэффициенті (К_е) арқылы кесімді қосымша табыс, ұжымдық сыйлықтар мен көтермелеулер, жұмысақы, қорды үнемдеу мен ұжымдық ақы төлеудің басқа түрлеріне бөлінеді.

Еңбеке қатысу коэффициентін пайдаланып, әрбір жұмысшының табысын қосымша табыс пен сыйлықтарды бөлу арқылы былай есептейді:

+ ; (5.22)

мұндағы А – сыйлық мөлшері, бригаданың кесімді % ретінде алынған.

Еңбекке қатысу коэффициентін пайдаланып, бригаданың барлық табысынан, оның әрбір мүшесіне былай үлестіреді:

. (5.23)

Мысалы, 5.4-кестедегі бастапқы деректерді пайдаланып, еңбекке қатысты коэффициетті ескере отырып, бригаданың әр мүшесінің кесімді жұмысақысын есептеу керек.

Берілген деректер кесте арқылы берілген (5.5-кесте).

Бригаданың әрбір мүшесінің табысы:

З_же1  27725   38758;

З_же2  21816  1,3954 30442.

5.5-кесте

Үңгілеушілер бригадасы мүшелерінің табысын

ЕҚК арқылы бөлу

Разряд	Тарифтік табыс, теңге	ЕҚК	ЕҚК ескергендегі тарифтік табыс, теңге	Кесімді табыс ЕҚК ескергенде, теңге
6-шы	25250	1,1	27725	38758
6-шы	24240	0,9	21816	30442
5-ші	21750	1,2	26100	36420
5-ші	20010	0,8	16008	22338
4-ші	18240	1,1	20064	27998
4-ші	15960	0,9	14364	20044
Барлығы	125450	-	126127	176000

Осы жолмен қалған жұмысшылардың табысын есептеуге болады.

Осы әдістемемен бригаданың қосымша табысын (176000 -12545050550 теңге) ЕҚК артылы жұмысшылар арасында бөлуге болады.