60.Ынталандыру жане тежеуши салык саясаты. Лаффер кисыгы

Салык осими уш турге болинеди. Биринши тури - прогрессивтик салык осими. Мунын, маниси - табыстын осуине карай салык осиминин молшери оседи. Екинши турине салык осиминин пропорнионалды осими жатады. Ушинши турине регрессивти салык осими жатады. Регрессивти салык осими биздин елдеги салык зандылыктарында колданылмайды. Бул осим кери прогрессивти жзне онын маии салык осими молшеринин улгаюуын табыстын азаюымен тусиндириледи.

Прогрессивтик салык туралы ангиме еткенде, галымдар жогары (котеринкИ) табыс салыгы фирма мен тургындардын искерлик белсендилигин темендетпей ме деген кудикти жии айтады

Американ экономиси Артур Лаффер 80 жылдардын басында осы маселени карап, мынандай ой туйген: салык осиминин жогары болуы адамнын экономикалык белсендилигин басендетип, оларды салык толеуден кашуга игермейди. Кызмет жасау аркылы табатын табыстын омир суруден гори олар жардем - акыга омир сургенди жон санайды. А.Лаффердин атагын ресторанда салфеткага салган «Лаффер кисыгы» шыгарды.Лаффер кисыгында салык осими 0-ден 100%-га оскенде,салык тусими максимальды денгейде котерилип,онан сон 0-ге дейин томендейди.

61. Экономика акша усынысы жане акшага сураныс. Акша массасы.Монетарлыкереже.Акша усыныс: акша мультипликаторы комегимен есептелинеди. Акша мультипликаторы –бул артыкрезервтин болиги, оны айналымдагы акша массаснын жане мерзимсиз салымдардын сомасынынкобеюи ушинжана зайымдар усыну жолымен коммерциялык банктер жуйеси колдана алды. Акша мультипликаторы, акша базасынын озгеру жагдайына акша массасы колемнин неше рет озгеретиндигин корсетеди. Акша мультипликаторы акша усынысы жане акша массасын реттеудеги болжам ушин колдалынады . Бул процесте басты рольде –Орталык банк ойнайды. Нарыктагы акша массасы жане тауар мен кызмет корсету массасынын катынасы акшаны сатып алу кабилеттилигин аныктайды.Акша нарыгынынекинши компаненти- сураныс.Акшага суранысты талдау кезиндеги ар турли теориалык тасилдер кездеседи. Басынан, монетарлык тасилди карастырайык .Монетаризм (агылшынша money- акша )-экономикалык консепция, айналымдагы акшаны карастырады.Монетаризм 20 г. 50-ши жылдарындаболды, ал терминнин ози К.Бруннердин «Акшанын монетарлык саясаттагы роли» деген енбегинде алгаш рет найда болды.Осы багыттын туынды бастаушысы –Гервинг Фишер.Монитаризмнин кен аукымды таратылуы 70 жылдары камтиды. Батыста казирги заманнын монитаризм лтдери-М.Фридмэн ,ал Казакстанда – О. Жандосов саясатта колданды.Кыскаша айтканда, монитаризм еки турли тезиске саяды. 1.Акша экономикада басты ролди ойнайды.2.Орталык банк акша усынысына, ягыни айналымдагы акша санына асер ете алады.Акша массасы – колма-кол жане аударым акша нысанындагы щаруащылыкта бар барлык акша куралынын жиынтыгы , ол сонымен катар , кор жинау , толем жане айналым куралынын кызметин аткарады.Баска да рынок секилди , акша рыногында да, акшага сураныс пен усыныс болады.

62. Несие жане банк жуйеси.Банк турлери, олардын экономикага аткаратын кызметтери.Карыз нарыгы - каржы нарыгынын бир болиги.Удайы ондирис процесине уакытша катысуга пайдалану ушин бос калган акша корлары откизу объектиси миндетин аткарады.Карыз нарыгы бос калган акша корын кайта болип,жанадан акша ресурстарын курайды.Бул жана ресурстардын жеделдигине, толем кабилеттилигине ж/е кайтарымдылыгына жагдай жасайды.Банк усынатын несиелер - кыска,орта,узак мерзимди болып жиктеледи.Кыска мерзимди несиелер бир жылга берилип,айналым корларын калыптастыруга жумсалады.Орта мерзимди несие 2-3 жылга жана курылыска, ондиристи техникалык кайта курыландыру ж/е жангыртуга, жана техника мен технологияга брилип, оларды 3 жылда кайтарымыболуы миндетти.Узак мерзимди несие 10 жылга одан да коп укытка берилип,касипорыннын негизги корларын улгайтуга жумсалады.Несиенин а)банктик а)чектикб)коммерциялык в)тутыну г)халыкаралык турлери бар.Банктик несиеде клиент вексели дисконттанып,оган есепшот ашылады.Есеп-шотка дисконтталган векселин кукы салынады.Чектик несиеде банк карыз сомасын усынады.Осы сала колеминде клиент толемдерди отеу ушин чек жазып береди.Белгиленген уакыт мерзиминде карыз отелуи кажет.Коммерциялык несие толемдерди толеуди созу ушин усынылады.Бул несиени банк касипорыннан уакытка муктаждыгы ушин береди.Тутыну несиеси тутынушыга тауар мен кызмет толемдерин соза орындау ушин кажет.Халыкаралык несие сырткы экон-к байланыстарга кызмет жасайды.Биздин елимизде банк жуйесине а) улттык банк а) коммерциялык банктер бар.Банк ресурстарын −оз капиталы жане клиенттер салымы немесе депозиттер жатады.Сонгы 10-15 ж. Банк кызметинде операциянын жана турлери белен ала бастады.Олар : лизинг, факторинг, каржы−−трастык операциялар.Лизинг−уакытша пайдалануга алу, беру.факторинг−банк оз клиентинен кукыкты сатып алып, оган акшалай карыз болганддарды ондиреди.трастык операциялар−коммерциялык банк жеке тулгага муликтерин баскару жумысын атайды.Келисим бойынша банк оз клиеттеринин каржысын баскарады. Бул каржылар акция, облигация баскада багалы кагаздар болып салынады.Казирги кезде КР−да коммерциялык банктер каржы трастык операцияны жасауга енди−енди кирисуде.

63. Акша несие саясаты. Акша несие саясатын иске асыру куралдары.Казакстан Улттык банки мемлекеттик акша-несие саясатын аныктайтын жане жузеге асыратын орган болып табылады. Казакстан Улттык банки акша-несие саясатынын басты максаты: улттык валютанын турактылыгын, ягни онын толемкабилеттилиги мен баска шетел валюталарына катысты турактылыгын камтамасыз етуди коздейди.Акша несие бул айналыстагы акша несие жиынын, несие колемин , сыйакы молшерлемесин озгертуге, жалпы банк жуйесинин кызметин реттеуге багытталган шаралар жиынтыгы.Мемлекет накты салалык жане аймактык маселелерди шешу ушин арнайы мемлекеттик багдарлама негизинде максаттык женил несиелер береди. Ол арнайы бюджеттен тыс даму корын куруы мумкин. Несиени реттеудин томендегидей турлери жии колданылады:а) экономикалык банктин есептеу ставкасын озгеруи;б) «ашык нарыктагы опреация»

64-65. билетЭкономикалык осу угымы жане оны олшеу. Экон-лык осу улгилери жане типтери, факторлары. КР экономикалык осу факторлары. Экономиканын осуи кобинесе тутынудын жана турлерин канагаттандыру кабилети болып табылады. Казирги танда экономикалык осу деп ондиргиш куштердин узак мерзимдик дамуымен байланысты ондиристин накты колеминин табиги дарежесинин узак мерзимдеги озгеристерин айтады. Ягни , ондиристин потенциалдык колеминин осуи талдаудын пани болып табылады.Экон-лык осуди есептеу еки жолмен жургизиледи: жалпы улттык онимнин пайыздык жылдык осуи каркынымен жане осы корсеткиштердин халыктын жан басына шакканда осуимен есептеледи.Жыл сайынгы когамдык оним колеминин осуи улгаймалы удайы ондиристин экстенсивти немесе интенсивти типи негизинде дамиды.Экстенсивти типте оним шыгаруды еки есе арттыру ушин жумыскер саны жане жане ондиристик корлары еки есе улгаюы кажет.Ал интенсивти типинде осындай натижеге жумыс кушин жане ондиристик корларды дурыс колдану аркылы кол жеткизуге болады.Суранымнын осу жагдайында табиги ресурстар мумкиндиги маселеси одан ари киындай туседи, сондыктан экон –лык осу биркатар факторларга байланысты:-табигат ресурстарынын саны мен сапасына; -енбек ресурстарынын саны мен сапасына;-капитал ресурстарына ; -колда бар технологияга;

66.Мемлекеттин сырткы саудадагы протекционисттик жане еркин сауда саясаты. Сырткы сауда саясатын жургизу куралдары Халкаралык сауда- бул алемдеги барлык елдердин сырткы саудаларынын жиынтыгын корсететин халкаралык катынастар жуйеси.Мемлекет протекционизм жане еркин сауда саясатын жургизу аркылы экспорт жане импорт катынасын реттейди .Протекционизм – бул импортты шектей отырып,улттык экономиканы шет ел тауарларынан коргауга багытталган саясат.Фритредер- еркин сауда саясаты.Протекционизм саясаты келесидей багыттарда жургизиледиИмпорт кезинде жогары кеден алымы бар жане экспорт кезинде томен молшердеги кеден салымдары;Тарифтик барьерлер: контингентирлеу, лцензиялау, мемлекеттики монополияЕлдин агымдагы сырткы экономикалык жагдайын толем балансы аркылы коруге болады.Толем балансы – бул шет елге толем мен бир уакыттагы шет елден тускен киристин катынасы. Онын иргетасын сауда балансы курайды.

67.Казакстаннын сырткы саудасы 2008 жылы Казакстаннын сырткы сауда колеми 109,1 млрд АКШ долларын курады. Онын 65%-ы экспортка тиесили болды. Елимиздин сырткы саудасынын географиялык курылымы сонгы онжылдыкта едауир озгериске тусти. Кейинги жылдары Казакстан импортында ТМД елдеринин улеси артты, экспортта Еуропа елдери жетекши орын алады. Экспорттын географиялык курылымында салыктык женилдиктерге ие офф-шорлык зоналардынулеси артуда. Ойткени Казакстаннан мунай мен тусти металдар сатып алатын ири компаниялардын кейбиреулери осындай аумактарда тиркелген.. Казакстаннын сырткы саудасынын тауарлык кцрылымы сонгы жылдары экспорт пен импорттагы жеке тауарлар улесинин артуына немесе кемуине байла- нысты едоуир озгериске тусти. Басты экспорттык оним — мунай жане газ конденсаты 1995 жылы 793 млн АКШ доллар колеминде сыртка сатылса, 2004 жылы бул корсеткиш 11417 млн АКШ долларына жетти. Керисинше осы уакыт аралыгында кемирди сыртка сату колеми еки еседей кыскарды. Сонгы бес жылда машиналар мен жабдыктар, колик куралдарын сатып алуга жумсалган каржы еки есе артты; табиги газ бен электр энергиясын сатып алу колеми бирнеше есеге кыскарды. Сонымен, дцниежцзилик сырткы сауда — халыкаралын географиялык енбек болиниси негизинде ирлттык шаруашылыцтарды озара байланыстыратын манызды сала; Казакстаннын сырткы саудасы осы курдели жуйенин курамдас болиги болып табылады.

68. Капитал миграциясы. Тикелей жане коржын туриндеги шетел инвестициясы. Арбир экономикалык мектептерде капитал ар турли тусиндириледи. Бирак ен басты багыттары томендегилертабылады.1)заттыкнемесенатуралдыкконцепция;2)акшалай немесемонетарлык концепция;3)“адам капиталы” теориясы. Жеке удайы ондирис – тауар ондиру жане табыс табу максатында факторлардын ондиристик биригуинин уздиксиз кайталанатын процеси. Удайы ондирис капитлдын ауыспалы айналымынан басталады. Капиталдын ауыспалы айналымы - ондирис факторлары кунынын натижесинде онын уш сатыдан отетин жане ондиристик, акшалай жане тауар формаларын кабылдайтын ондиритик жане айналым сфералары аркылы козгалысы.Негизги капитал кунынын кызмет ету мерзими кезинде ондирилген тауар кунына кошу процеси жане онын амортизациялык корда шогырлануы амортизация деп аталады.Амортизациялык кор ондиристик циклдан табиги жане рухани тозуына байланысты шыгып калган негизги капиталдын элементерин калпына келтируге арналган. Амортизация нормасы – амортизациялык аударымдадын жылдык сапасынын негизги ондиристик капиталдын орташа жылдык кунына процентпен корсетилген катынасы.Капиталды шетке шыгару мына нысандарда жургизиледи:1.онеркасип, сауда т.б. касипорындарына тикелей инвестициялар ;2.портфельдик инвестициялар (шетелдик облигацияларды, акцияларды жане баска да куды кагаздарга алу ушин);

69.КР шетел инвестицияларыШетелдик инвестицияларын тарту саясаты 1991 жылдан басталып, он натижелер беруде. Шетел капиталын баскаратын Казакстан эксимбанки, сырттан карыз алу жониндеги комитет жане инвестициялар жониндеги комитет таризди органдар курылды. Сойтип Казакстанда шетел капиталы ушин колайлы ахуал ккалыптасты. Шетел инвестицияларын тартудын басты багыттарына тиршиликти камтамасыз ету салалары мен экспорт багдарындагы ондиристер – мунай-газ жане мунай – химия салалары , электр энергетикасы , металлургия , коммуникация жане де Казакстан данди дакылдапр , жун , макта т.б. ири ондируши болу себепти, ароонеркасип кешени жатады. Мунай-газ саласында куш-куат мунай мен газ ондирип , экспорттка шыгаруды арттыруга сырткы мунай кубырлары мен ишки газ кубырларын салуга жумсалады. Шетелдик инвестицияларды тартудын манызды кози- потрфель инвестициялары . Олар ири корпорациялардын , мемлекеттик жане жекеменшик банктердин облигациялык карыздарын каржыландырады. Каржы емес активтерге жумсалган инвестициялар мынадай элементтерди: негизги капиталга жумсалган инвестицияларды , материалдык айналым каражаты корын толтыруга жумсалган инвестицияларды , ондирилмеген жане материалдык емес активтерге жумсалган инвестицияларды , баска да каржы емес активтерге жумсалган инвестицияларды озине косадыШетелдик тикелей инвестициянын осу себептери жане кутилетин урдистери туралы мыналарды айтуга болады. Халыкаралык капитал жылжуынын негизги катысушылары женилдикти инвестициялы режиммен ерекшелинетин елдерге емес,нарыктык удеристер белсенди дамыган елдерге жатады. Бул себептерге келесилер жатады: басекенин кысымы, жана технологиялар , жекешелендиру , укиметтин колдауы. Сонымен катар инвестициялар келуине белсенди асер ететин аймактык елдер тобын атауга болады : ЕО, НАФТА, АСЕАН, АТЭС,МЕРКОСУР. Себеби, олар бизнестин галамдануына,барлык денгейде салыстырмалы инвестициялык режим азирлеу жане колдануга жагдай жасайды. Алемдик экономикадагы Казакстаннын интеграциялык козгалысы жыл откен сайын артып келеди . Маселен, 2001 жылы шетелдик инвесторлармен 16 келисим – ьшарт жасалып , 817 млн . Акш доллары колеминдеги капитал ел экономикасына араласты. Бул – 200 жылга караганда 7.6 есе , 1999 жылга караганда 1.4 есе коп . Шетел алпауыттарынын Казакстан бюджетинин жыртыгын жамауга себин тигизуи ел экономикасына шетелдик инвестицияны тартудын халыкаралык нормаларына сайкестендируге , ягни жетилген улттык заннаманын жемисин коруге болатынына умит уялатады. Айталык , ел онеркасибинин оркен жаюына багытталып жаткан шетелдик инвестициянын жалпы корсеткиши капиталдын 31 пайызын курап отыр.

70. Казакстан Укимети ДСУ-га киру — елдин сырткы экономикалык саясатындагы басымды багыттардын бири деп биледи. Казакстаннын ДСУ-га киру жониндеги жумысшы топка осы уйымнын 38 мемлекети киреди, сонымен бирге нарыкка тауарларды шыгару жониндеги келиссоздерге 14 ел, ал кызмет нарыгына катысты 10 ел катысады.Келиссоздер Женевада орналаскан ДСУ Хатшылыгында копжакты жане екижакты негизде жургизилип келеди. Бугинги танда казакстандык делегация торт негизги багыттар бойынша келиссоздер жургизуде:— Тауарлар рыногине шыгу келиссоздери уйымга киргеннен сон Казакстан пайдалануга кукык алатын импорттык кедендик алымдарды барынша байланыстыру денгейлерин ДСУ-га муше-елдермен аныктау жане келисуди коздейди;— Кызметтер нарыгына шыгу туралы келиссоздердин максаты казак нарыгына шетелдик жеткизип берушилердин шыгу шарттары болып табылады;— Ауыл шаруашылыгына катысты арнайы коп жакты келиссоздер, тарифтик аспектиден болек, ауыл шаруашылыгын иштен колдау билдиру мен экспорттык субсидиялардын молшерин келисуди коздейди;— ДСУ катысушысы ретинде оз миндеттемелерин орындау ушин заннамада колдануга тиис шараларды аныктау максатында жургизилип отырган жуйелик маселелер бойынша келиссоздер;Жеке елдермен откизилген екижакты келиссоздердин 14 раундынын корытындылары бойынша Казакстан тауарлар нарыгына шыгу жонинде келиссоздердин сонгы маресине жетти. Бугинги танда тарифтик миндеттемелерди егжей-тегжейли талкылап, АКШ, Еуропалык Одак, Канада сиякты елдермен диалог куруга кол жеткизди. Казирги кезде Казакстаннын Дуниежузилик сауда уйымына киру процеси манызды сатыда тур. Келиссоздер жургизу тургысында Казакстан ушин бес мемлекет, атап айтканда, АКШ, Еуропалык Одак, Канада, Аустралия жане Болгария ен манызды болып табылады. Келиссоздер процесинде уагдаластыкка жету киыншылыктары тауарлар мен кызметтер нарыгына шыгуда коп жагдайда олардын накты коммерциялык муддени козгамайтын, типти елимиздин экономикалык кауипсиздигине нуксан келтиретин асирекатан талаптар коюынан туындауда. Аталган проблемаларды реттеу ушин Казакстаннын ДСУ-га киру жониндеги келиссоздер мен ресми кездесулер кестеси азирленди. Бул тургыда Сырткы истер министрлигинин шетелдик мекемелери де ДСУ мушелери болып табылатын жеке елдерге саяси ыкпалды кушейтуге барлык мумкиндиктер жасауда.

71.Тауелсиздик жылдардагы жетистиги .Биз талайлы заманда тарыдай ша­шы­лып кеткен кандастарын атамекенге жи­наган алемдеги уш елдин бири болдык.Осы жылдары шет елдерден 800 мын­нан астам отандасымыз келип, ха­лык саны бир жарым миллионга артты.Биз Сарыарканын сайын даласына саулети мен даулети келискен Астана салдык.Казакстаннын халыкаралык резерви бугинде 60 миллиард долларга жуык каржыны курайды.Тауелсиздик жылдарында ел эконо­микасына 120 миллиард доллардан астам шетелдик инвестиция тартылды.Сонымен катар биз алемнин 126 елине 200-ден астам оним турин шы­га­ра­мыз.Бугинде улттык даулетимиздин уш­тен бир болиги шагын жане орта бизнестен куралады.Ауыл шаруашылыгы саласы да дамып келеди.Ишки  жалпы оним осими 2010 жылы 7 пай­­­ыз, онеркасип ондириси – 10 пайыз, он­деу онеркасиби 19 пайыз молшерди курады.Орташа айлык жалакы 2007 жылгы 53 мыннан 2010 жылы 80 мын тенгеге дейин артты.Улттык ал-аукат денгейи жонинен алем мемлекеттеринин рейтингинде Ка­зак­стан откен жылы 26 сатыга илгерилеп, 110 ел арасынан 50-ши орынга котерилди.Биздеги орташа айлык жалакы 5 жарым  есеге, зейнетакынын орташа колеми 4 есеге кобейди..Алдымызга улан-гайыр максаттар кой­­дык жане оларга кыска мерзимде кол жеткиздик.Тауелсиздик жылдарында 500-ге жуык жана денсаулык сактау нысан­да­ры салынды.Медицина мекемелеринин материал­дык-техникалык базасы айтарлыктай жак­сарды.Елимиз билим беру исин дамытуда 129 елдин арасында кош бастаушылар ката­рында келеди.Откен онжылдыкта билимге боли­не­тин каражат 10 есеге кобейди.Осы жылдары 750 жана мектеп са­лын­ды.Сонымен катар, 5 302 мектепке дейинги мекемелер, 1 117 балабакша мен 4 185 орталык ашылды.БизТауелсиздиктин жиырмасыншы жылына аяк бастык.Ел илгерилеуинин шогырланган кор­сет­кишин гана келтирейин.1994 жылы жан басына шаккандагы ишки жалпы оним жети жуз доллардан сал гана асатын.2011 жылдын 1 карашасына карай бул корсеткиш 12 еседен артык осип, 9 мын АКШ долларынан асып тусти.Биз бул денгейге тек 2015 жылы гана жетемиз деп есептеп едик.Алемдик тажирибе тауелсиздиктин ал­гашкы 20 жылында мундай натижеге ешкандай ел кол жеткизе алмаганын корсетеди..Биз 152 касипорынды иске костык, 24 мынга жуык казакстандыкты ту­ракты жумыспен камтамасыз еттик.Букил ел бойынша барлыгы сегиз жузге жуык артурли ондирис орны ку­рылды.Биз химия жане женил онеркасипти белсенди турде калпына келтиру мен да­мы­ту удерисин бастадык, ауылшаруа­шы­лык онимдерин ондеуде серпилис жасадык. Тек 2 жылдын ишинде кылмыстык жауапкершиликке 40-тан астам рес­пуб­ликалык денгейдеги жетекши, облыстык жане калалык аукымдагы 250-ден астам лауазымды тулгалар тартылды, олардын арасында 39 аким мен олар­дын орынбасарлары бар. Букилалемдик банктин 2010 жылгы баяндамасында Казакстан бизнес муд­деси ушин реформа жургизуде кош­басшы деп танылган.Бизнеске негурлым колайлы ахуал жасау жониндеги алемдик рейтингте Казакстан 183 елдин арасынан 59-шы орынды иеленеди.Тутастай алганда мемлекеттик ор­ган­дардын шаруашылык жургизуши субъек­тилердин кызметине негизсиз араласу фактилери тыйылды деуге жакын калды.Откен жылы Казакстан, Ресей мен Беларусьтин Кедендик одагы жумысын бастады.2010 жылдын 10 айынын натиже­синин озинде Ресеймен жане Беларусьпен сауданын колеми 38 пайызга ости.Казакстандык онимдердин Кедендик одак елдерине экспорты 52,4 пайызга артты. Бюджетке куйылатын кедендик баждын осими 25 пайыз болды.

. 72Казакстан экономикасын жедел турлендиру2014 жылга дейин жалпы куны 8,1 трил­лион тенгени курайтын 294 ин­вестициялык жобаны жузеге асыру жос­парланып отыр.161 мын туракты жумыс орны жане 207 мын курылыс уакытына есеп­телген жумыс орны курылады. Таяу онжылдыктагы Стратегия­лык жоспардын максаттарын тагы да еске салып отейин.2020 жылга карай биз мынандай корсеткиштерге кол жеткизуге тииспиз.Ишки жалпы оним осуи кеминде 30 пайыз болады.Ондеуши салалардагы осим игеруши салалар денгейинен асып туседи немесе соган жетеди.Улттык кордын активтери ИЖО-нин кеминде 30 пайызын курайды.Экономиканын шикизаттык емес секторына салынатын отандык жане шетелдик инвестиция кеминде 30 пайызга артады.Ишки жалпы онимдеги шагын жане ор­та бизнестин улеси 40 пайызды ку­райды.Халыктын саны 18 миллион адам­га жакындайды.Биликти мамандардын улеси 40 пай­ыз­ды курайды.Жумыссыздык денгейи 5 пайызга дейин томендейди.Ауыл шаруашылыгындагы енбек­тин онимдилиги 2014 жылга карай 2 есе, ал 2020 жылга карай 4 есе оседи.Аграрлык секторда етти мал ша­руашылыгын дамыту жонинде бурын-сонды болып кормеген жоба жузеге асырылады.2016 жылдын озинде ет экспорты 60 мын тоннага жетеди, мунын куны 4 миллион тонна бидай экспортына тен.Мемлекет бул максатка 130 миллиард тенгелик несие ресурстарын боледи.Бул ауылдык жерлерде 20 мыннан астам жумыс орындарын ашуга мум­кин­дик береди, жуз мыннан астам ауыл тургындарынын кирис козине айналады. Мунын ози малдын барлык туринин асыл туликтери мен тукымдарынын бас санын кобейтуге мумкиндик береди.Булардын барлыгы сабактас салаларда – ауылшаруашылык машине жасауда, химия жане тамак онеркасибинде, жемшоп ондирисинде, техника жондеуде ондиристи улгайтуга козгау салады