14) Акшанын пайда болуы, мани жане кызметтери.

Акшанын пайда болуын б.г.д. 7 гасырга жаткызады. Бул кездерде омир сурген тайпаларда белгили бир затты тутынуда артыкшылык пайда болды. Ол затты олар баска затка алмастыра алды. Кобинесе тайпалар малды, багалы тастар, металды улкен аукымды пайдаланды. Менин ойымша зат акша ретинде белгилену ушин ол ен алдымен сатушылар мен сатып алушылар арасында колдау табу керек.

Акша- ондиру мен болу процестеринде адамдар арасында белгили бир экономикалык карым катынастардын корсететин экономикалык категория жане де абсолютти икемди айырбас куралы болып табылады. Акшанын аткаратын келесидей кызметтери болады: кун олшеми, айналыс куралы, толем куралы, казына жинау жане дуниежузилик акша кызметтери. Кун заны-бул тауар ондирисинин дамуын баскаратын бага заны. Онын негизги аткаратын функциялары мынадай: тауар ондирисин реттеу, енбек онимдилигин ынталандыру, тауар ондирушилерди дифференсалдау. Казирги танда кагаз акшаларга караганда несиелик акшалар коптеп колданылады. Ойткени, олар оте икемди ари тиимди. Акшанын роли аркашан окымыстыларды кызыктырган. Кун формасынын акшалай турге кошуинин озиндик ерекшелиги бар. Ар турли халыктарды акша ретинде ерекше танымал айырбас куралдары колданылган. Олардын куны туракты деп есептелген. Олар мал, кол онер буйымдары, маталар, тери, жун,кару жаракта жане т.б. Акшанын пайда болуынын зерттелуинде еки коз карас бар: Субъективти жане объективти. Субъективти коз карас кезинде акша адамдар арасындагы сапалы, тиимди келисимнин натижесинде пайда болады депр есептеледи. Ал объективти коз карас кезинде акшанын жалпы эквивалент роли бекитилген.

15) Меншик экономикалык категория. Коп меншикти экономикалык жуйе. Когам омиринде меншикке байланысты катынастар аркашан да манызды рол аткарады. Меншик белгили бир затты жеке мулик ретинде адамнын иеленуинен шыккан угым. Ол когамдык негизги бастауларга жатады. Сондыктан да, кез-келген укимет туралы зандар шыгады. Меншик кукыктык магынасында муликтик катынастарды билдиреди. Меншик иесине занмен алдын-ала белгиленген мулик оана тан. Меншик категориясынын эконормикадагы орны мен ролин, манин тусину ушин материалдык игиликтерди кндируге мумкиндик беретин ондирис тасилдерине жалпылама сипаттама беру кажет. Ондирис тасилинде еки жакты зерттеу жургизиледи. Атап айтканда.Ондиргиш куштер. Ол материалдык игиликтерди ондируге оолданылатын адам куши мен ондирис окуралдарын оамтиды.Ондиристик оатынастар. Бул ондирис процеси кезинде адамдар арасында туындайтын байланыстар. Экономикалык оатынастардын ишинде шешуши ролди меншик катынасы алады. Меншик – бул зат емес, заттарга байланысты туындайтын катынас. Меншик ретинде кез келген тулганын затты пайдалануына байланысты кукыгы коринеди. Меншик объектилери болып жер, гимараттар, материалдык жане рухани-мадениет заттары жане т.с.с. табылады. Ал, субъектилери ретинде мемлекет, ужым, жеке тулга мен занды тулгалар болады. Экономикалык жуйе- бул материалдык, рухани игиликтер мен кызметтерди ондирушилер мен тутынушылар арасындагы байланыстардын ерекше реттелген жуйеси. Казирги танда экономикалык жуйени аныктаудын келесидей багыттары бары курылымдык – баскарушылар (Нойбергер, Даффи), технологиялык ; уажимдемелик, ягни мотевациялык – Бекингей, Ландауэр; институациалды-социологиялык (Гросман, С. Кузнец). Экономикалык жуйе – бул ондиргиш куштермен ондиристик катынастардын озара бирлиги.

16)Нарыктын пайда болуынын экономиканын алгышарттары. Нарык функциялары жане курылылымы.Нарыктын калыптасуы енбектин когамдык болудин пайда болуымен тикелей байланысты. Енбекти болудин кушеуи, онын дифференсалдануы мен мамандануы тек кана когамдык ондиристин онимдилиги мен артуына алып келген жок, сонымен катар осы енбектин онимдерин миндетти турде айырбастауга да акеледи. Мундай айырбас бирте-,бирте кушейе тусип, казирги тандагы нарыкка дейин жетилдирилди. Тауар ондирисинин дамуымен катар нарыкта дамыды жане курделене тусти. Нарык копжакты, оны артурли зеттеуге болады. Сондыктанда да экономикалык адебиеттерде онын аныктамалары да коп. Корыта айтканда, нарык – бул удайы ондиристин барлык буынында, ондиру,болу,айырбас жане тутыну аясында сату жане сатып алу аркылы жузеге асырылатын уйымдык-экономикалык катынастардын жуйеси. Кыскаша айтканда, нарык дегенимиз сураныс пен усыныс негизинде сату сатып алу процеси журетин ресми орталык. Кез келген нарык, онын нактылы турине карамастан, уш негизги элементке негизделип куралады: бага, сураныс пен усыныс, басеке. Нарыктык тепе тендикти дал осы элементтер аныктайды. Нарыктын белгили бир курылымы болады. Нарыктын курылымы – бул нарыктын жекелеген элементтеринин ишки курылысы. Ол озине тан артурли белгилери бойынша жиктеледи. 1.Экономикалык белгиленуи бойынша тауар мен кызмет корсету нарыгы,ондирис куралдары нарыгы, багалы кагаздар нарыгы, каржы нарыктары болып болинеди.2.Географиялык орны бойынша жергиликти, улттык, аймактык,алемдик нарыктар болып болинеди. 3.Басекени шектеу дарежеси бойынша: монополиялык,олигополиялык,еркин, аралас деп аталады.4.Сату сипаты бойынша болшек жане котермн деп болинеди.

17) Нарык инфракурылымы жане онын нарыктын кызмет етуиндеги роли.Казирги кезде нарык дамыган инфракурылымсыз, ягни косалкы комекши салалар мен уйымдарсыз мумкин емес. Нарык инфракурылымы дегенимиз нарыктык катынастардын кызмет етуин табысты камтамасыз ететин мекемелер, мемлекеттик жане коммерциялык фирмалардын жиынтыгы. Барлык нарыктардын олардын формаларынын, колемдеринин коптурлилигине карамастан экономикалык кызметти уйымдастырудын баска да типтеринен ажырататын бес белгиси бар. Олар мыналар: Нагыз нарык оган еркин кируди жане одан еркин шыгуды коздейди. Сондыктан да, нарыкка катысушылардын еш уакытта да шектелмейди.Нарыкка катысушы тауар ондирушилердин елеули санынын аркайсысынын белгиленген багаларынын жалпы нарыктык багага асеринин томендигинен, кез келген тауар ондируши нарыкта тутынушыга озинин багасын ериксиз жиктеу ушин нарыкка сонша тауар шыгара алмайды.Нарыкта материалдык, каржылык жане енбек ресурстары емин еркин козгалады.Нарык, оган катысушылардын барлыгына бирдей мумкиндиктер беруи кажет.Еркин нарыкта белгили бир сатушылар тобы ушин артыкшылыктар козделмейди.

18) Сураныс пен усыныс заны жане олардын озара арекети. Нарыктык тепе-тендик. Сураныс дегенимиз- адамдардын тауар сатып алуга талабы мен кабилеттилиги. Бага мен багадан тыс факторлар сураныска ыкпалын тигизеди. Сураныс заны- сураныс колеминин багага кери тауелдилиги деп билемиз: тауардын багасы негурлым томен болса, тауар суранысы согурлым жогарылайды. Усыныс дегенимиз- сатушылардын рынокка тауарларды сату ушин усынудагы талабы мен кабилеттилиги. Усыныска бага жане багадан тыс факторлар асер етеди. Усыныс заны- усыныс шамасынын бага денгейине тикелей тауелдилиги: бага жогарылаган сайын, рыноктагы усыныс шамасы улгаяды.Сураныс пен усыныстын озара арекеттестиги бага механизми мен басеке негизинде иске асырылады. Бул сураныс пен усынысты тенестирип, тепе-тен баганын курылуына акелип согады. Егер нарыктык бага тепе-тендик багадан артык болса, артык усыныс пайда болады, немесе усыныс шамасы тауар суранысынан асып кетеди. Егер нарыктык бага тепе-тен багадан томен бекитилетин болса, канагаттанарлыксыз сураныс пайда болады, бул жагдайда сураныс шамасы усыныс шамасынан басым болады.Сураныс молшери мен усыныс колеми бир- бирине дал келеди. Егер усыныс сураныстан асып кетсе, онда тауарды сатып алу азаяды, сондыктан сатушылар тауарларынын багасын тусируге мажбур болады. Ал егер сураныс усыныстан коп болса, онда тауар багасы оседи.

19-20)Басеке, онын мани, турлери жане онын адистери. Рыноктык катынастардын ман- магынасын байкататын угымдардын бири- басеке(латын сози конкурро- туйистиру) болып табылады. Басеке нарык субъектисинин тепе- тендик кукыктагы тауарды пайдалы откизу ушин озара экономикалык жарысын корсетеди немесе каржыны оте пайдалы жумсау. Басекенин болмауы монополизмге алып барады. Рынок субъектилери коп болса, басеке тиимди журеди. Себеби басеке мен монополия бир- бирине кери угымдар.Басеке турлери: 1\ Ишки салалык- бир салалык касипорындар арасындагы ен улкен табыс ушин курес. 2\ Салааралык- турли салалык касипорындар арасындагы капитал салудын ен пайдалы жагдайы ушин курес. Басекелик курестин адистемелери: 1\ Бага басекеси- ондирис шыгындарын азайтып, ассортименти мен сапасын озгертпей тауар багасын томендету негизинде косымша табыс алу ушин курес. 2\ Курестин нарыктан тыс нысандарын пайдалану- каржылык кулык-сумдыктар, кунды кагаздармен алып-сатарлык жасау, онеркасиптик тыншылык, мемлекеттик органдар аркылы кысым жасау, басекелестин козин жою. 3\ Багадан тыс басеке- тауар касиетинин озгеруи жане оган сапалы жана ерекшиликтердин берилуи, субститут-тауарлардын курылуы, сатудан кейинги техникалык кызмет, жарнама.

21)Таза басекели нарык улгиси жане онын мазмуны. Таза басеке- кезкелген уксас тауарларды сатушылар мен сатып алушылардын коптеген курамынан турады. Бирде- бир сатып алушы мен сатушы жеке дара суранымды, рынокка тауардын тусуин немесе онын багасын бакылай алмайды. Сатушы баганы нарыктык багадан жогары коюга дармени жетпейди, себеби сатып алушы озине кажетти молшерде тауарды рыноктык багамен еркин ала алады. Арбир сатушы бир гана тауар онимин сатады.

22)Таза монополиялы нарык улгиси. Табиги монополия.Таза монополия рынокта ешкандайсыз басекелестерсиз бир гана сатушы болган кезде пайда болады. Онын ерекшелиги, сатушы оз багасын оте кен шектиктк ауыстыра алады, ал максималды жогары бага тек толем кабилеттик сураныспен шектеледи. Кейбир жагдайда рынокта тек бир гана сатып алушы болады. Ол монопсония деп аталады. Монополиялык басеке кезинде рынокта сатушылар мен сатып алушылардын саны бирнешеу болады. Бирак жана кубылыс пайда болады - онимнин дифференциясы, ягни онимнин даярлыгы оны баска басекелестин уксас тауарларынан айырып туратын касиетинин болуы. Ондай касиеттер: онимнин жогары сапасы, адеми орамы, сатудагы жаксы шарттар, дукеннин жагымды орынга орналасуы, жогары денгейдеги сервис жане т.б. болып табылады. Олигополиялык басеке дегенимиз бирнеше фирма устемдик ететин рынок (грек. Oligos - аздаган, polio - сату). Оган биртекти немесе артурли онимди сипаттама тан, ал басты белгиси – бага лидердин принципи бойынша бекитиледи. Бул бринцип коптеген фирмалардын баганы осы рыноктагы мыкты фирманын багасы сиякты коюга умтылатынын билдиреди.

23) Монополиялык басекедеги нарык улгиси.Осы нарыктагы багалы емес басекенин роли.

Монополиялык басеке кезинде рынокта сатушылар мен сатып алушылардын саны бирнешеу болады. Бирак жана кубылыс пайда болады - онимнин дифференциясы, ягни онимнин даярлыгы оны баска басекелестин уксас тауарларынан айырып туратын касиетинин болуы. Ондай касиеттер: онимнин жогары сапасы, адеми орамы, сатудагы жаксы шарттар, дукеннин жагымды орынга орналасуы, жогары денгейдеги сервис жане т.б. болып табылады.

24) Олигополиялык нарык улгиси. Олигополиялык нарыктагы багалык емес басекенин роли. Олигополиялык басеке дегенимиз бирнеше фирма устемдик ететин рынок (грек. Oligos - аздаган, polio - сату). Оган биртекти немесе артурли онимди сипаттама тан, ал басты белгиси – бага лидердин принципи бойынша бекитиледи. Бул бринцип коптеген фирмалардын баганы осы рыноктагы мыкты фирманын багасы сиякты коюга умтылатынын билдиреди

25)Экономиканын монополизациялануы жане онын алеуметтик – экономикалык зардаптары. Антимонополиялык реттеу. Монополянын максаты – рынокта бага мен ондирис колемин бакылау аркылы мумкин болатын жогары табыс алу . Максатка жету куралы болып орташадан жогары пайданы камтамассыз ететин монополиялык бага курлымын усынады. Монополия рынота устемдик етеди жане монополды жогары бага аркасында жогары пайда ала отырып, онимди шыгаруды шектейди. Сонымен катар басеке жок жагдайда монополия техникалык прогресс есебинен тиимдиликти жогарлату ынтасын жогалтады. Антимонополиялык зандар 1880 ж АКШ- та кабылданган. Казирги антимонополиялык зандар 2 багытта жумыс истейди: баганы бакылау жане компаниялардын косыуын бакылайды. Казакстанда 1996 ж “Басеке жане сауда рыногындагы монополиялык кызметти шектеу туралы зан кабылданды жане антимонополиялык саясат бойынша мемлекеттик комитет курылды.” Бирак зан али жетилмеген жане толык колданылмайды.

26) Ондирис факторлары. Ондирис функциясы. Ондирис факторларынын онимдилик кему шегинин зандылыгы. Еркин нарыкты жактаушылардын бири – Жан Батист Сэй (1767-1823жж.) “Саяси экономия трактаты” (1803ж.) енбегинде “Ондиристин уш факторы” теориясын усынды. Буган енбек, капитал, жерди жаткызады. Ал маржинализдер осы уш факторга касипкерлик кабилеттиликти коскан. Осы факторлардын кызметин пайдаланганы ушин жалакы, пайда, рента толем жузеге асады. Ондиристик функция дегенимиз - ондириске енгизилген факторлар мен онимнин шыгарылуы арасындагы озара тауелдилик.Q=f (L, K),мундагы L-енбек (жумыс куши); K-капитал; Q-оним. Адетте, факторлар шамасы озгермей, туракты болады. Ягни барлык факторлар бир мезгилде озгереди н/е тек олардын биреуи озгереди. Бул жагдайда табыстылыкка шектеули асер етеди, ол томендейди.

27) Ондирис шыгындары. Айкын жане айкын емес шыгындар.Ондирис шыгыны – бул ондиристин сатып алынган факторларынын толеми. Айкын шыгындар деп ондирис факторлары мен жабдыктаушыларга айкын акша формасындагы толем турин алатын балама шыгындар аталады. Булардын болуы ресурстарды тыстан алумен байланысты. Мысалы, жумысшыларга жалакы толеу, колик шыгындарын отеу т.б. Айкын емес шыгындар деп ондиристе пайдаланылган фирманын оз иелигиндеги (сырттан сатып алынган) ресурстардын кунын айтады. Мысалы, гимараттарды жалга бермегендиктен туспеген пайда. Бухгалтерлик статистикада айкын емес шыгындар корсетилмейди.

28)Нарыктык экономикадагы фирманын максаттары мен кызметтери.Фирма – бул осы касипорындардагы шаруашылык кызметтерди жургизетин жане иемденетин уйым. Жеке фирма озине бир немесе бирнеше касипорындарды киргезе алады, ал фирмалар коп касипорындарды косады, олар «тик», «колбеу» немесе кангломерат бирлестиктери туринде бола алады. Касипкерлик кызметтин субъектилеринин арасындагы жана комбинацияларды орындауда, белгили экономикалык жуйелер теориялык багытта бекитилуи керек. Субъектилердин ишки катынасы олардын сырткы ортамен, ягни сырткы алемнин асер етуине байланысты сынактан отеди. Адамдар когамдарынын алеуметтик жагдайы, ондиристик жагдайы, ондиристик касипорындар, сауда фирмалары унеми айналымдагы озгеристерди зерттейди (откизу нарыгы, басекелердин тартиби, бага динамикасы, жеткизушилер мен сериктестердин сенимдилигин) жане оздернин уйымдарынын баскару жуйесин жетилдиреди. Шагын бизнесте негизги орынды онеркасиптин ондирис ауыл шаруашылыгынын онимин ондеу курылыс, колик байланысы болады. Нарыктык механизмге оту негизделеди. Шагын бизнести ашу ушин касипкер банктен несие алады. Банк несиени шагын денгейдеги тауекелдилигимен береди. Сондыктан да несиени канша каржы керек, кандай максатта кажет екендигин билетин касипкер алады. Акша тек бизнес жоспарга байланысты бериледи. Нарыктык экономиканын кедергисине карсы туруы ушин касипкерлер биригеди. Ал касипкерликти ашу ушин комек кажет. Осыган байланысты консалтингтик кызметтин роли ерекше. Фирма, егер ол нарыкта улгеоуге умтылса, мына ережени булжытпай орындауга тиис табыстарды кобейтуди, шыгындарды азайту аркылы емес, сату колемин арттыру аркылы жузеге асыру аркылы,шын манинде осы факторлар озар байланысты болса да. Фирма улкен икемди, онимди тез озгерту жане онимди тез жанартуга кабилетти болуы керек.Фирма жана технология мен ондиристи уйымдастырудын жана нышандарына кошуге умтылуы тиис.Оз ониминин сапасын жане сатудан кейинги сервистин денгейин котеруге ерекше конил болуи керек.

29) Бугалтерлик,калыпты жане экон.к пайда. Экон.к пайданын калыптасу шарттары. Пайда жеке касипорыннын,саланын тутас улттык шаруашылыктын кызметинин экономикалык натижелерин бейнелейтин экономикалык категория. Бухгалтерлик пайда дегенимиз онимди (жумысты, кызметти) сатудан тускен жалпы тусим мен аталмыш сырткы шыгындар, ягни жабдыктаушылар ресурстарына толемдеринин арасындагы айырым. Экономикалык пайда жалпы тусимнен барлык шыгындарды (сырткы жане ишки, сонгысына касипкердин калыпты пайдасы да жатады) алып тастаганга тен. Калыпты пайда бул касипкерлик кызметти орындаганы ушин сыйакы; ишки рентамен жане ишки жалакымен катар ишки шыгындардын элементи болып табылады. Калыпты пайда касипкерлик ресурстарды кызметтин белгили бир саласында устап туруга мумкиндик береди.

30) Пайданы жалпы жане шекти корсеткиштерди пайдалану аркылы максималдау шарттары. Максималды пайдалылыктын тепе-тендигин талдау мен аныктау ушин жана экон-к угымдарды енгиземиз: жалпы оним, орташа ж/е шекти оним. Жалпы оним (ТР) – бул онимнин жалпы саны, осы фактордын сандык аныкталуы кезинде ж/е баскада озгермейтин ондирис факторында ондириледи. Шекти оним (МР) – бул косылган оним, осы ондирис факторынын бир бирлигине улгайган кезде алынады: н/е ; Шекти оним енбегинин калай озгеретиндигин байкастык. Белгили мандиликке дейин ол осе туседи; онан сон томендей бастайды. Онын ман-магынасы мынада: егер бир фактор улгайса, ал баска факторлар озгериссиз калады, онда ондирис факторынын косымша оними кеми бастайды.

31) Касипкерлик угымы. Касипкердин экон.гы кызметтери. Касипкерлик – адам кызметинин ерекше саласы жане ол енбектин баска турлеринен окшауланып турады. Буган кезинде атакты немис экономиси Гарвард университетинин профессоры Иозеф Алиоз Шумпетер (1883-1950жж.) ман берген. Онын айткан мынандай созин эпиграф етип алуга болады: «Касипкер болу – басканын истегенин истеу». «Касипкерлик» терминин алгашкы рет агылшын экономиси Ричард Кантильон (1650-1734жж.) ендирди. Касипкерликтин 3 тури бар: 1)бир тулгалы жекеленген шаруашылыктар 2)сериктестиктер 3)акционерлик когамдар; Жалпы шагын фирманын жумыс аткаруы экон-нын икемдилигин котеру ушин шешуши фактордын бири болып табылады. Шагын бизнестин даму денгейине карап, мамандар елдин экон-сынын ауыспалы кезенге икемди болуынын денгейин аныктайды. Нарыктык катынастардын бастапкы денгейинде турган Казакстан экон-сы ушин асиресе, осы фактор шешуши болып табылады. Киыдыктар, сатсиздиктерге карамастан, шагын касипкерлик экон-к, когамдык, гылыми техникалык проблема-ды шеше дамып келе жатыр.

32) Касипкерликтин Казакстанда дамуы. 2020 жол картасы. Когамдык санада касипкер-бул тек адам, индивидум деген пикир берик ортыккан.Рынок катынастарынын курылу жане даму практикасы мемлекеттик когамдык мудделер ушин белсенди касипкерлик кызметпен айналыса алатынын корсетти.Меммлекет кызметтин касипкерлик саласына ерте косылады, согурлым отпели экономиканын узактыгы кыска, мемлекеттик касипкерлик кызметтин арыдан ойластырылган дагдарыска карсы жане инфляцияга карсы багдарына бола нарык экономикасы тиымды дамиды, согырлым мемлекетте халык аралык инвестициялык ахуал оте жаксы,согырлым алемдик экономикада осы мемлекеттин мартебеси биик болады. отпели экономика жагдайында мемлекеттик касипкерлик ерекше сипатка ие болады. Мемлекет нарыктык жуие жолында занды тулга ретинде жана функцияны-касипкерлик кабилетти игеру кажет. Касипкерлик кызметтин дамуынын экономикалык негизги мемелекеттик меншик болып табылады. Бизнестин жол картасы 2020» багдарламасы (будан ари – Багдарлама) Казакстан Республикасы Президентинин «Жана онжылдык – жана экономикалык орлеу – Казакстаннын жана мумкиндиктери» атты Казакстан халкына Жолдауын жане Казакстаннын 2020 жылга дейинги Стратегиялык даму жоспарын иске асыру ушин азирленди.

Багдарлама Мемлекеттик багдарламаны иске асыру тетиктеринин бири болып табылады.

Багдарлама 2009 жане 2010 жылдардагы жол карталарын иске асырудын кисынды жалгасы болып табылады, бул ретте дагдарыстан кейинги дамуга, казирги туракты жумыс орындарын сактап калуга жане жаналарын куруга ман бериледи.

Багдарламаны иске асыру шенберинде:

жобаларды ириктеуди жане каржыландыру (кайта каржыландыру) жониндеги шешимди екинши денгейдеги банктер (будан ари – Банктер) Багдарламада белгиленген шарттарга сайкес дербес кабылдайды;

уакилетти мемлекеттик орган мен арнайы белгиленген комиссия жане кенестер аркылы мемлекет субсидиялау, кепилдик беру жане (немесе) мемлекеттик колдаудын баска да шараларын усыну мумкиндиги бойынша шешим кабылдайды;

Багдарламаны иске асыру шенберинде мемлекет тарапынан барлык келисулерди жергиликти денгейде «жалгыз терезе» кагидаты бойынша

33) Кыска мерзимдеги ондирис шыгындары:туракты,айнымалы,орташа. Туракты шыгындар FC(Fixed cost)-ондирис колемине байланыссыз шыгындар.Оларга курылыс жане гимараттарга амортизациялык аударымдар, ренталык толемдер, акимшилик баскару шыгындары т.б. жатады. Бундай шыгындар типти касипорын жумысын токтатканда да толенуи тиис.Айнымалы шыгындар VC(variable cost)- ондирилип жаткан оним колеми санына тауелди шыгындар.Олар шикизаткка, материалдарга, енбекакыга жане т.б. кететин шыгындардан турады.Ондирис колеми оскен сайын олар оседи.Шыгындарды шартты турде туракты жане айнымалы болу талдау жасалып отырган кеенге де байланысты болады.Узак мерзимде барлык шыгындар айнымалы болады,себеби узак мерзимде барлык курал-жабдыктар ауыстырылады.Айнымалы жане туракты шыгындардын косындысы жалпы шыгындарды курайды TC(total cost).Орташа шыгындар фирманын киристерин аныктау ушин манызды: егер бага орташа шыгындарга тен болса, фирма пайда алмайды. Егер орташа шыгындардан кем болса, онда фирма зиян шегеди жане банкрот болады.Егер бага орташа шыгындардан жогары болса, фирма бага мен шыгындар арасындагы айырма молшеринде пайда табады.Орташа жалпы шыгындар жалпы шыгындарды оним колемине болгенге тен болады: ATC=TC/Q. Орташа туракты шыгындар, жалпы туракты шыгындарды оним колемине болгенге тен:AFC=TFC/Q. Орташа айнымалы шыгындар жалпы айнымалы шыгындардын ондирилген оним санына болгенге тен: AVC=TVC/Q.

34) Касипкерликтин уйымдык-кукыктык формалары.Касипкерлик ар турли формада болады.Оларды топтастыру негизинде еки белги жатыр:меншик формасы жане фирма колеми.Меншик формасына байланысты касипкерлик мемлекеттик жане жеке болып болинеди.Мемлекеттик касипкерлик адетте туракты жане капитал сыйымдылыгы жогары,-себеби,укиметтин каржылык жане уйымдастырушылык жагынан камкорлыгында.Сонда да,жеке сектор мемлекеттикке караганда бир катар артыкшылыкка ие:тусимдилиги жогары кызмет сферасын тандауга еркин;бизнес колеми шектелмеген;катан багамен шектелмеген. Касипкерликте де уш турди болип алады:жеке тулгалар;сериктестик; корпорация. Жеке касипкерлик деп бар адам гана айналысатын бизнести айтады. Онын жауапкершилиги шктелмеген жане онын капиталы коп емес,жеке касипкерликтин кемшиликтери осында.Онын артыкшылыктары:ар меншик иеси оз пайдасына ози ие,кез келген озгеристи ози жасай алады. Сериктестик деп еки немесе одан да коп адам бирлесип айналысатын бизнести атайды. Сериктестикке де табыс салыгы салынады.Корпорация деп бирге касипкерлик кызмет истеу ушин бирлескен тулгалар жиынтыгы аталады.Корпорация меншигинде кукык акциялар бойынша боликтерге болинген,сондыктан корпорация иелери акция устаушылар,ал корпорация акционерлик когам деп аталады.

35) Жалакы енбек багасы ретинде.Жаланыны болшектеп (дифферианциалдап) тагайындау. Жалакы-енбек кунынын акшалай олшеми. КР-нын аралас алеуметтик багытталган рыноктын экономикага кошу кезинде минималды денгейдеги енбек акынын мемлеке кепилдендиреди жане жогаргы денгейдеги енбек акыга шек койылмайды. Бул енбекти материалды ынталандырудын жане енбек онимдилигин арттырудын басты куралы болып, когамдык ондиристи тиимди дамытуга ыкпал етеди. Жалакыны диференциалау жане онын принциптери.Енбекакы денгейи халык шаруашылыгы саласы жане аясына карай озиндик ерекшилигимен айкындалып, ал бес принцпке негизделген: 1)енбектин курделиги. Курдели биликтиликти енбек жай енбекке караганда молдау кунды курайды жане оган енбекакы жогары болуы тиис; 2) енбек жагдайына карай жиктеу. Енбек жагдайы женил жане ауыр; калыпты жане зиянды болуы мумкин. Сондыктан калыпты жагдайда енбек еткендерге караганда, ауыр ари зиянды жумыс истегендер жалауыны коп алуы кажет; 3) елимиздин дамуын байкататын экономиканын ен кажетти салаларында баскаларына караганда осим мен акы толеу жогары болады; 4) экономикалык аудан мен аймактын табиги-климаттык жагдайынын озгешелигимен байланысты; 5) жумыскер ози енбек ететин жердеги жане жалпы ужымнын енбек натижесимен байланысты. Жалакыны уйымдастырудын негизги принцптери тарифтик жуйеде бейнеленген. Енбек сыйпатынын сандык жане сапалыгын есепке ала отырып, тарифтик жуйе жалакыны уйымдастырады жане реттейди. Тарифтик жуйеге тарифтик-квалификациялык аныктама, тарифтик сетка жане тарифтик осим енеди

36) Жалакы жуйелери жане формалары.Накты жане туракты жалакы. Енбек баска ондирис факторлары сиякты жалакы деп аталатын табыс акеледи.жалакы енбекке марапатталу ретинде коринеди.бул даусыз шындыкты барлык зерттеушилер мойындайды.бирак олардын жалакыны тусиндирудеги бирлиги осымен итеди жане озгешеликтер туындайды.маркстик концепция бириншиден енбек болашак кунынын кайнар кози, сол себепти онын куны жок, тауар емес деп далелдейди. Бул мынаган негизделген , сатылатын енбек емес, жумысшынын енбекке деген кабилеттилиги, ягни жумысшы мен онын жан уясынын омир суру куралынын кунын аныктайтын жумыс куши коринеди. Екиншиден , жалакы ретинде енбектин барлык оними емес, тек кажеттиси , ягни жумыс кушинин кунынын орнын толтыратыны толенеди.ушиншиден тауар кунында баска факторларындын да улеси коринеди. Сонымен жалакы бул жумыс кушинин бага жане кун формасында коринис беруи.жалакы номиналды жане накты болып болинеди. Наминалды жалакы деп жумысшыга озинин енбеги ушин толенетин акша сомасын айтады. Накты жалакы дегенимиз алынган акша сомасына толып жаткан омирлик игиликтер мен кызметтерди иемдену молшеримен олшенеди. Ол номиналды жалакмен тикелей байланыста жане тауар мен кызметтерге бага денгейине кери байланыста тур. Жалакы еки формада болады; мерзимди жане келисимди. Мерзимди жалакы жумыс узактыгымен аныкталады онын олшеми енбекти сагатына толем болып табылады. Келисимди толемде жалакы ондирилген оним колемине байланысты болады.

37) Капитал нарыгы жане онын курылымы.Пайыз капитал меншик иесинин факторлык табысы ретинде. Бугинде Казакстанда болып жаткан отпели кезен капиталдын алгашкы корлануымен тенестириледи. Алайда осы процестердин арасында толык сайкестик жок, сондыктан уксастык шартты. Капиталдын алгашкы корлануы тусиниги ен биринши А.Смит енбнгинде кездескен, кейиннен К.Маркстин «Капиталында» зерттелген.онын алгашкы магынасы феодализмнен капитализмге отудин материалдык жагдайларын дайындауда болды. Нарыкты катынастарга кошкен кезде капитал сози жии аталатын болады бирак капитал деп кез келген акшаны айтады. Рас, кандайда бир капитал болмасын оз козгалысын белгили акша сомасы туринде бастайды. Алайда акшанын акшамен жане акшанын капитал ретиндеги айырмашылыгы бар . акшалар оз бетинше капитал бола алмайды. Акшанын капиталга айналуынын басты шарты акша иегеринин нарыкта сондай тауарды табу мумкиндиги болып , ол жанаша кунды жасауга кабилетти , оданда коп озинин бай тургысынын кунды жасайды. Озинин басты енбеги капиталда К.Марк капиталдын бир катар аныктамасын берген. Кездейсок емес. Капиталдын биринши томында капитал бул кун. Капиталдын екинши томында капитал бул козгалыс екенин далелдейди. Капиталдын ушинши томында капитал бул зат емес, ол адамдар арасындагы белгили когамдык катынастар екенин айткан.

38) Багалы кагаздар турлери. Багалы кагаздар рыногы.Багалы кагаздар иесине табыс акелетин, онын касип орын муликтерине катысы барлыгын куаландыратын коммерциялык документ. Багалы кагаздар табысты иелерине дивидентпен пайызы туринде акелинеди.. Багалы кагаздар рыногындагы негизги каржылык - акциялар мен мемлекеттик кунды кагаздар. Багалы кагаздар нарыгы сауда-саттык жане осимкорлык операциялардын ис-тажирибесимен байланысты пайда болды. Олар алгашкы багалы кагаздар - вексельдер мен коносаменттердин пайда болуына себепкер болды. Ал олар одан ари мемлекеттин эмиссиялык кызмети мен акционерлик когамдардын пайда болуымен байланысты дамыды. Капиталдын багалы кагаздарга кен аукымды инвестициялануы XIX гасырдын ортасында басталды. Бул уакыт аралагында багалы кагаздардын нарыгы айтарлыктай дамыган болатын. Онын катысушы топтары да аныкталып улгерди. Онын алгашкы катысушылары - банк иелери мен жеке трейдерлер ретинде алга шыккан жеке тулгалар, содан кейингиси занды тулгалар. Кр президентинин «багалы кагадар жане кор биржасы туралы» 1996 жылга 21 сауирдеги жарлыгыны байланысты елимизде багалы кагаздар нарыгы айналымына акция, облегация, мемлекеттик казыналык миндеттемелер, жинак пен дипозит, сертификаттар жане вексел жибериледи. Акция акционерлик кагамнын мулкине белгили пайызды салганын куаттайтын багалы кагаз жане онын иесине пайданын бир болигин дивидент туринде алу кукыгын береди.

39) Пайда мани. Пайданын негизги тусиниктемелери. Пайданын кайнар козин тусиндиру талпынысынын алгашкылары болып 15- 17 гг мерканталистер жасаган.олардын ойлауынша пайда сырткы саудада туындаган. Тауарды шет елде жогары багамен сату аркылы адамдар пайда табады. Пайда теориясына экономикалык теорияя классиктери А.Смит пен Д.Рикардо субели улес косты. Пайданын кайнар козин олар ондиристен таба билди. А.смит озинин басты енбеги «табигатты зерттеу жане халыктар байлыгынын себептери» деген енбекткринде былай деген: «жумысшылардын материалга коскан кунынын ози еки болшекке болинеди: биреуи олардын жалакысын толеуде, екиншиси касипкердин пайдасын толеуде кетеди». А.Смит пайданы касипкердин жалдамалы жумысшы енбеги ониммен шегеру ретинде карастырган. А.Смит ойын былай корытындылаган: пайда бул жумысшышын толенбеген енгбеги, алайда онын корытындылары карама кайшылыкта болды. Д.Рикордо озинин пайдага коз карасын «саяси экономия жане салык салуды бастау» деген енбегинде баяндаган, онда ол жалакы молшери мен пайда бир бирине кери катынаста болатындыгын далелдеуге тырыскан, «пайданын жогарлауы немесе томендеуи, жалакынын томен немесе жогары болуымен байланыстыгын айткан. Демек Д.Рикардонын айтуынша пайда бул жумысшылар ондирген косымша

40) Жер нарыгы, жер рентасы жане онын турлери. Жер багасы. Жер жане онын койнауы уш факторынын бири бола отырып, рента деп аталатын табыс акеледи. Жер рентасынын табигаты жердин экономикалык ресурс ретиндеги ерекшеликтеримен жане жерди пайдалану катынастарымен байланысты. Жер - бирегей ондирис куралы: сан жагынан ол шектелген, оны жасанды турде удайы ондиру мумкин емес; жер учаскилер кунарлыгы жагынан бир-бирине уксамайды, ягни олардын табиги ондиргиш куштери озгеше болады. Жерди пайдалану экономикалык катынастардын артурли жуйесимен реттеледи. Экономикалык ресурс ретинде жер енбек натижеси емес ягни онын ондирис шыгындары жок. Жер табигаттын сыйлыгы. Жердин саны шектелген, сондыктан жер тажирибеде кайда пайдаланса да онын усынысы мулде икемди емес. Бул жер нарыгында тек сураныс кана белсенди екенин корсетеди. Жерге сураныс озгеристеринин натижеси шамалы болгандыктан, оны пайдаланганда осы ресурстын иеси белгилейтин бага шешуши роль аткарады.. Нарыктык экономиканын субъектисине меншик иесинин еки типи жатады-толык меншик иеси жане тутыну меншик иеси. Жердин шектеули жане оны удайы ондирудин мумкин еместиги, жер монополиясынын еки турли болуын тудырады. Толык меншик иеси жерге озинин жеке меншик монополиясын жургизеди: касипкерге онын капмталын оз жерине акелип пайдалануга руксат ету етпеуге ерикти болады. Жал туралы келисим жасалган сон жерди накты пайдаланушы белгиленеди. Онын жердин осы учаскисинде шаруашылык жургизуге монополиялык кукы болады. Жеке меншик монополиясы абсолюттик жер рентасын тудырады, жерге шаруашылык монополиясы – дифференциялык жер рентасын тудырады. Рента – меншикке келетин табыстын бир тури,капиталды жерге пайдалану кукы ушин меншик иесине тусетин толем. Онын колеми жалга беру келисиминде белгиленеди.

41) Негизги макроэкономикалык корсеткиштер.Макроэк\к теорияны зерттеу максаты бул экономиканы калыптастыру механизиминин тусиниги б.т. эконо\к корсеткиштер эко\к саясатта, эк\к талдау жане багалау ушин жии колд\ды. ЖУО азаматтар табыстарынын жиынтыгын ж\е ондирис тауарлары мен кызметтер ушин жумсалган жалпы шыгын колемин сипаттайды. ЖУО эк\а корсет\н ен нактысы деп есептеледи. ЖУО-ди томендегидей боликтерге болип корсетуге б\ды: 1) барлык э\к агенттер табысынын жиынтыгы. 2) ондирис тауарлары мен корсетилген кызмет\н жалпы шыгын колеми. ЖУО-э\ка жагдайын сипаттайды, себеби адамдар аз табыстарга караганда улкен табыстарды кобирек кабылдайды. Ягни ондирис тауарлары мен корсетилген кызмет колеми жогарылаган сайын, озиндик канагаттандыру дарежесинин денгейи,ондиристик ж\е мемл\к тутыну денгейи жогары б\ды. ЖУО-эк\дагы табыс пен ондиристеги шыгын колемин бирдей олшейди. Себеби бул олшемдер сонында бирдей болады. Жалпы, э\ка ушин табыс колеми шыгын колемине тен болу керек. Буган коз жеткизу ушин,биз улттык есепшотты, ЖУО стат\к жуйе олшемин ж\е баска да сонымен байланысты корсеткиштерге талдау жасап, окып уйренуимиз керек.

42) Жинакталган сураныс (АD) бул улттык ондиристин накты колеми тутынушынын, касипорыннын, мемлекеттин кез келген бага денгейинде сатып алуы. АD тауар рыногында усынылган сонгы тауарга жане кызметке барлык сураныс косындысын корсетеди. AD=c+i+gp+x; с уй шаруашылынын жиынтык суранысы; и капитал куралдарына сураныс; gp мемлекет тарапынан тауарга жане кызметке сураныс; х таза экспорт, шетелдин отандык тауарга суранысымен, отаннын шетелдик тауарына суранысы арасындагы айырымы. Жинакталган усыныс(AS) бул артурли бага денгейинде усынуга мумкин тауар мен кызметтин жалпы саны, AS жалпы улттык онимге тен немесе улттык табыс колемине тенестируге болады AS=ЖУО немесе AS=УТ. Жинакталган усыныс бага денгеиине тауелди. Оте жогары бага ондирис тауарын жане оган усынысты ынталандырады.. Ал, оте томен бага керисинше ондириске жане тауарга усынысты кыскартады. Жиынтык усынысына тек кана багалык факторлар гана емес, сонымен бирге багалык емес емес факторлар да ыкпал етеди. Егер багалык факторлар жинакталган усыныс кисыгынын козгалысын корсетпесе, онда багалык емес факторлар кисыкты онга жылжытады, шыгынды азайтканда солга олар кобейгени. Егер жинакталган сураныс жинакталган усыныска тен болса, тауар нарыгында тепе-тендик орнайды. Бирак накты омирде ол бузылады.

43) Экономикалык цикл. Циклдын алуан турлилиги. Экономикалык цикл- кезендик котерилу, орлеу жане искерлик белсендилик басылуымен коринеди, мумкин болатын барлык усыныс пен сураныстын сайкессиздик формаларында айкындалады.Цикл суретинде тербелудин болу натижеси ар турли экономикалык белсендилик корсеткиштерин корсетеди: ЖУО осу каркыны, жалпы сату колеми, жалпы бага денгейи, жумыссыздык колеми жане т.б.Негизги цикл болып ЖУО осу каркыны тенселуи кезинде экономикалык жуйе торт фазадан турады: жандану,орлеу,бум(агылшын тилинен аударганда « гулдену,тез котерилу немесе дурбелен»), депрессия, томендеу, куйзелис.

А -максималды басылу нукте, Б-шынга котерилу нукте.Томендеу,куйзелис сипаттамасы:-Алдымен кор жойылады, сосын ондиристик инвестиция кыскарады; -Енбекке сураныс туседи;-Тауар багасы осуи томендейди немесе баяулайды;-Табыстын тез тусуи байкалады немесе несиеге сураныс алсизденеди, проценттик ставка томендейди.Максималды басылу –максималды басылу нуктесинде болады. Басылу фазасында рецессия жане депрессия болып болинеди,Рецессия(куйреу)-бул улттык ондирис колеминин басылуы, 6ай жане одан ари жалгасады.Депрессия(куйзелис)-бул жогары жумыссыздыктын осуимен бираз жылга созылатын улттык ондирис колеминин басылуы.Орлеу сипаттамасы басылудын карама-кайшы жагы барлык болып жаткан кубылыс, карама-карсы багытта журеди. Гулдену сипаттамасы-искерлик белсендилик шыны. Экономика оз мумкиндигинин шегинде жумыс истейди, инвестиция жане сатып алушынын шыгыны оте жогары, товарга жане кызметке сураныс осуи баганы осиреди.Кор жойылады, жумысшы кушине сураныс кобейеди. Мунын бари, келеси фазасы ис циклынын басылу кезенине акеледи. Барлык экономикалык дагдарыстар удайы ондирис журисинин тез бузылуынан басталады, оган ондирис аралык(рыноктагы тауар суранысы) жане халык тутынуы (толем мумкиндик суранысы) баланстарынын тен еместигинен пайда болады.Сондыктан ондирис тутынуды куып жетуи еди, ал толем суранысы ондиристи куып жетеди. Биринши жагдайда- дагдарыс артык ондиристе, ал екиншиде-дагдарыс ондирис жетилмегендиги.90-жылдары ерекшелиги курылымдык дагдарыстар болды: мунайга, энергетикага, шикизатка, валюталык, азык-туликтик. Курылымдык дагдарыстар: жалпы азык-тулик ондирисине улкен ыкпал етеди, циклдык дамудын дастурлик картинасын озгертеди.Ауыл шаруашылыгында циклдык даму негизги орын алады. Аграрлык дагдарыстар пайда болады.Аграрлык дагдарыстын пайда болуынын негизги формалары: ауыл шаруашылыгынын тауарынын сатылмаган запасынын осуи, оларга баганын тусуи, ондирис колеми кыскаруы, жумыссыздык осуи, енбекакы тусуи. Азык-туликке караганда аграрлык дагдарыс кобине узак жане токырамалары болады, циклдык сипаттамасы болмайды. Рыноктык экономикасы дамыган елдер артык ондиру дагдарысымен куресу тасилдерин шыгаруда. Негизги роли фискальди жане монетарлы саясатты мемлекеттик органдарга буру.

44) Мемлекеттин циклга карсы шаралары. Гулдену кезениндеги манызды дагдарыска карсы саясаттар: Каржы-несие саясаты: есеп ставкасын котеру, ашык рынокта мемлекеттик багалы кагаздарды сату.Фискальды саясат мемлекеттик бюджет есебин кыскарту, салык ставкасын котеру. Енбекакы жане тариф саясаты, енбекакыны томендету.Мемлекеттик инвестиция саясаты: мемлекеттик курылысты тежеу. Токырау кезиндеги дагдарыска карсы аса манызды саясат:Каржы-несие саясаты: есеп ставкасы томендеуи, ашык рынокта мемлекеттик багалы кагаз сатып алу.Фискальды саясат: мемлекеттик бюджеттин косымша шыгыны, салык ставкасы томендету.Енбек акы жане тариф саясаты: енбекакыны котеру.Мемлекеттик инвестиция саясаты: инвестициялык багдарламанын тезирек жузеге асуы.Корытынды: Орлеу кезенинде мемлекеттин максаты экономикалык кызудан сактап калу, искерлик белсендиликти устамды жургизу.Куйзелис кезенинде мемлекеттин барлык шарасы курылымдык искерлик белсендиликке багытталады.Тандалып алынган реттеу олшемине карай, жалпы казирги рыноктык шаруашылык дастурли схемага сайкес келмейди.Барлык фазаларда ашык сипаттама жок, фазанын биринен екиншисине биркалыпты отип отырады.

45.Жумыссыздык :мазмуны,себептери мен формалары.Жумыссыздык – бул жумыс истегиси келетин енбеккке жарамды халыктын ондиристе жумыспен камтылмауы.Жумыс истейтин адам – уй шаруасымен немесе окуме шугылданбайтын, апта бойы жумыс истейтин адамдар. Егерде азамат жана жумыска шыгуды кутип жумыс истемесе, ягни уакытша босатылса немесе жумыс издеп журсе, онда ол – жумыссыз деп саналады. Жумыс куши – жумыссыздар мен жумыс истейтиндердин жиынтыгы.Жумыссыздык денгейи – бул жумыс кушинин жалпы санындагы жумыссыздардын пайыз туриндеги аныкталуы. Жумыссыздык денгейи=(жумыссыздар саны/жумыс кушинин жалпы саны)*100% Толык жумыс бастылык тусиниги – бул енбек нарыгындагы жиынтык жумыс бастылыктын косымша жумыс кушине сураныстын осуине асер етпейтин жагдайы. Толык жумыс бастылык угымы болмайды. Толык жумыстылык – бул кезендик жумыссыздыктын болмау.Жумыссыздыктын табиги денгейи – толык жумыстылык жагдайындагы жумыссыздык денгейи.Американдык экономист А.Оукен жумыссыздыктын нормасы мен ЖУО-нин жогалуынын арасындагы катынастын зандылыгын бекитти: жумыссыздыктын накты нормасынын онын табиги нормасынан 1 %-ка асуы ЖУО осим каркынынын 2,5 %-ка томенлеуине акеледи.Жумыссыздык денгейи онын табиги нормасына тен болса, тиимди толык жумысбастылык туралы айтылады. Бул тусиник жумысбастылык пен жумыссыздык арасындагы оптималды катынасты билдиреди.

46.Мемлекеттин жумыс бастылык саясаты жане онын Казакстандагы ерекшеликтери. Алемдик тажирибеде жумыс бастылыктын денгейине асер етудин 3 негизги багыты карастырылады: 1) жумыссыздарды жумыска тургызу жане кадрларды даярлау мен кайта даярлауда колдау корсетеди; 2) икемди енбек нарыгы мен енбек катынастарын кукыктык камсыздандыруды куруды ынталандыру; 3) жумыссыздарды алеуметтик коргау.КР-да осы уакытка дейин енбек нарыгы болган жок. Енбек нарыгы – бул жумыс кушине сураныс пен усыныс сайкестигинин жалпыга ортак формасы. Жумыссыздык маселесин шешуде ерекше орынды енбек биржалары алады. Енбек биржасы – бул туракты негизде кызмет жасайтын мекеме. Мундай енбекти жалдау кезинде, жумыскер мен касипкер арасындагы делдалдык ис-арекет жузеге асады.КР-да 1991 жылдан бастап жумыс аткарады. Енбек биржасынын максаты – жумыссыздарга комек корсету. Негизги кызмети – енбек нарыгындагы сураным мен усынымды зерттей билу, жумыссыздар санын есепке алу, бос жумыс орнын тиркеу, жумысты ауыстыратын жане жумыска тургысы келетин адамдарга акпарат беру, жумыс издеген мамандарды окытуды уйымдастыру жане жана дайындыктан откизу, жастар арасында касиби багдар жумысын жургизу, адамдарды жумыска орналастыру, кезинде делдалдык ис аткару ж/е жумыссыздарга жардемакы толеу. Жумыспен камтудын жана стратегиясы. 1.Укиметке облыстардын, Астана жане Алматы калаларынын акимдери­мен бирлесип, 2011 жылдын 1 мамы­ры­на дейин халыкты енбекпен камту жо­нинен кагидатты турде жана баг­дарлама  азирлеуди тапсырамын.2.Укимет бизнес-кауымдастыкпен бир­лесип индустриялык нысандарда жумыс истегиси келетиндер ушин тегин касиптик оку усынуы керек.3.Арбир казакстандыктын елди аукым­ды индустрияландыруга катысу мумкиндигин камтамасыз ету кажет.4.Кезинде мен дагдарыска карсы «Жол картасы» багдарламасы арбир казак­стандыктын  отбасына дейин жететин болсын деген миндет койдым..5.Осы тажирибени пайдалана отырып, казирги уакытта жумысты индустрия­лан­дыру  шынымен де букилхалык­тык сипат алып, арбир казакстан­дык­тын иси болатындай етип куру кажет.6.Оз омирлерин ауылмен байланыс­таргандар ушин Укимет жергиликти билик органдарымен  бирлесип, селолык касипкерликти дамыту жонинен  шаралар кешенин азирлеуге тиис.7.Енди бул жумыстар Елдин 2020 жыл­га дейинги аумактык-кенистиктик дамуы­нын болжамдык схемасы шенберинде одан ари жалгасатын болады.8.Даму алеуети жогары елди мекен­дерде селолык инфракурылымдар да­мы­тылып, суаратын суларга, ми­кро­не­сиелеу багдарламалары мен  табиги грант­тарга колжетимдилик кенейтилип, касипкерлик дагдыларына уйрету уйымдастырылады..9.Бугинде рыноктагы олардын саны бир мын еки жуздей жане олар халыкка сомасы 16 миллиард тенге болатын 110 мын несиелер берди.Дегенмен, олар негизинен айтарлык­тай жогары молшерлемемен тутыну­шылык максаттарга жумсалуда.10.Ахуалды озгертип, тутынуга емес,  ен­бекпен камту жагына басымдык беру керек.Сондыктан Укиметке каржы реттеушилермен биригип, шугыл турде тиисти зан жобасы мен кешенди шаралар жасауды тапсырамын.Устимиздеги жылы косымша 3 миллиард тенге карастырылсын.11.2012-2015 жылдары бул каржылан­ды­ру жыл сайын 10-15 миллиард тен­геге кобейтилсин.12.Мемлекеттик жели бойынша берилген микронесиелердин барлык 100 пайызы тек оз исин уйымдастыруга гана жумсалуы тиис.13.Жогарыда айтылган мал шаруа­шы­лыгын дамыту багдарламаларын жузеге асыру ондаган мын ауыл тур­гын­да­рына жумыс тауып береди. 14.Укиметке алдагы жылдан моти­ва­ция­лы акшалай толемдерге кошуди тап­сырамын.15.Басты маселе – масылдыкты енсеру.Жумыссызга жумыссыз болганы ушин емес, мамандык алу ушин грант берилетин болады.16.Кедейшилик проблемаларын мемлекеттик жардемакы есебинен жумсарту емес, шешу керек.17.Мемлекет тек объективти тур­гы­дан енбекке кабилетсиздер мен аз кам­тамасыз етилгендерге гана комек­тесетин болады.

47. Инфляция – экономикадагы жалпы бага денгейинин туракты котерилуинен акшанын кунсыздану процеси.Инфляциянын себептери:1.Тауардан акша жиынынын асып тусуи2.Акша эмиссиясы 3.Мемлекеттик бюджеттин тапшылыгы4.Экономиканын милитарландырылуы5.Халыктын болжамы6.Экономиканын сайкеспеушилиги7.Экономиканын жумсалса сипаттамасы8.Жалакы – бага бурылымы 9.Касипорындардын монополизмиИнфляция типтери: 1) ашык – баганын туракты котерилуи; басынкы – тауардын жогалуы. Басынкы ифл-да баганы мемлекет реттейди.Ашык ифл-я 3 белги б/ша жиктеледи:1.баганын осу каркыны; 2.ар турли тауар топтары б/ша баганын осу денгейинин алшактауы;3.инфляциянын кутилуи жане алдын – ала болжануы.1 белги тургысынан 3ке болинеди:1. баяу: бага баяу жылына 10 % озгереди. 2.галопирленген: баганын осуи жылына 100%.3. гиперинфляция: баганын осуи 1000 %-тен жогары.2 белги тургысынан 2 турге ажыратылады:1.тен инф-да ар тауардын багасы бир – бирине катысты унеми озгерип турады.2.тен емес инф-я.3 белги тургысынан:1.кутилетин: кутилу факторы инф-я салдарынан билинеди.Егер фирмалар мен халык келеси жылы бага 5 есе осетинин билсе, онда тиимди нарык жагдайында олар келеси жылы оздеринин тауар багасын 5 есе котереди ж/е ешким зардап шекпейди.2.кутилмейтин инф-я: баганын 10%-ке осуи экономикалык жагдайды курт нашарлатады.

2)Сураныс инф-я:сураныс пен усыныс тепе – тендиги сураныс жагынан бузылады.Мундай жагдай толык жумыспен камтылуда, жалакынын осуинде пайда болады.Будан жинакталган сураныс артык болады. Бул баганын осуине итермелейди.Усыныс инф-я: ондирис шыгынынын осуине б/ты баганын осуи. Бунын салдары: жалакынын осуине ж/е энергия мен шикизатка баганы котереди. 2006 жылгы кантар – шилдеде КР-да инфляция денгейи 5,1% болды.

48. Инфляциянын алеуметтик – экономикалык зардаптары..Инфляциянын зардаптары:Жагымды:Экономикага биркелки инфляция пайдалы: акша жиынынын осуи –искерлик белсендилик-инвестициялардын осуи-экономикалык осу.Жагымсыз:Халыктын тиршилик денгейинин томендеуи: жеке жинак акшанын накты кундылыгынын томендеуи, агымдагы табыстардын кулдырауы:1.Касипкерлик кызмет денгейинин томендеуи2.Капиталды ондиристин накты саласынан айналым саласына шыгару3.Экономикадагы уйлесимсиздикти кушейтеди4.Узак мерзимди инвестцияларга ынталандыру жойылады5.Акша – несие жуйесинин жумыс истеуин бузады, онын корларын азайтады6.Экспорт азайып, импорт оседи7.Мемлекет карызы кобейеди8.Валюталык дагдарыс кушейеди9.Халыктын рухани жагдайы нашарлайды

49. Инфляцияга карсы саясат жане Казакстандагы ерекшеликтери.Экономикалык саясатта инфляцияга карсы еки тасил бар:бири инфляцияга бейимдиликти карастырса екиншиси –онын антиинфляциялык шараларын жояды.Бейимдилик шаралары :табыс индексациясы жане бага денгейин бакылау.Жеке денгейде табыс индексациясы касиподактын касипкермен ужымдык келисим шарт жасаумен жургизиледи.Табыс индексациясынын саясаты мемлекеттик кешенде мемлекеттик кызметкерлердин,студенттердин,аскерлердин жеке кешендеги адамдармен салыстырганда нашарлатпау максатын койган.Екинши адис-экономикалык кулдырау мен жумыссыздыктын осуи аркылы белсенди турде инфляцияны томендету стратегиясы.бул жолдын экономикалык алеуметтик шыгыны зор бирак тиимди.Мемлекеттин инфл-ямен куресу адистери тикелей ж/е жанама болады.Коп жагдайда келеси зандылык орындалады:тотенше дагдарыстык жагдайда мемлекеттин экономикалык процестерине араласуынын кажеттилиги туындайды.Акша бирлигинин толем кабилеттилигин тикелей реттеу Каржы министрлигимен жузеге асырылады ж/е келеси куралдарды камтиды: 1. Несиелерди болу ж/е оларды реттеу;2. Тарифтер мен багаларды реттеу;3. Жалакы шегин реттеу;4. Сырткы сауда мен валюта курсын реттеу;Жанама адистерди елдин Орталык банки келеси куралдардын комегимен жалпы акша массасын реттеу аркылы жургизеди:1.Акша эмиссиясын реттеу;2.Пайыздык есептик молшерлемени реттеу;3.Миндетти резервтеу талаптарын реттеу;5.Ашык багалы кагаздар н.арыгындагы операцияларды реттеу.

50. Нарыктык экономикадагы мемлекеттин экономикадагы кызметтери.Мемлекет пен нарыктын озара катынасы нарыктык когамда манызды маселелердин бири,Себеби бул экономикалык жуйеде мемлекет ерекше кызметтерди аткарады.Шаруашылык байланыстарын интернационализациялау мемлекеттин экономиканы реттеуиндеги ролин кушейтуде объективти жагдайлар жасайды.экономиканы мемлекеттик реттеу жуйеси узакка созылган эволюциянын жемиси,бул исти жузеге асыруда оны реттеудин экономикалык механизмдери озгерип отырды.Кез келген экономикалык жуйесиндеги мемлекеттин роли онын кызметтери аркылы байкалады.Экономикалык кызметтин турлери оте коп,сондыктан оны топтап,негизги блоктарга бириктиру кажет;Бириншиден, нарык жагдайында мемлекет мына кызметтерди оз мойнына алады; стратегиялык, экономиклык, курылымдык, техникалык,алеуметтик, демографиялык болжау мен жоспарлауды.Экономиканы реттеудин тикелей жане жанама кызметин де аткарады.Осы аталган нарселердин барлыгынын кызметин тек кана мемлекет откеруи мумкин;Екиншиден,мемлекет иыгына мемлекеттик касипкерлик кызмети жатады. Ол когамга кажет мемлекеттик каспорын (когамдык пен шаруашылык есептеги) мен ондиристик жане алеуметтик инфракурылымды жасайды. Ушиншиден, нарыктык жуйе калыпты кызметин камтамасыз ету. Сатып алушы мен касипкер мудделерин коргау, стандарт кызметин куру, оним сапасы мен салмагын олшеу, басекени колдай отырып, нарыктык экономикада монопализмнин болуына барынша курес жургизу, ол ушин белгили кукыктык база жасалады. Мемлекет бул жагдайда озине когамдык арбир кызметин алганы жон. Тортиншиден, мемлекет дагдарыска карсы саясатты жасау мен откеру кызметин аткаруды бюджет саясатынын комегимен улттык табысты улестиру аркылы жургизеди. Бесиншиден, мемлекет тургындарды алеуметтик коргау жумыстарын озине алады.

51. экономиканы Мемлекеттик реттеу формалары мен адистери. Нарыкты реттеу тасилдери-бул мемлекет пен мекемелердин удайы ондирис процесинде максатты багыт беру адисин айтамыз. Ол нарык механизм кызметине калыпты жагдайды камтамасыз етуге асер етеди. Реттеуши субъетилерине байланысты реттеу тасилин шартты турде былай класификациялаймыз: мемлекеттик жане мемлекеттик емес, ол нарыктык тепе-тендикке асер ету адисине карай – тикелей жане жанама. Реттеудин тикелей тасили экономикалык процестин озине жане онын параметрине октем асер етуамен байланысты. Нарыкты тикелей реттеу тасилине жиынтык сураным толем кабилеттилигинин калып тасуы ушин жане халык шаруашылыгы турактылыгын камтамасыз ету ушин орталыктан колданатын адистер жатады. Бул жерде ангиме жалпы мемлекеттин кызмети жайлы емес, мемлекеттин дурыс алеуметтик атмосфера жасауды колдану тасили жайлы болып отыр. Ол нарык кызметинин тиимди жузеге асуына ыкпал жасайды. Бул жагынан басекени дамыту ушин экономиканы монополиялау шараларына катысты болса, екинши жагынан, толем кабилеттилиги жагдайын сактау ушин тргындарды алеуметтик коргау саясатын жургизеди. Реттеудин жанама тасили негизинен адрессиз болганмен, бирак барлык шаруашылык субъектилернине миндетти болады. Мемлекеттик реттеудин ен магызды инструментине мыналар жатады: 1)фискалды саясат- ол мемлекеттик бюджетпен байланысты каржыны реттеуди камтиды.2) акша-несие саясаты. Мемлекет нарыкты салалык жане аймактык маселелерди шешу ушин арнайы мемлекеттик багдарлама негизниде максаттык женил несие береди. Несиени реттеудин томендегидей турлери жии колданылады:экономикалык банктин есептеу ставкасынын озгеуи; ашык нарыктагы операция. 3) бага мен абысты реттеу саясаты. Фискалды жане несие саясаты тасилдери кобинесе бага мен табыстарды реттеуде тиимсиз курал болып калады. Сондыктан мемлекет кобирек тикелей куралга жугинеди. 4) алеуметтик саясат озине табысты индексациялау томенги омир суру денгейин бекитуди коса отырып, когамдагы кедей тпка комек корсету багдарламасын жузеге асыруга куш салады. Оларды каркынды инфляция салдарынан коргауга комектеседи.5) сыркы экономикалык реттеуге мыналар жатады: мемелекеттин сауда саясаты, валюталык курсты баскару, сырткы сауда тарифтер жуйеси, квота, лицензия. Осы максатка мемлекет бага мен табыстын осуине максимальди шектеуди белгилеп, кейде оны уакытша улгафын токтатады.6) акимшилик реттеу ат турли бакылау шараларын жузеге асырады. Олар арнайы кейбир окшауланган салаларга байланысты колданылады.7) кыска мерзимди реттеу удайы ондириске сондай максатпен асер етеди, себеби бирнеше айдын ишинде натиже алуы керек.Алдына койган максаты экономикалык циклдык агымдагы фазасынын ис-арекетин озгертуге арекет жасау.

52. Мемлекеттик реттеудин кейнстик жане монетарлык улгилери. Монетаризм-экономикалык концепция, бул макроэкономикалык талдаудын негизги куралы ретинде, айналымдагы акшаны карастырады. Монетаризм XX г 50 жылдарында пайда болды. Онын мани еки турли тезиске келеди:акша экономикада басты ролди ойнайды; орталык банк акша усынысына,ягни айналымдагы акша санына асер етеди.Казирги замангы монетаризмге акшанын кейнсиандык жане неокейнсиандык басекелес теориялары бар. Кейнстик теория акшага суранысты аныктау ушин экономикалык тулга тетиктерине суйенеди, ягни ол тулга байлыгынын бир болигин ликвитти акшалай актив нысанында сактаугы ыкпал жатпайды. Монетаризм мен кейнстик теориясынын арасындагы негизги айырмашылык келесиде болады: мемлекеттин реттеуши ролине суйенетин кейнстик теориядан айырмашылыгы монетаристтер ески классикалык мектепке жакын турады жане акша массасын реттеуге мемлекеттин араласуына карсы пикир айтады. Кейнсиандык илим жорамалы бойынша, акша усынысынын озгеруи проценттик молшердин озгеруине акелип, содан кейин – инвестициялык сураныс жане тек мультипликатор аркылы номиналды ЖУО озгеруине акеледи. Монетарлык багдар бойынша, узак мерзимди саясатты мемлекет негизделген туракты турде акша массасынын осуин камтамасыз етип отырады. Монетарлык багдардын кейнсиандык илимдерден пикир айырмашылыгы: акша усынысынын осуи негативти салдарга акелип соктырады. Егер акша усынысы оссе, сураныс томендейди, бул акша усынысынын осуине асер етпейди. Натижесинде экономика «ликвидти какпанга» тусип, акша санымен номиналды ЖУО арасындагы байланыстын себеп-салдарлы шынжыры узиледи.Сондыктан кейнсиансттердин монетаристерден айырмашылыгы, кейнсианистер экономикалык турактылыгынын негизги куралы акша емес – фискальди саясат деп есептейди.

53. Жумыссыздыктын алеуметтик - экономикалык зардабы, Оукен заны. Кез-келген жумыссыздыктын болуы-когам ушин ен ауыр экономикалык жане алеуметтик силкинис. Батыс галымдарынын пикир бойынша, адамды жумыссыз деп есептегенде, ол тек жумыстан айырылып кана коймай, озинин абыройын да жогалтады. Шетелде жумыстан айырлуды психологиялык закым ретинде багалап, тек ен жакыны туысканы кайтыс болганда алатын стресс денгейинде каралады.Жумыссыздык денгейин есептеу томенднгидей формуламен аныкталады:ЖБ=ЖС/ЖК*100 мундагы – ЖБ-жумыссыз-к денгейи, ЖС – жумыссыздар саны, ЖК – жумыс куши саны. Жумыссыздык когамна коптеген зиян келтиреди, инфляциянын осуине ыкпал жасайды, сондыктан енбекке кабилетти адамдардын бар болиги оним ондируге оатыса алмайды. Сойтип олар жумыспен камтылмагандыктан акшалай жумыссыздыкка акы алады, осыдан барып мемлекеттик бюджеттин шыгыс болиги осе туседи. Кез келген жумыссыздын денгейимен байланысты болатын эконмикалык зиянды аныктау ушин, алемдик практикада Оукен заны клоданылады. Бул зан Американ экономиси Артур Оукеннин (1724-1780ж.ж) есимимен аталган. Осы зан математикалык тургыдан жумыссыздык денгейи мен жалпы улттык оним ЖУО колемин томендеуи арасындагы байланысты корсетеди. Егер жумыссыздыктын сандык денгейи табиги денгейден 1%-га асса, онда ЖУО колемин томендеуи 2,5% курайды.Осы 2,5 санымыз – Оукен коэффициенти болып табылады . Мына 1/2,5 катынасы,г бул жумыссыздыктын ЖУО колемин томендеуине катынасы болып табылады жане жуммысдыкпен байланысты онимнин абсолюттик зиянын аныктауга комектеседи.

54. Мемлекеттик бюджет курылымы.КР-нын мемлекеттик бюджети.Мемлекеттик бюджет-мемлекеттин негизги каржылык жоспары.Ол мемлекеттин шыгын мен табыстарынын балансы. Бюджет- табыс пен шыгыстын тепе-тендиги (смета, баланс).Егер шыгындар табыстан асып кетсе бюджет тапшылыгы пайда болады.Бюджет тапшылыгын жою ушин табыс болигин кыскарткан жон.Бюджет табыс пен шыгыстын айырмашылыгын жабу ушин мемлекетпен киыстыру вариантына кошеди.Демек,мемлекет ултттык банк несие корынын тургындардын халыктык банктеги салымынын сактандыру когамдары корынын белгиленген болигин алып отырады.Осы сомалар мемлекеттик карызды курайды.Бул мемлекеттин ишки карызы.Мемлекеттин ишки карызынан баска сырткы карызы да болады.Бюджет тапшылыгын басендету ушин мемлекет тек кана ишкки мумкиндиктермен гана шектелмей,кайтару максатымен сырткы займдар мумкиндиктерин тде пайдаланады.Бул меммлекеттин сырткы карызы.Каржы жуйесинин негизги буыны мемлекттик бюджет болып табылады.

55. Бюджет тапшылыгы жане онын себептери. Бюджет тапшылыгын каржыландыру адистери.Бюджет- табыс пен шыгыстын тепе-тендиги (смета, баланс). Бюджеттин табысы: касипорын табысына салык, сатудан тускен табыска салык, жергиликти салык, сырткы экономикалык кызметтен табыс, рента толемдери, салыксыз табыс, табыс салыгы, ссуда корынын куралы жане т.б.Бюджеттин шыгысы экономиканы, когамдык – мадени багдарламаны, ГЗУ жане ГТ багдарламасын, корганысты, баскаруды, максатты багдарламаны каржыландыру, несие жане баска мемлекеттерге комек.Мемлекеттик бюджеттин тапшылыгынын себебтер:1.Эконмикалык дагдарыс жагдайыында табыстын томендеуи жане улттык табыстын осуинин азаюы2. Мемлекеттик бюджетке тусетин акциз салыгынын азаюы3.Бюджет шыгысынын осуи4.Каржы –экономикалык саясаттын тураксыздыгы.Бюджет тапшылыгын томендету шаралары:1.Конверсия.2.Каржыландырудан несие беруге оту.3.Зиянды касипорындарга дотация беруди жою4.Салык салу жуйесин озгерту .Бюджет тапшылыгын жабатын 3 дастурли амал бар:1.Мемлекеттик займ шыгару2.Салык салудын катндыгы;3.Акша ондириси немесе «сеньораж» ,ягни акша басу.Экономикаык теорияда бюджет тапшылыгын шешетин бирнеше тасилдер бар:1.Бюджет жыл сайын балаиста болуы тиис.Мундай саясат антициклдык агымды маселени мемлекеттин колын байлайды .Маселен ,экономикада жумыссыздык узак журуде, демек халык табыссы томендеп, бюджетке салык кириси де азаяды. Бюджеттин балансы ушин, укимет салыкты котереди немесе мемлекет шыгысты кыскартады, осы еки шаранын байланысы колданылады. Бирак бул шаралардын салдары жинакталган суранысты кыскартады.Келеси мысал: елде инфляция делик . Акша табысы жогары жане салык киристери коп. Бюджет артыкшылыгын жоюушин укимет салыктытомендетеди немесе мемлекеттик шыгысты кобейтеди, еки шаранын байланысын колданады. Осынын бари инфляцияны кушейтеди.

56. Нарыктык экономикадагы алеуметтик саясат

Алеуметтик тажирибеде корсетилгендей, мемлекеттин реттеу шаралар жуйеси мен турлери арбир елде оте коп турли болып келеди. Бул жуйенин озиндик ерекшеликтери бар. Мемлекеттик реттеудин ен манызды инструменттерине мыналар жатады:

1 Фиксалды саясат

2Акша несие саясаты

3 Бага мен табыс рерттеу саясаты

4Алеуметтик саясат озине табысты индексациялау томенги омир суру денгейин бекитуди коса отырып, когамдагы кедей топка комек корсету багдарламасын жузеге асыруга куш салады Оларды каркынды инфлиация салдарынан коргауга комектеседи. Алеуметтик саясат мынадай саналарды камтиды:билим, медецина, мадениет,коп балаларга комектесу, тургындарды жумыспен камтылуы.

5сырткы экономикалык реттеу

6Акимшилик реттеу

7Кыска мерзимди реттеу.

57.КР-дагы жана алеуметтик саясат

Мен уш аса манызды мемлекеттик багдарламаларды – билим беру, денсаулык сактау жане тилдерди дамытубагдарламаларын бекиттим.1.жумыспен камтудын жана стра­те­гиясын;2.тургын уй-коммуналдыкшаруа­шы­лык­ты жангырту;3.халыкты сапалы ауыз сумен кам­тамасыз ету багдарламаларын жасап, кабыл­дау­ды тапсырамын.2.1. Билим беру● жоо-лардын инновациялык кыз­мет­ке кошу тетигин калыптастыру;

● билим берудин сапасын арттыру жане колжетимдилигин кенейту ушин  билим  беруге колдау корсетудин жана каржы­лык-экономикалык куралдарын енгизу;

● техникалык жане жогары билим бе­рудин денгейлери ушин бугинде Тургын уй курылыс жинак банки ипотекалык курылыста жузеге асырып отырганга уксас жинактау жуйесин азирлеу.

Казакстандыктарда  мемлекеттен пай­ыз­дык бонустар ала отырып бала­ларын окытуга каржы жинаудын жана мумкиндиктери пайда болуга тиис.

● бизнес-кауымдастыктар мен жу­мыс берушилер окилдерин катыстыра  оты­рып  Касиптик-техникалык  кадр­лар дайын­дау жонинде улттык кенес куру.

2.2. Денсаулык сактау Казакстанда халыктын максатты топтарынын денсаулык жаг­дайын бакылаудын улттык баг­дарламалары кешенин енгизу кажет.Биринши кезекте, олар балалар, жас­оспиримдер, бала туу жасындагы айел­дер.Ауыл тургындары ушин меди­циналык комектин колжетимдилигин кенейтуге айрыкша назар аудару кажет.Откен жылы жана алеуметтик жоба – мамандандырылган емдеу-диагнос­ти­калык еки «Денсаулык» пойызы жу­мысын бастады.Олар елимиздин ен шалгай тукпир­леринде ондаган мын адамдардын денсаулыктарын тексерип, ем жасады.Казакстан ушин коликтик медицина оте кокейкести, сондыктан биз оны дамытатын боламыз.

2.3. Тилдерди дамытуБиздин миндетимиз – 2017 жылга карай мемлекеттик тилди билетин казак­стандык­тар санын 80 пайызга дейин жеткизу.Ал 2020 жылга карай олар кеминде 95 пайызды курауы тиис.Енди он жылдан кейин мектеп битирушилердин 100 пайызы мемлекеттик тилди билип шыгатын болады.

2.4. Жумыспен камтудын жана стратегиясы.Укимет бизнес-кауымдастыкпен бир­лесип индустриялык нысандарда жумыс истегиси келетиндер ушин тегин касиптик оку усынуы керек.

Арбир казакстандыктын елди аукым­ды индустрияландыруга катысу мумкиндигин камтамасыз ету кажет.

2.5. ТКШ-ны жангырту.Азаматтардын омир сапасынын озык корсеткиши – тургын уй жайлылы­гы­нын денгейи.

2.6. Сапалы ауыз су.Казакстандыктарды сапалы ауыз сумен камтамасыз ету маселелери – ха­лык­тын денсаулыгын жаксартудын аса манызды миндети, сондыктан бул биздин басымдыгымыз болады.

58. Салык жуйеси.Салык-тургындар, касипорын мен уйымдардан занга негизделип алынатын миндетти толем жуйеси.Максаты-касипорын,тургындар каржыларын когамдык кажеттиликке тарту.Салык салудын принциптери:салык бар игиликтерге пропорционалды турде когам муддесине сай алынады,салык табыс молшери мен ал-аукаттылык денгейине тауелди.Салыктын кызметтери:фискалды /тиркелген/ немесе жумылдыру кызмети. Осы кызметте мемлекеттик бюджеттик шыгындарды каржыландыру ушин салык жинайды.Болу кызмети,мемлекет каржынын кайта болуди ар турли топтардын арасында,территория,облыс,аудандар б/ша жургизеди.Реттеуши кызмети,мемлекет салыктын комегимен тутыну ж/е корлану арасындагы пропорцияны реттейди.Ынталандыру кызмети,мемлекет ондирис пен техникалык прогрессти дамыту ушин ар турли ынтландыру шараларын жузеге асырады.Шектеу кызмети,мемлекет салык саясаты аркылы кейбир ондирис турлеринин дамуын тежейди н/е шектейди.Бакылау кызмети,каржы колеминин табысын есептеуди жузеге асырады.Салык сипаты жагынан тикелей ж/е жанама болып болинеди.Тикелей салык мемлекет тарапынан касипорын ж/е тургындар табыстарынан алынады.Жанама салыкты мемлекет тикелей емес, бага аркылы айналдыра отырып алады.Оган-акциздер,кеден баж,косымша кунга салынган салык жатады.Салыкка женилдиктер салык сиякты белгили тартипке негизделген зан актилеримен айкындалады.Мынадай турлери:салык объектисинин алынбайтын минимумы,кейбир адамдарды салык толеуден босату,салык негизинен босату,салык несиеси ж/е т.б.Салык осими-салык салу бирлигине деген молшери.Адетте ол пайыз туринде белгиленеди.Салык осими 3-ке бол.:1/прогрессивти,2/пропорционалды,3/регрессивти.

59. Казакстан салык жуйесинин ерекшелиги. К.Р.-да жалпы мемлекеттик ж/е жергиликти салыктар бар.Жалпы мемлекеттик салыкка:занды ж/е жеке тулгалардын айлыгынан салык,косымша кун,акциздер,багалы кагаздар операцияларынан салык,арнайы толемдер мен жер байлыгын пайдалангандар салыгы.Жергиликти салыктарга занды жане жеке тулгалар мулкинин салыгы., козгалыс /транспорт/ курал-жабдыгы,касипкерликпен айналысатын занды ж/е жеке тулгаларды тиркеудеги алым.Елимиздеги экон.-к саясат пен алеуметтик жагдайды ескере отырып,салык салу тужырымдамасы алдымен негизги мынандай миндеттемелерди шешкени абзал:мемлекеттик б.-н турактылыгы мен таластылыгы,антиинфляциялык механизмди калыптастыру ж/е меншик пен валюта турактылыгын камтамасыз ету,кен масштабты инвестицияны калыптастыру,меншик турине карамай барлык шаруашылык субъектисинин искерлик белсендилигин барынша ынталандырады.