7)Экономикалык ресурстар жане олардын турлери.Р шектеул.Маселелери

Ондиристик процести жузеге асыру ушин экономикалык ресурстардын материалды жане рухани игиликтер мен кызметтерди жасау ушин пайдаланылаалатын ондиристин бар элементтеринин жиынтыгы болу кажет.

Экономикалык ресурстар келеси топтарга болинеди: 1) материадды жер жане капнтал жатады; 2) адам ресурстары - енбек пен касипкерлик кабилет жатады. «Жер» тусинигимен ондиристик процесте колданылатын барлык табиги ресурстар, «табигаттын барлык игиликтери» белгиленеди. Капитал немесе инвестициялык ресурстар барлык ондирилген куралдарды, ягни тауарлар мен кызметтерди ондируде жане оларды сонгы тутынушыга жеткизуде пайдаланылатын куралдар, коликтердин барлык турлерин, курылгыларды, фабрикалы-зауыттык, коймалык кенистиктерди откизу торын камтиды. Капиталга ондиристик ресурстар ретинде акша жатпайды. Акша оз бетинше ештене ондирмейди, сондыктан оны экономикалык ресурс ретинде санауга болмайды. «Енбек» тусиниги экономикалык теорияда игиликтер мен кызметтерди ондируде колданылатын адамдардын дене жане ой кабилетин белгилеуде пайдаланылады. Бул ресурс адамдардын жеке еркиндиги болган кезде гана - анагурлым онимди пайдаланылады. Касипкерлик кабилет - бул адам ресурстарынын барлык баска экономикалык ресурстарды анагурлым тиимди бириктире алу кабилетинин ерекше тури. Ресурстардын шектеулилиги абсолютти. Ресурстардын шектеулиги кезиндеги тутыныстын шексиздиги экономикалык тандау (ресурстар шыгысынын минимумы кезинде тутыныстарды максималды цанагаттандыруга кол жеткизилетин ресурстарды пайдаланудыц альтернативти нысандарыныц игиинен анагурлым жаксысын) маселесин туындатады.

8)Экономиканын ондиристик мумкиндиктери . Ондирис мумкиндигинин кисыгы.

Ондиристин шектеули мумкиндиктерин автомобиль жане танки ондирисимен кесте бейнелеп корсетемиз. Ондирис мумкиндиктеринин кисыгында корсетилгендей автомобиль ондирудин максималды комегине танки ондириси колемин кемиту есебинен кол жеткизилуи мумкин.Осынын аркасында ондиристеги туындаган балама ,,ондиристин балама мумкиндиктери,,деп аталады.Ягни корыта айтканда,барлык ресурс турлеринин шектеули болуы,кезкелген колда бар тауарларды ондиру жайлы шешим ,сол ресурстарды кандай да бир баска буйымдарды шыгару ушин колданудан бас тартуды карастырады.М-лы:Танки ондирисинде жумсалган металл,оны автомобиль ондирисинде н/се кайдагы бир баска максатка колдну мумкин емес.

Ондирис процесинде адамдар бир –биримен катынаста болады.

9)Меншик пен э-лык жуйе типтери:еркин сауда э-сы,аралас э-ка,орт-н жоспарлы э-ка

Меншик-бул арасындагы материалдык жане рухани игиликтерди ондиру, болу , айырбастау жане тутыну салсындагы курдели алеуметтик-эк.лык катынастарды байкатады.

Эк.лык жуйе –бул эк.лык процестер жиынтыгы.Ол калыптаскан муликтик катынастар мен уйымдык турлер негизинде когамда жузеге асады.Алемдик экономикалык адебиеттерде эк.лык жуйени топтаудын кен таралган еки фактор негизинде жургизиледи:

МЕНШИК ТИПТЕРИ БОЙЫНША;

ЭКОНОМИКАНЫ УЙЫМДАСТЫРУ ТИПТЕРИ БОЙЫНША ;

Осындай адистер негизинде экономикалык жуйени шешуди томендегидей типтер аркылы болинеди:

a)дастурли эк.ка;

b)акимшилдик-амиршилдик эк.ка ;

c)еркин басекелестик нарыктык эк.ка;

d)казирги рыноктык эк.ка немесе аралас эк.ка.

Еркин рыноктык экономиканын негизин калаушы А.Смит болды.Еркин нарыктык экономиканын накты кызмет аткаруы корсеткендей,онын болинбес сериги артык ондиру экономикалык дагдарысынын унеми туындауы болып табылады.Аралас нарыктык экономика теориясынын негизин калаушы батыс герман экономиси В,Оукен болды.Аралас алеуметтик багытталган экономикалык саясатка емес экономикага мысал ретинде ,,швед модели,,жатады.Мунда барлык негизги кордын 4проценти мемелекеттин колдауында болады,ал барлык мемлекеттин шыгындардын жатрысы алеуметтик максатка багытталады..Эк.лык жуйе –бул эк.лык процестер жиынтыгы.Ол калыптаскан муликтик катынастар мен уйымдык турлер негизинде когамда жузеге асады.Алемдик экономикалык адебиеттерде эк.лык жуйени топтаудын кен таралган еки фактор негизинде жургизиледи:МЕНШИК ТИПТЕРИ БОЙЫНША;

ЭКОНОМИКАНЫ УЙЫМДАСТЫРУ ТИПТЕРИ БОЙЫНША ;Осындай адистер негизинде экономикалык жуйени шешуди томендегидей типтер аркылы болинеди:

a)дастурли эк.ка;b)акимшилдик-амиршилдик эк.ка

c)еркин басекелестик нарыктык эк.ка;

d)казирги рыноктык эк.ка немесе аралас эк.ка.

10) Мемлекеттик меншик. Мемлекеттик меншикти жекешелендиру жане мемлекеттик иеликтен алу себеби – салдаы.Ерте дуниенин озинде ак ужымдык, жеке енбектик жане мемлекеттик меншик турлери калыптса бастады. Осылардын ишинен кейинирек жеке жане мемлекеттик меншик тури кобирек дами тусти. Мемлекеттик меншик озиннин барынша дамуын акимшилик- амиршилдик экономикалык жуйеде бурыныгы КСРО-да жузеге асырылып онын улеси баска меншик курылымында 88,6% курады. Алайда нарыктык экономикасы дамыган елдерде мемлекеттик меншиктин улеси 5- 30 % ауыткиды. Экономикалык жане алеуметтик курылыска байланысты мемлекеттик меншик баска меншик турлеримен тиымды болуы мумкин. Онын аткаратын кызметимен: жалпы когамнын даму стратегиясынын калыптасуы экономиканы салалык курылымынын онтайландыру натижесинде адамга багытталган ен жогаргы тиимдиликке кол жеткизу аркылы сабактастырылады. Экономикада бул меншик туринин басымдау болуы, накты омирде жагымсыз тустарда ягни мемлекеттик монополиянын пайда болуына алып келеди. Ол экономика ушин аса кауыпты еди: мемлекеттик ондирушинин тутынушыга устемдиги пайда болып, арзан тауарлар турлерин жойю жузеге асты жане тапшылык пайда болды. Канагаттандырмайтын сураным калыптасты. Рынокка оту жане ТМД елдеринде КР мемлекеттик меншекти мемлекетсиздендиру мен жекешелендиру процесинин басталуы мемлекеттик меншик улесин кыскартуга онын монополиялык устемдигин жоюга багытталган. Сондай-ак когамдык ондиристин тиимдилигин арттыру ушин басекелестик ортаны курып, оны тургындардын суранымын багыттау кажет. Мемлекетик меншик улеси 30-40 % шенберинде бекитиледи.Жеке мещиктин гулдену кезенинде еркин басеке барынша каркындап жеке кассипкерлердин ондирис тиимдилигин котеруге жане тургындардын осип келе жаткан кажеттиликтерин канагаттандыруга итермелейди. Казирги оркениетти когамда меншик иеси мынез-кулкынын белгили ережелери жасалган, соеымен катар артык ондиру экономикалык дагдарысынын ескерту туралы шаралар карастырылган. Жеке меншик жана багыт алуда жане онын келешели алда. Казирги уакытта жеке меншик жекеленген гана емес , сондай-ак ужымдык, акционерлик жане кооперативтик турде меншик иеси ужымдарын бириктиретин болды.

11) Жекешелендирудин Казакстандагы кейбир ерекшеликтери. Рынокка оту жане ТМД елдеринде КР мемлекеттик меншекти мемлекетсиздендиру мен жекешелендиру процесинин басталуы мемлекеттик меншик улесин кыскартуга онын монополиялык устемдигин жоюга багытталган. Сондай-ак когамдык ондиристин тиимдилигин арттыру ушин басекелестик ортаны курып, оны тургындардын суранымын багыттау кажет. Мемлекетик меншик улеси 30-40 % шенберинде бекитиледи.Жеке мещиктин гулдену кезенинде еркин басеке барынша каркындап жеке кассипкерлердин ондирис тиимдилигин котеруге жане тургындардын осип келе жаткан кажеттиликтерин канагаттандыруга итермелейди. Казирги оркениетти когамда меншик иеси мынез-кулкынын белгили ережелери жасалган, соеымен катар артык ондиру экономикалык дагдарысынын ескерту туралы шаралар карастырылган. Жеке меншик жана багыт алуда жане онын келешели алда. Казирги уакытта жеке меншик жекеленген гана емес , сондай-ак ужымдык, акционерлик жане кооперативтик турде меншик иеси ужымдарын бириктиретин болды.

12) Тауар шаруашылыгнын мани, пайда болу шарттары жане типтери.Тауарлы деп онимдер сату ушин ондирилип, ал ондиршилер мне тутынушылар арасындагы байланыс рыноктын комегимен жузеге асырылатын шарушылык аталады. Тарихи таглымнын корсеткендей , тауар ондирисинин пайда болуы томендегидей уш жагдайда жузеге асады. 1) ен ири когамдык енбек болисинин болуы 2)алгашкы турмыстык кауымдастык койнауында жеке меншиктин пайда болуы 3)тауар ондирушилердин экономикалык окшаулануы. Тауар ондирисинин еки тури бар: жай жане каиталистик . Олар бир типти , себеби олардын негизинде ондирис курал жабдыгына деген жеке меншик жатады жане ол екеуиде онимди сату ушин ондиреди. Соган карамастан оз олардын арасында принсити айырмашылык бар. Жай тауар ондирисинде оним тауар ондирушинин озиндик енбегимен жасалады. Мунда жумыс кушин талдау жок. Капиталистик тауар ондирисинде онимди ондирис курал-жабдыгы жок жалдамалы жумысшы жасайды .Казакстанда тауар ондирушилердин экономикалык окшаулануы рынокка кошу кезинде еркин касипкерлер тобынын калыптасуын карастырады. Ар рынок улгисине тауарлы ондиристин ерекме модели сайкес келеди. 1)Дамыган рыноктын тауар ондириси ондирис куралдарына жеке меншик болуына, тауар ондирушилердин оз енбектерине негизделген. 2)Еркин рыноктын тауар ондириси тубегейли жана белгиге ие болды, ол ортак сипат алды,ягни ол келеси кубылыстарды билдиреди. 3)Реттелетин рыноктын тауар ондириси экономикада мемлекеттик жане жек сектордын болуымен сипатталынады. 4)Деформацияланган рыноктын тауар ондириси амиршил-акимшил экономикага тан жане дамыган когамдык енбек болисин, дамыган машиналы ондиристи, улттык экономиканы удайы реттеуди, еркин нарыктык катынастарды басып тастауды билдиреди.

13) Тауар жане онын касиеттери. Маркстын ойынша , тауар еки касиетти иеленеди: бириншиден, кандайда бир адамнын суранымын канагаттандыруы, екиншиден, зат бола отырып, баска затка айырбасталу кабилеттиги. Заттын пайдалылыгы, онын адамнын анау-мынау суранымын канагаттандыру касиети-тутыну куны деп аталады. Кейбир тутыну куны адам суранымын тикелей канагаттандыса , баскалары-жанама канагаттандырады. Тутыну кунын жасайтын енбек накты енбек деп аталады. Енбектин кундык теориясынын негизин А Смит ,Д Рикардо калаган. Олар туардын айырбасталу куны оган синген енбек молшеримен аныкталады, сондыктан адам енбеги – тауар кунынын кайнар кози деген тужырым жасады. Енбектин еки сипатын Маркс ашкан онын ашка жаналыгы кан заны ис аректинин механизмин жане одан туындайтын алеуметтик –экономикалык салдарлрды тусинуге комектести.Тауар табигатынын еки жактылыгы енбек сипатынын еки жактылыгынан туындайды.Кез-келген тауар ондирушинин енбеги еки жакты сипатка ие болады:бул белгили тутыну кунын жасайтын пайдалы енбек,екинши жагынан-бул адамнын жумыс куши шыгындары,онын накты турине тауелсиз жалпы енбеги.