25. Қазақ ағартушылық философиясының ерекшеліктері (ш.Уәлиханов, ы.Алтынсарин).

ХIХ ғасырда қазақ жерінде білімге, прогреске ұмтылған алдыңғы қатарлы ойшылдар шыға бастады.Біз оларды революционер-демократ, социалист-утопист демейміз. Олар халықты революцияға шақырған жоқ, социализмді де армандаған емес.Дегенмен, олар ағартушы-демократ ретінде тарихтан өз орнын алды.Солардың ішіндегі алғаш шыққан қазақтың көрнекті өкілдерінің бірі Ш.Уәлиханов (1835-1865).Ол қазақтан шыққан ұлы ғалым, ориенталист, тарихшы, этнограф, географ, фольклорист, ағартушы, демократ. Ол Омбы кадет корпусында оқитын досы Г.Н.Потанинмен бірге прогресшіл мұғалімдердің ықпалымен ой-өрісі кеңіп, тез жетіледі.Ол Г.Х.Гасфордтың адъютанты болып жүргенінің арқасында көп жерлерге сапар шегіп, қазақ-қырғыз халықтарының өмір тынысымен танысып үлгереді. Ол қазақ қауымын демократиялық жолмен өзгертуді көкседі, халқын Европа мәдениетінен үйренуге, прогреске шақырды. Діннің гносеологиялық тамырын ашты. Шоқан алдымен елжанды, адамгершіл, интернационалист жан еді. «Ең алдымен өзімнің туған халқымды, сосын Сібірді, сосын бүкіл Ресейді, содан кейін барлық әлемді сүйемін», - деп жазды Шоқан. Ы.Алтынсарин(1841-1889) қазақ халқының тарихына аса көрнекті ағартушы, жаңашыл, педагог, жазушы, қоғам қайраткері ретінде кірді. Орынборда оқып жүрген кезінде орыс зиялыларымен араласып, Шығыс зерттеушісі В.Григорьевтен дәріс алады. Еліне оралған соң 1864 жылы мектеп үйін салады. Бала оқытып, тәрбиелеу жұмысында ол дүние жүзі педагогика классиктерінің идеяларын басшылыққа ала білді. 1879 жылы «Киргизская хрестоматия» кітабын жазды. Ол мектептегі діни-схоластикалық оқуға қарсы шықты.Ол өз халқын мәдениетті,төнерлі елдердің қатарына қосуды арман етті. «Білім дегеніміз өзімізді қоршаған шындықты танып білу», - деп түйіндеді Ыбырай.

27.Алаш Орда өкілдерінің әлеуметтік-философиялық көзқарастары.

Қазақ философиясын дамытуда үлкен өзіндік орны бар қазақ зиялылары Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы, Сұлтанмахмұт Торайғыров, Жүсіппек Аймауытов, Мағжан Жұмабаев, Мұстафа Шоқай сынды ақын-ойшылдарымыздың философиялық мұраларын дүниетанымын, ақын саяси ұлттық бағыт алған әлеуметтік бағыт алған әлеуметтік ізгі ойларын бүгінгі ғылыми зерттеу нысанына айналдыру кәсібі философ ғалымдарымыздың алдында тұрған келелі дежауапты міндеттерінің бірі деп түсінеміз.А.Байтұрсынұлы – аса көрнекті жазушы, ғалым-философ.Оның негізгі философиялық ізденістері тіл мен көркем-әдеби шығармашылық табиғатын анықтауға бағытталған.Сөз – тек қана дыбыс белгілі ғана емес, ол адам ойлауының саналы және мәнді бастауы, сонымен бірге оның әсемдік түйсігінің маңызды көрінісі. Осы бағытта ол ұлттық ойлау жүйесін философиялық тұрғыда ғана зерттеп қоймай, жалпы адамзаттық құндылықтар аясын, астарын анықтауға көп зер салады. М.Дулатұлы – көрнекті жазушы, ғалым-тарихшы, философ. Философиялық эсселері негізінен тарих философиясына, әлеуметтік ойларға, тіл мен әдебиет мәселелеріне арналды.Философия мен әлеуметтану табиғатын ашатын, көпшілік қауымға түсінікті тілде жазылған мазмұнды мақалалары оны XX ғасырдағы ең үздік ұлттық философтардың қатарына жатқызуға мүмкіндік береді. Оның философиялық және әлеуметтік тұжырымдамасы абстрактылы теориялық жадағайлыққа емес, керісінше, нақты логикалық принциптер жиынтығына арқа сүйейді. М.Жұмабаев – көрнекті ақын, ойшыл, философ, жазушы, публицист. Оның шығармалары ойының тереңдігімен, мазмұндылығымен ерекшеленеді, сондай-ақ нәзік те сырлы лирикалық философияға толы. Өмір шын мәнінде қаншама қымбат болғанымен, ұлт үшін, Отан үшін, оның бостандығы мен теңдігі үшін күресуді мақсат тұтқан философиясы өршіл ақын рухы алдында осылайша тәуекел таразысына тартыларына анық иланамыз. Мағжан сан қырлы, алуан ойдың, бірақ та бір ғана идея үшін қызмет еткен азатшыл, романтикалық рухтың ақыны болғандықтан, оның философиялық көзқарастарын осы аяда қарастырған жөн. Алаш ұранды қазақ зиялылары қалыптастырған демократиялық, төңкеорістік, ұлттық философиялық ақыл-ой Мағжанның поэзиясында да, прозасында да, педагогикалық ағартушылық еңбектерінде де, сын-зерттеудлерінде де айқын, еш бұлтақсыз көрініс береді.