18. Абайдың «қара сөздеріндегі» дін философиясы.

Қазақ ағартушылығында,қазақ халқының бүкіл ұлағатты мәдениетті тарихында үлкен орын алған ұлы ақын ойшыл-демократ Абай Құнанбайұлы болды.Дүниетанымдық мәселеде Абай Алтынсарин секілді деизмге жақын.Құдай-өз заңдары бойынша дамып жататын өлшемнің алғашқы себепшісі деп түсінді.Абай дінбасылары мен діни надандықты,фатализм мен екіжүзділікті атеизм тұрғысынан емес,қазақстан ағартушы-демократтарының көбісінде кездесетіндей «нағыз» дін немесе рационалдандырылған дін позициясынан сынады.Дінбасылары насихаттап жүрген соқыр сеніміне Абай ақыл мен танымды қарсы қойды.Немесе,өзінің сөзімен айтқанда «Алла табарака уатагаланың шәріксіз,ғайыпсыз,хақтығына бірден дәлел жүргізелік болып,ақылы мен дәлел испат қыларға керек. (Қара сөздер,13сөз)Сонымен бірге бірнеше қара сөздерінде,айталық,38ші сөзінде жануарларды,адамдарды,айналадағылардың бәрін Алла жаратты деген тұжырым жасайды.Көптеген өлеңдері мен қара сөздерінен диалектикаклық тұжырымдар бейнесін көруге болады.32ши қара сөзінде «дүние-үлкен көл,заман- соққан жел.алдыңғы толқын ағалар,артқы толқын інілер»-,деп дүние өзгерісте екенін болжайды,Тағы бір қайталай түсетін тақырып-дін менен мораль.Олар:12,13,27,35,36,38,45 cөздерде.Осы сөздердің кейбірінде Абай құдайға құлшылық етудің мәнін айтып,иман жайын сөз етеді.(12,13сөздер)Бірақ,сол мұсылманшылдықтың анық діндік үгітін айта отырып,Абайдың өз оқушысына жеткізбегі-адамгершілік өсиеттер болады.35,36сөздерде Абай қазақтың дін күтушілерін және сол дін жолының өзіндегі өрескел мінді мінездерін шенейді.Пайғамбар өсиетін айтып отырса да, сыншыл ақылдың талаптарын ақын айқын атап отырады.Осы топта көлемі мен мазмұны бойынша ең үлкен орын алатын отыз сегізінші сөз- «Ғақлиат –тасдиқат».Бұнда Абай аят,хадистерден цитаталар келтіріп сөйлейді.Осы кезде Абай өзінің дінін түп наным жағынан да,моральдық қасиеттер турасынан да және адамгершілік тәрбие мақсатымен де таныта түспек.Өлеңдерінің тұсында айтқанымыздай, әрине бұл сөзде де Абай өзін мұсылман етіп көрсетеді.Ол діннің құдайына иланды.

16. Жаңа дәуір философиясындағы рационалдық және эмпиристік бағыттар

ХҮІ- ХҮІІ ғасырларда жаратылыстанымдық және математикалық ғылымдар белсенді түрде дами бастады. ХҮІІ ғасырға қарай келассикалық механика, жаратылыстанымдық ғылымдардың экспеприментальдық негізі қалыптасып үлгерді. Сондықтан философияның ғылымға қатынасын анықтау көптеген философтардың маңызды міндетіне айналды. Осыған орай философ- рационалистер Декарт пен Лейбниц, философ- эмпиристер Локк және Юм, трансценденталист Кант философия мен жаратылыстану арасындағы шекараны демокрациялау туралы мәселені шешумен айналысты.

Дәл осы жаңа заман тұсында ғылым алдыңғы орынға шығып, діннің беделі мен билігі мәдени кеңістіктің жиегіне қарай ығыстырыла бастайды. ХҮІІ ғасыр – бұл ғылыми рационализмнің қалыптасу дәуірі. Ең алғаш рет дінді сынап және табиғатты экспериментальды зерттеуді негіздеп, әлемге үстемдік етуде рационализмді уағыздаған Жаңа заман философтары қатарына Ф.Бэкон, Т.Гоббс, Р.Декарт және т.б. жатады.

Ф.Бэкон жаңа философия методологиясының мынадай принциптерін ұсынды:

1) табиғатты зерттеудегі объективтілік;

2) ғылыми және философиялық әдістің өзіндік құндылығы;

3) табиғаттан технологиялық үстемдік;

4) табиғи әлемді зерттеудің индуктивті әдісі.

Бэконның пікірінше ғылым адамның табиғаттан үстемдігін қамтамасыз етеді және бақытты қоғам құрудың алғышарттарын қалыптастырады. Ал ол үшін философия әлемдіи тану жолындағы гносеологиялық схемалар мен стереотиптерді тазалауы қажет.

Жаңа замандағы философиялық тайталастардың ең өзекті мәселелері мыналар: білімнің қайнар көзі мәселесі, айқындықтың критерийі (өлшемі). Егер рационалистер (Р.Декрт, Лейбниц, Спиноза) «айқындықты» рационалды интуиция арқылы өзінен –өзі көрнекіліктен көрсе ,ал эмпиристер (Локк, Юм және т.б.) «айқындыққа» бақылау арқылы, «эмпирикалық тексеру» арқылы жетуге болады деп есептейді. Жаңа заман философтары арасында пікірталас туғызған келесі маңызды сұрақ – субстанция, оның атрибуттары мен акциденциялары мәселесі болды. Спинозаның пікірінше, субстанция өз- өзіне себеп болып табылады. Субстанция Құдай да, табиғат та. Субстанция танушы адамның алдында ара қашықтық ретінде және ойлау ретінде көрінеді. Субстанция өзін өте шексіз көптеген тәсілдер ішінде осы екі тәсілмен көрсете алады. Г.Лейбництің Спинозадан ерекшелігі, ол базистік элемент ретінде монаданы мойындайды, олардың синтезі мен бірігуінен Ғалам құралады.

Т.Гоббс барлық мәнділіктің себебі ретінде материяны мойындайды, оның кеңістік пен уақыттағы қозғалысы нәтижесінде табиғи әлемнің барлық алуан түрлілігі пайда болады. Бұл идеяны сонымен қатар Гельвеций, Гольбах, Ламетри сияқты философтар да қолдады. Ал Р.Декарттың бұлардан айырмашылығы, ло Құдайдан өзге созылмалы болмысты да (материя), ойлаушы болмысты да мойындайды. Беркли өзінің «өмір сүру демек қабылдану» деген методологиялық принципке сәйкес жалғыз өмір сүретін Құдай деп есептейді. Берклидің тұжырымдауынша, Құдай ждаратушы, сақтаушы және сыйлаушы болап табылады, өйткені әлемдегі барлық нәрсе жалғыз соның арқасында ғана өмір сүреді, бір- бірімен байланысты.

Берклидің ізінше Юм материяны субстанция ретінде қарастыру идеясын да, рухани субстанция туралы идеяны да сынға алады. Юм бойынша, өмір сүретін барлық нәрсе сезім органдары арқылы ассоциацияға және тәжірибеге берілуі мүмкін. Сонымен Юм әлемдегі барлық білім тәжірибеден алынады деді.

Ағартушылық дәуірі Еуропаның мәдени дамуына үлкен ықпалын тигізді. Ағартушылық идеялары шенеуніктер мен буржуазияның санасында және ойында, әрекетінде берік сақталып қалды.