4.2. While операторы

Орындалу саны алдын ала белгісіз болатын циклдер құру кезінде шарттары алдын ала немесе соңынан тексерілетін екі цикл түрі бар. Шарты алдын ала тексерілетін цикл операторының орындалу схемасы

О ның жазылуы:

while (шарт-өрнек)

оператор;

Мұнда шарт ретінде шартты өрнек немесе кез келген типтегі өрнек пайдаланылуы мүмкін. Опера­тор қарапайым немесе құрама болуы мүмкін. Ол құрама оператор болса, онда операторлар жиыны жүйелі жақшаға алынып жазылады. While операторы орындалғанда, алдымен жақша ішіндегі өрнек есептеліп тексеріледі. Егер өрнек мәні ақиқат болса немесе жалпы жағдайда 0-ге тең болмаса, онда оператор атқары­лады. Содан соң жақшадағы өрнек тағы да есеп­теледі. Егер өрнек мәні жалған болса (немесе жалпы жағдайда 0-ге тең болса), онда while цикл операторы өз жұмысын аяқтайды.

М ұнда шарт-өрнек құрамына кіретін айнымалы цикл ішінде өзге­ріп отырады.

5-мысал.

/* 1-ден 100-ге дейінгі бүтін

сандар қосындысы */

#include <stdio.h>

#include <conio.h>

main ()

{

int s,k;

clrscr();

s=0; k=1;

while (k<=100)

{ s+=k;

k++;

}

printf("s= %d",s);

printf("\nАяқтау үшін

Enter басыңыз\n");

getch();

}

6-мысал. y=-2.4x² +5x-3

функциясы мәндерін оның аргументі х₀-ден х_k-ға дейін қадамы dx болып өзгерген кездерде анықтау керек. Мұнда цикл ал­дын­да параметрге алғашқы мән меншікте­леді де, параметр цикл ішінде берілген қадамға өзгеріп отырады (4.6-сурет). Жал­пы функция кез келген түрде беріле алады. Ол параметр мәніне байланысты тармақ­талып кететін функция да болуы мүмкін.

/* х тұрақты қадаммен х0-ден хk-ға дейін өзгергенде, функция мәндері кестесін алу, х0, хk, dx (қадам) пернелерден енгізіледі */

#include <stdio.h>

#include <math.h>

#include <conio.h>

main ()

{

float x,y,x0,xk,dx;

clrscr();/* экранды тазалау */

printf("х-тің бастапқы,соңғы мәндері: ");

scanf("%f%f",&x0,&xk);

printf("х-тің өзгеру қадамы dх-ті енгізіңіз: ");

scanf("%f",&dx);

printf("----------------------\n");

printf(" x | y\n");

printf("----------------------\n");

x=x0;

while (x<=xk)

{

y=-2.4*x*x+5*x-3*sqrt(fabs(x));

printf("%6.2f | %6.2f\n",x,y);

x=x+dx;

}

printf("----------------------\n");

getch();

}

4 .3. Do ... While цикл операторы

Шарты соңынан тексерілетін do … while циклінің орындалу схе­масы суретте көрсетіл­ген. Осыған сәйкес оператордың жалпы жазылу түрі:

do

{

1-оператор;

2-оператор;

… … …

n-оператор;

}

while (өрнек);

Цикл тұлғасы ретінде қарапайым немесе құрама оператор қолданылуы мүмкін. Жақ­шадағы өрнек цикл тұлғасынан кейін тек­серіледі. Сондықтан do while цикл тұл­ға­сы ең болмағанда бір рет орындалады. Цикл тұлғасынан кейін жазылған өрнек ақиқат болса (немесе жалған жағдайда ол 0-ге тең болмаса), цикл тұлғасы қайтадан орындалады. Ал өрнек жалған болса (немесе 0-ге тең болса), цикл аяқталады. Енді мысалдар келтірейік.

7-мысал.

// Енгізілген сандардың үлкенін (максимумын) табу

#include <stdio.h>

#include <conio.h>

main ()

{

int a, max;

clrscr();

printf("\n Сандар максимумын табу \n");

printf("Аяқтау үшін 0 енгізіңіз \n");

max = -32000;

// алдын ала максимумды ең кіші бүтінге теңейміз

do

{

printf("Сан енгізіңіз : ");

scanf("%i",&a);

if (a > max) max = a;

}

while (a!=0);

printf("Сандардың максимумы: %i",m);

getch();

}

8-мысал. Келесі программада шексіз сандар қосындысын

алдын ала берілгін дәлдікпен =10^-5 анықтау керек, яғни келесі қосы­ла­тын қатар мүшесі осы  санынан кіші болғанда, қосынды табу аяқталады.

#include <stdio.h>

#include <conio.h>

#define epsilon 1e-5

main ()

{

int i;

float a,s;

clrscr();

s=0; i=1;

do

{a=1.0/i/i;

s+=a;

i++;}

while (a>epsilon);

printf("s=%7.4f",s);

getch();

}

9-мысал. Төмендегі программада енгізілген бүтін санның тақ немесе жұп екендігі анықталады.

/* Санның жұп екендігін анықтау */

#include <stdio.h>

#include <conio.h>

main ()

{

int k; /* енгізілетін сан */

char symbol;

textcolor(RED);

textbackground(WHITE);

clrscr();

printf("\n* Санның жұп/тақ екендігін анықтау *\n");

do

{printf("\nБір бүтін сан енгізіңіз : ");

scanf("%i",&k);

printf("Бұл %i саны -",k);

if (k % 2 == 0)

printf("жұп сан.");

else

printf("тақ сан.");

printf("\nТағы да енгісесіз бе? Иә-'Y',Жоқ-'N':");

scanf("%s",&symbol);

}

while ((symbol=='Y')||(symbol=='y'));

}

Бақылау сұрақтары

1. Параметрлі циклдің орындалу схемасы мен жазылуы.

2. Параметрлі цикл бір де бір рет орындалмауы мүмкін бе?

3. for операторының параметрі қандай типтерде бола алады?

4. for операторы параметрінің алғашқы мәні оның соңғы мәнінен кіші бола ма?

5. Параметрлі цикл операторының неше рет қайталанатынын алдын ала білуге бола ма, болса – ол қалай анықталады?

6. for цикл операторындағы жақша ішіндегі бір немесе бірнеше өрнектерді жазбауға бола ма?

7. for цикл операторы нүктелі үтірмен аяқтала ала ма?

8. for цикл операторында қай кезде құрама операторлар қолданылады?

9. for цикл операторы қай кезде шексіз циклге айналады?

10. for цикл операторында бірнеше құрама өрнектерді үтір арқылы қалай жазуға болады?

11. Шарты алдын ала тексерілетін цикл операторының орындалу схемасы мен оның жазылуы.

12. while цикл операторының ішкі тұлғасы бір де бір рет орындалмауы мүмкін бе?

13. while цикл операторының шарты қатынас таңбаларысыз жазыла ма?

14. while цикл операторы қай кезде шексіз циклге айналады?

15. while цикл операторының тұлғасындаоның шартына әсер ететін өрнектер жазыла ма?

16. Шарты соңынан тексерілетін do … while циклінің орындалу схе­масы мен жазылуы.

17. do … while цикл операторының ішкі тұлғасы бір де бір рет орындалмауы мүмкін бе?

18. do … while цикл операторының шартында қатынас таңбасы болмаса, оның ақиқат немесе жалған екенін қалай анықтауға болады?

19. do … while цикл операторының ішкі тұлғасында шартсыз көшу операторын қолдануға бола ма?

20. do … while цикл операторы қай кезде шексіз орындалады?

Дәріс№7