1.2 Қазақстан Республикасындағы франчайзингтің пайда болуы және даму кезеңдері

Қазіргі таңда көптеген адамдардың арманы франчайзингтің арқасында шынайылыққа айналуда. Франчайзинг XX ғасыр бизнесінде “төңкеріс” тудырып, жалпы қалыптасқан іскерлік қарым-қатынас нормаларына қатысты көзқарасты түбегейлі өзгертті. Ешқандай да экономикалық жаңа енгізілімдер, франчайзинг сияқты, бүкіл әлем экономикасына, оның ішінде экономикасы дамыған алдыңғы қатарлы елдерде елеулі әсер бере алған жоқ. Сондықтан да франчайзинг XXI ғасырдың ұғымды, оңтайлы іскерлік модель үлгісі болмақ. Қазақстанда франчайзингтік қатынастардың орын алғанына 10жылдан асты, алайда отандық экономика үшін осы бизнесті кең дамыған ұйымдық нысаны әлі де бізге онша таныс емес жаңа құбылыс болып көрінеді.Қазақстан Франчайзинг қауымдастығының мәліметтері бойынша, елімізде 120 франчайзингтік жүйе және 1000 франчайзи кәсіпорындар бар. Экономиканың қарқынды дамуы, шағын және орта бизнестің ЖІӨ-гі үлесінің өсуі, алдыңғы қатарлы бизнес технологияларына сұраныстың артуы. Франчайзингтің дамуына кедергі болып отырған факторлар бар, олар: франчайзингтік секторға арналған мемлекеттік жеңілдіктер мен преференциялардың болмауы, санаткерлік меншіктің толық қорғалмағандығы, кәсіпкерлердің қаржылық мүмкіндіктерінің жеткіліксіздігі, франчайзинг туралы ақпараттың аздығы, жылжымайтын мүлікке деген бағаның әлі де болса жоғары болуы. Жоғарыда аталғандарға байланысты, кәсіпкерлік дамуының ерекше нысаны ретіндегі франчайзинг жүйесін қалыптастыру мен дамытуға байланысты теориялық және практикалық аспектілерді зерттеу уақтылы және өзекті мәселелердің бірі болып табылады. Қазақстанда франчайзингтің дамуының негізгі сипаттамалары бойынша талдай отырып, оның келесі кезеңдерін бөліп көрсетуге болады. Қазақстандағы франчайзингтік қатынастардың дамуының кезеңі келесіден көрсетіледі:

Франчайзингтік қатынастардың дамуындағы бірінші кезең (1-ші кестеде) (1994-1999ж.ж.) жекелеген кәсіпкерлердің отандық экономикада жаңадан қалыптасып келе жатқан нарықтық қатынастардағы франчайзингтік қатынастар жүйесін (ФҚЖ) пайдаланудағы талпыныстарымен сипатталады. Бұл кезеңде франчайзинг тамақтандыру саласында, пиццериялар мен шағын наубайханалар-ға арналған құрал-жабдықтар саласында дами бастады. Өндірістік және сервистік франчайзинг қалыптаса бастады, жекелеген кәсіпкерлердің отандық экономикада жаңадан қалыптасып келе жатқан нарықтық экономикада франчайзингтік қатынастар жүйесін пайдаланудағы талпыныстар мен сипатталды.

1-кесте – Франчайзингтік қатынастардың дамуы бірінші кезең

№	Компания атауы	Құрылу жылы	Негізгі сипаттамалары
1	“Coca Cola”	1994	Франчайзингті реттеуші нормативтік-құқықтық базаның болмауы. Нарықта бәсекелестіктің жоқтың қасы. Жекелеген шетелдік компаниялар іс- әркет аумағын кеңейту мақсатында Қазақстандық нарыққа шықты. Өндірістік және сервистік франчайзинг қалыптаса бастады.
2	“Рахат Палас”
3	“Adidas”	1995
	“Алматы Кока Кола Ботлерс”
4	“Сеймар”	1996
5	“Kodak”	1997
6	“Дока”	1999
7	“Анкара”
8	“Рамстор”
Ескертпе: ҚФҚ мәліметтері негізінде автор құрастырған.

Бұл кезде франчайзинг тамақтандыру саласында, пицериялар мен шағын наубайханаларға арналған құрал – жабдықтар саласында дамып, өндірістік және сервистік франчайзинг қалыптаса бастады. 1994 жылы Қазақстанның сусындар нарығына америкалық “Coca Cola” компаниясы өз өнімдерімен келді. Компания газдалған сусындарды өндіру және өткізумен айналысады. Нарықтың осы сегментінде “Coca Cola” компаниясының үлесі 38%. Ал 1995 жылы Алматы қаласында “Алматы Кока Кола Ботлерс” сусындарды құю зауыты ашылды. Компания өз қызметінде өндірістік франчайзингті қолданады, ол негізінен зауыттың өндіріс технологиясы, сусындарды әзірлеу мен құю жүйесі және тасымалдау шарттары сипатында болады. “Kodak” компаниясының қызме-тін атап өтуге болады. Бұл компанияны 1880 жылы АҚШ-ң Рочестер қаласында Джордж Истман құрған. Компанияның ұсынатын қызметтері келесідей болды: әуесқой және кәсіпқой фотопленкаларды, кинопленкаларды, рентгенографияға арналған пленкаларды, фото қағазды, сандық фотоаппараттарға қажетті бөлшектерді, батареяларды көтерме және бөлшек сату. 1990 жылдан бастап “Kodak-Экспресс” халыққа жоғары сапалы тұрмыстық қызмет көрсетумен айналысатын халықаралық франчайзингтік бағдарламаны жүзеге асырады. Қазақстан нарығында “Kodak” компаниясы 1997 жылдан бастап қызмет етеді. Франчайзингтің тағы бір мысалы 1999 жылы ресейлік “Дока” компаниясының желілерінің ашылуы. Осы жылдары Алматы қаласында бірқатар жылдам тамақтандыру орындары франчайзинг негізінде ұйымдастырылды. Алайда бұл желілердің өмірлік циклі ұзаққа бармады, өйткені нарықта айтарлықтай қолдау таппады және сұраныс деңгейі төмен болды.

2-кесте – Франчайзингтік қатынастардың дамуындағы екінші кезең

№	Компания атауы	Құрылу жылы	Негізгі сипаттамалары
1	“1C”	2000	Франчайзинг туралы Заң қабылданды. Шетелдік ірі фирмалардың франчайзилерінің нарыққа шығуына байланысты бәсекелестік қалыптасты. Қазақстан Франчайзинг қауымдастығы құрылды. USAID кәсіпкерлікті дамыту және қолдау бағытында франчайзинг бағдарламасын ұсынды.
2	“Баскин 31 Роббинс”
3	Қазақстан Франчайзинг қауымдастығы	2002
4	Қазақстан Республикасының “Кешенді кәсіпкерлік лицензия (франчайзинг) туралы” Заңы
5	“Il Patio”, “Планета Суши”
6	“World Class”	2003
7	“Business Consult”, “Scot Holland Estates”
8	“Пятерочка”	2004
9	“MaxMara”, “Sela”
10	“Три Толстяка”
Ескертпе: ҚФҚ мәліметтері негізінде автор құрастырған

Екінші кезеңде (2-ші кестеде) (2000-2004жж.) – Қазақстанға ірі франчайзингтік фирмалардың келуімен, қазақстандық франчайзингтік заңнамасының қабылдануымен, соның нәтижесінде қазақстандық франчайзингтік қауымдастығының қалыптасуына себеп болған бүкіл елдің кәсіпкерлері мен аймақ басшыларына франчайзингтік семинарларын жүргізу бойынша USAID шараларының жүзеге асырылуымен байланысты – Қазақстан нарығына ірі шетелдік франчайзингтік фирмалардың келуі, еліміздегі осы салаға қатысты заңнаманың қабылдануы. Осы жылдары франчайзинг экономиканың әр түрлі салаларында қалыптасты: қоғамдық тамақтандыру, ақпараттық технологиялар, бөлшек сауда, туризм, мұнай өндіру, денсаулық сақтау тауарлары мен қызметтері, биологиялық белсенді қоспалар, емдік косметика. Еліміздегі Қазақстан франчайзинг қауымдастығының (ҚФҚ ) құрылуы, отандық кәсіпкерлер мен аймақ басшыларына тақырыптық семинарлар жүргізуі бойынша USAID жүзеге асырылды. Қазақстанда 400-ге жуық оператор - фирмалармен іскерлік қарым – қатынас жасайтын, Қазақстан франчайзинг қауымдастығына біріктірілген, 40 – 50 франчайзингтік жүйелердің қызмет көрсету, сауда, қоғамдық тамақтандыру саласында қызмет етуімен сипатталды.

3- кесте – Франчайзингтік қатынастардың дамуындағы үшінші кезең

№	Компания атауы	Құрылу жылы	Негізгі сипаттамалары
1	“English First”	2005	Санаткерлік меншікке, франчайзингке қатысты заңнамалар белсенді қолданылды. Франчайзинг көрмесі ұйымдастырылды. Шағын кәсіпкерлікті дамыту қоры франчайзингті несиелеу бағдарламасын әзірледі. Бәсекелестік өсіңкі түрде дамыды. Медиа және әлеуметтік франчайзинг пайда болды.
2	“Алма – TV”
3	“Tiffany Marble”
4	“Ромат”	2006
5	“Umex Realty”
6	“Сбарро”
7	“Finn Flare”	2007
8	“Aquatoria of Luxury Life”	2008
Ескертпе – ҚФҚ мәліметтері негізінде автор құрастырған

Үшінші кезең (3-ші кестеде) 2005 жылдан басталып осы кезеңге дейінгі уақытты қамтиды. Қазіргі уақытта мамандардың берген бағасы бойынша қазақстанда 100-ге жуық оператор – фирмалармен іскерлік қарым-қатынас жасайтын, қазақстандық франчайзинг қауымдастығына біріктірілген, 15-20-ға дейінгі бас фирмалар қызмет етеді. Сервистің салалары бойынша франчайзингтік қатынастар жүйесінің таралу аумағы алуан түрлі, бірақ тұтастай алғанда жалпы әлемдік тенденцияларға сәйкес келеді. Әлемде франчайзинг бойынша дамып келе жатқан 70-тен астам бизнес түрі бар. Алайда, Қазақстанда франчайзинг жеткілікті дәрежеде әртараптандырылмаған (диверсификацияланбаған), ол негізінен жылдам тамақтандыру, мейрамханалық бизнес, сауда және қызмет көрсету салалары жүйесіндегі кәсіпорындарды қамтиды. Франчайзингтің дамуының үшінші кезеңінде оның қолдану салаларының кеңейе түскенін байқаймыз. Франчайзинг әдеттегі қоғамдық тамақтандыру, бөлшек саудаға қосымша, тұрмыстық қызмет көрсету саласында да қолданыла бастады. Еліміздегі дербес франчайзингтік қатынастар техника – технологиялық, материалдық және тұтынушылардың мәдени-әлеуметтік даму ерекшеліктерін ескеретін экономика салаларының қажеттілігіне сәйкес пайда болуда. Қазақстаңдағы франчайзингтің дамуының бірқатар ерекшеліктерін атап өтуге болады, біріншіден, елімізде бөлшек саудадағы франчайзинг қарқынды даму үстінде болса, ал батыс елдерінде іскерлік франчайзингтің үлесі басым. Оған мысал ретінде "Пятерочка" бөлшек сауда дүкендерінің желісі, "Se1а" киімдер дүкендерін келтіруге болады. "Рос Интер Алматы", "Еnglish Ғігst" компаниялары және тағы басқаларыда осы кезеңді қамтиды.