Тәуекелдің негізгі түрлері

Есеп айырысу – клирингтік жүйенің қызметін пайдаланушы биржалық нарыққа қатысушылар мәміленің нарықтық сипатына байланысты әрдайым өз капиталын немесе ақша қаражатын жойылтып алу қаупіне тәуекел етіп пайдаланады. Бұндай тәуекелдің – нарықтық, несиелік және жүйелік деп аталатын үш түрі бар .

Нарықтық тәуекел – ол бүкіл қор нарығында немесе фьючерстік нарықта бағаның ауытқуына, мысалы, банктік процент ставкасының өзгеруіне байланысты болатын тәуекел. Клиринг - есеп айырысу процесі бірсыпыра уақыт алады, сондықтан осы уақыт аралығында бағаның өзгеруінен біраз шығын болуы мүмкін.

Осындай тәуекелдің бір түрі – әлемдік бағалы қағаздар және фьючерстік шарт нарықтарында есеп айырысу мерзімі бойынша келіспеушіліктен пайда болатын – халықаралық нарықтық тәуекел. Мысалы, басқа елден бағалы қағазды сатып алған брокер екі елдегі есеп айырысу мерзімдерінің бір-біріне дәл келмеуінен оларды өз елінде бірден сата алмайды. Сайып келгенде біраз шығынға ұшырайды.

Несиелік тәуекел – ол клиринг және есеп айырысу процесінің бір буынында келісілген уақытта есеп айырыспаудан туындайтын тәуекел. Биржа нарығы және оның инфрақұрылымы дамыған жағдайда тәуекелдің бұл түрі сирек кездеседі. Алайда, брокердің көрсеткен қызметіне клиенттің сыйақы төлемеу қаупі тұрақты түрде болып тұрады.

Жүйелік (операциялық) тәуекел – ол компьютерлік және байланыс жүйелерін қолдануға байланысты болатын шығын тәуекелі. Мысалы, кенет электроэнергиядан ажырату, клиринг- есеп айырысу жүйесі қызметшілерінің жіберген қателері. Сондай-ақ, алаяқтық, бұзықтық, ұрлық және с.с. кездесетін келеңсіз жағдайлар да шығынға соқтырады.

Қазіргі кезде биржалық сауданы ұйымдастырушылар айтылған тәуекелдерді азайту жолдарын қарастыруда. Ең алдымен биржалық процеске қатысушылардың арасындағы бір-біріне деген сенімнің мықты болуы қажет. Өз әріптестерінің сенімін ақтамаған брокер, әдетте, келесі мәмілеге жіберілмейді. Мәміле ауызша да, жазбаша да бекітілетіндіктен саудаға қатысушылардың өзара қатынасындағы сенімді сөзінің маңызы зор. Сондықтан сенімділік жоғары болған сайын, биржалық айналым да көп болып, нәтижесінде пайда да артады.

Тәуекелді төмендетудің (минимизациялау) келесі жолы – биржалық делдалдар есебінен сақтандыру қорларын құру. Егер есеп айырысу процесінің бір бөлігінде төлем жүргізілмей қалса, онда төлемеу қаупін сақтандыру қорлары өзіне алады.

Қорыта айтқанда, клиринг - есеп айырысу технологиясын және оны ұйымдастыруды жетілдіру биржа ісін дамытуға көп әсер етеді. Клиринг және есеп айырысудың барлық процесін компьютерлендіру реквизиттерді тексеру мен құжаттарды рәсімдеуді жеделдетіп, ойда болмаған қателерден сақтандырады, ақпараттарды есептеп, сондай-ақ оларды сақтауды қамтамасыз етеді.

Бағалы қағаздар нарығындағы клиринг және есеп айырысу

Биржа қызметінде клиринг және есеп айрысудың біртектес типтік жүйесі қалыптаспаған. Сондықтан клиринг және есеп айрысуды әрбір ірі биржа өзі ұйымдастырады. Оның бүкіл биржаларға бірдей жалпы белгілері болуымен бірге, кез-келген биржаның тек өзіне тән ерекшеліктері де бар. Одан басқа бағалы қағаздар нарығындағы клиринг және есеп айырысу фьючерстік шарттар нарығындағы клиринг және есеп айрысудан өзгеше болады.

Бағалы қағаздар нарығындағы есеп айырысу-клиринг процесінің ең басты ерекшелігі – сатылған бағалы қағаздарды оның алдыңғы иесінен басқа иесіне қайта тіркеудің қажеттігі. Есеп айырысу-клиринг уақытын, яғни мәмілені бекіту мен ол бойынша есеп айырысу уақытын әдетте есеп айырысу кезеңі деп атайды.

Қор нарығының инфрақұрылымы дамыған елдерде есеп айырысу кезеңі алдын ала бекітіледі. Дегенмен ол бағалы қағаздардың типіне байланысты өзгеруі мүмкін. Есеп айырысу күні мынадай формуламен анықталады.

онда: Т – мәмілені бекіткен күн;

n – есеп айырысу жүргізілетін күндер саны.

Мысалы, Англияда бағалы қағаздар бойынша есеп айырысу мерзімі 10 күн, облигациялар бойынша – 2, фьючерстік шарттар бойынша – 1күн.

Есеп айырысу кезеңінде бір жағынан брокерлер өз клиенттерінен олар үшін сатып алынған акцияға ақша қаражатын алса, екінші жағынан сатылған бағалы қағаздарды немесе оларды алмастыратын құжаттарды (сертификаттар, куәліктер, трансферттік құжаттар және б.) алады.

Есеп айырысу күні сатушы-брокер Есеп айырысу палатасына бағалы қағаздарды береді де, олардың орнына Есеп айырысу палатасынан ақша қаражатын (мысалы, чек) алады. Сол кезде сатып алушы-брокер Есеп айырысу палатасына сатып алынған бағалы қағаздар үшін ақша қаражатын береді. Бірақ сатып алынған бағалы қағаздарды жаңа иесі депозитарийде қайта тіркеуге қажетті бірнеше күн өткеннен кейін ғана алады. Акция сатып алушыға акция бойынша дивиденд алу құқығы оны сатып алу мәмілесі бекітілген кезде беріледі. Алайда, акция иесі өз құқығын оны шығарған акционерлік қоғамның акционерлерінің реестрінде акцияны тіркеген датадан бастап алады. Акционерлердің реестрін компания сайлаған тіркеуші жүргізеді.