11.2 Тақырып: Жылу реттелуі. Зерттеу әдістері.

Мақсаты:

- Жылу реттелуі физиологиясының теориялық материалдарын меңгерту.

Оқыту міндеттері: Студенттерге дене температурасын өлшеуді үйрету.

Сабақтың өткізу түрі: тақырып бойынша кеңес

Тақырып бойынша тапсырмалар:

1.Бақылау сұрақтарына өзіндік дайындық

2. Термометрия әдісімен танысу Әдебиет (№2, 183 бет, 3 жұмыс).

Үлестірілетін материал:

Дене терінің түрлі жеріндегі температурасын көрсететін(терінің температурлық

топографиясы) сурет.

Әдебиет:

Негізгі:

1. Сәтбаева Х.К., Өтепбергенов Ә.А., Нілдібаева Ж.Б.Адам физиологиясы (Оқулық). – Алматы.Издательство «Дәуір»,2005, 382-390 бб.

2. Қалыпты физиология. Студенттерге арналған әдістемелік нұсқаулар. – Алматы, 2007, 9бөлімі, 3 жұмыс, 183 б.

Қосымша:

1. Рымжанов К.С., Төленбек И.М. Адам мен жануарлар физиологиясы. Алматы, 2000.

2. Физиология человека: Учебник /Под ред.В.М.Покровского, Г.Ф.Коротько. –М.:Медицина, 2003.

3. Агаджанян Н.А., Тель Л.З. Физиология человека. - М.:Медицинская книга,

Новгород, 2005.

4. Иванов К.П. Основы энергетики организма. Т.1. Общая энергетика, теплообмен, терморегуляция. – Л.:Наука, 1990.

5. Физиология человека. Пер. с англ./Под ред.Р.Шмидта и Г.Тевса. – М.:Мир. – 2005

6. Коробков А.В., Чеснокова С.А. Атлас по нормальной физиологии. –

М.: Высшая школа, 1986.

Бақылау сұрақтар, тесттер:

1. Химиялық терморегуляция.

2. Физикалық терморегуляция

3. Тер бөлу.

4. Тер мөлшері мен құрамы.

5. Тер бөлудің нейро-гуморальдық реттелісі.

6. Гипотермия и гипертермия.

7. Дене бітінің әртүрлі аймақтарындағы температура тұрақтылығын қамтамасыз етуде қанайналымының ролі.

Бақылау тесттері:

1. Жылықанды жануардың немесе адамның дене температурасының табиғы немесе жасанды түрде түсұі 1. гипертермия 2. гомойотермия 3. гипотермия 4. гипотензия 5. пойкилотермия

2. Физикалық және химиялық реттелуімен қамтамасыз етілетін дене температурасының және ағзаның ішкі ортасының тұрақтылығы: 1. гипертермия

2. изодинамия 3. изотермия 4. гипотермия 5. пойкилотермия

3. Конвекция – бұл: 1. қозғалмалы ортамен (ауа, су) жылудың тасымалдануы 2. жылудың тері бетімен жанасатын заттарға берілуі 3. жылудың бөле жүретін ағзаның экзотермиялық реакциялардың жиынтығы 4. инфрақызыл диапазондағы жылуды сейілдіру 5. тері бетінен және шырышты қабықтардан тердің және судың бөлінуі

4. Радиация –бұл: . 1. қозғалмалы ортамен (ауа, су) жылудың тасымалдануы 2. жылудың тері бетімен жанасатын заттарға берілуі 3. жылудың бөле жүретін ағзаның экзотермиялық реакциялардың жиынтығы 4. инфрақызыл диапазондағы жылуды сейілдіру 5. тері бетінен және шырышты қабықтардан тердің және судың бөлінуі

5. Жылу өткізгіштік – бұл:

1. қозғалмалы ортамен (ауа, су) жылудың тасымалдауы 2. жылудың тері бетімен жанасатын заттарға берілуі 3. жылудың бөле жүретін ағзаның экзотермиялық реакциялардың жиынтығы 4. инфрақызыл диапазондағы жылуды сейілдіру 5. тері бетінен және шырышты қабықтардан тердің және судың бөлінуі

6. Физикалық жылу реттелуінің механизмдері:

1. қозғалыс артқан кезінде жылу өндіру үрдісін күшейту: 2. жылудың тері бетімен тікелей жанасқанда ауаға немесе басқа заттарға берілуі 3. жылудың бөле жүретін ағзаның экзотермиялық реакциялардың жиынтығы 4. инфрақызыл диапазондағы жылуды сейілдіру 5. тері бетінен және шырышты қабықтардан тердің және судың бөлінуі

7. Химиялық жылу реттелуінің үрдістер:

. 1. қозғалыс артқан кезінде жылу өндіру үрдісін күшейту: 2. жылудың тері бетімен тікелей жанасқанда ауаға немесе басқа заттарға берілуі 3. белокқа бай тамақты ішкеннен кейін зат алмасу қарқыны мен жылу

өндіру деңгейінің күшеюі 4. инфрақызыл диапазондағы жылуды сейілдіру 5. тері бетінен және шырышты қабықтардан тердің және судың бөлінуі

8. Дене температурасының сипаттамасы мен тәуліктік уақыты арасындағы сәйкестікті табыңыз:

А. температурасының ең төменгі деңгейі

Б. температурасының ең жоғарыі деңгейі

1. таңғы 3-4 сағат

2. таңертеңгі 7-9 сағат

3. күндізгі 11-13 сағат

4. кешкі 16-18 сағат

5. түнгі 22-24 сағат

9. Дененің мүшесі мен температурасы арасындағы сәйкестікті көрсетіңіз: А. бауыр Б. тік ішек 1. 22^о2. 29,5^о-33,9^о3. 36,5^о-36,9^о 4. 37,5^о-37,9^о 5. 38,5^о-39,5^о

10. Дененің аймағы мен оның температурасы арасындағы сәйкестікті: А. аяқтың башпайлары, мұрынның ұшы Б. қолдың саусақтары, алақан

1. 22^о – 24^о 2. 29,5^о-33,9^о 3. 36,5^о-36,9^о 4. 37,5^о-37,9^о 5. 38,5^о-39,5^о

11. Мүше мен сол мүшеде түзілетін жылу мөлшері арасындағы сәйкестікті көрсетіңіз:

А. бауыр мен асқорыту ағзалары

Б. жолақ еттер 1. 1-5% 2. 10-20% 3. 20-30% 4. 60-70% 5. 80-90%

12. Тыныштық кезінде қолайлы температура жағдайдағы жылу шығару жолы мен бөлінетін жылудың мөлшері арасындағы сәйкестікті көрсетіңіз: А. конвекция

Б. радиация 1. 0,7% 2. 3,5 – 4%3. 15%4. 66%5. 75%

Тақырып №12 Тыныс алу, ас қорыту, энергия алмасу, сыртқа шығару, жылу реттеу, тамақтану физиология тақырыптарынан аралық бақылау

Мақсаты: Тақырып материалдары бойынша студенттердің білімін қорытындылау.

Оқыту міндеттері:

• Студенттердің тәжірибелік жұмыстарды меңгергендігін тексеру

• Студенттердің теориялық сұрақтарды меңгергендігің тексеру.

Тақырып бойынша тапсырма: Физиологияның келесі бөлімдерінің сұрақтарына дайындалу:

1. Тынысалу физиологиясы

2. Асқорыту және алмасу физиологиясы

3. Сыртқа шығару физиологиясы

4. Жылу реттелісі физиологиясы

Бақылау сұрақтары:

1. Сыртқы тынысалу жүйсінің құрылысы, қызметі мен ролі.

2. Тыныстың кезеңдері

3. Дем алу мен дем шығару механизмі

4. Өкпеде және тіндердегі газ алмасу.

5. Қан газдарының тасымалдануы.

6. Тыныс орталығы, орналасуы.

7. Тыныс орталығының тонусы, оны қолдайтын механизмдер.

8. Тыныстың рефлекстік реттелісі.

9. Тыныстың гуморальдық реттелісі.

10. Тыныстың өзіндік реттелісі.

11. ӨТК сиымдылығы, көлемдері

12. Өкпенің жалпы, қалдық, демалу және демшығару көлемдері.

13. ӨТС анықтау тәсілі

14. Тыныстық минуттық көлемі.

15. ТМК анықтау тәсілі

16. Пневмография тәсілі неге қажет?

17. Ас қорытуды зерттеу әдстері

18. Ауыз қуысындағы асқорыту.Сілекей, құрамы, бөліну кезеңдері.

19. Қарындағы асқорыту. Қарын сөлінің құрамы.

20. Қарын сөлінің бөлінуінің кезеңдері.

21. Тұз қышқылының асқорыту үрдісіндегі ролі.

22. Он екі елі ішектегі ас қорыту

23. Жіңішке ішектегі асқорыту. Ішек сөлінің құрамы.

24. Асқорыту үрдісіндегі бауырдың маңызы..

25. Астың ішектегі қуыстық және мембраналық гидролизі

26. Ас қорыту жолдарындағы шайнау, жұту үрдістері

27. Қарынның қимыл-әрекет қызметі

28. Астың он екі елі ішекке өту механизмі

29. Ішектегі ас қорыту.

30. Куыстық және мембраналық ас қорыту.

31. Ащы ішектің қозғалыс қызметі және оның реттелуі

32. Ащы ішектегі және тоқ ішектегі қимыл-әрекет түрлері

33. Дефекация

34. Асқазан-ішек жолдарының сіңіру қызметі.Ас қорыту жолдарының әртүрлі бөліміндегі сіңіру (ауыз қуысында, қарында, ішекте)

35. Биологиялық мембрананың бір жақты және талдап өткізгіш қасиеті.

36. Ішек қуысынан заттарды ағзаның ішкі ортасына тасымалдауы – сіңіру механизмі (пассивті, активті және т.б. тасымалдау түрлері, жеңілдетілген диффузия)

37. Ащы ішектегі қоректік заттардың сіңіру үрдістерінің ерекшеліктері

38. Ащы ішектегі әртүрлі заттардың сіңірілуі (белок, көмірсу, май, су және минералдық зат өнімдерінің ыдырауы)

39. Тоқ ішектегі заттардың сіңірілуі

40. Ағзада энергияның пайда болуы және жұмсалу көздері

41. Ағзаның энергетикалық алмасуын анықтау әдістері. Тікелей калориметрия

42. Жанама калориметрия. Әдістің қағидасы.

43. Тыныс коэффиценті, оның алмасуды зерттеудегі маңызы

44. Негізгі алмасу, мөлшері. Негізгі алмасудың мөлшеріне әсер етуші факторлар

45. Жұмыстық алмасу. Әртүрлі мамандық иелерінің тәуліктік энергия шығыны

46. Стандартты кесте бойынша қажетті негізгі алмасуды есептеу

47. Сыртқа шығару, оның ағза гомеостаз тұрақтылығын сақтауға қатысуы

48. Несеп түзілу механизмі

49. Шумақтық фильтрация (фильтрациялық қысым, оның мөлшері)

50. Түтікшелік реабсорбция. Міндетті және факультативті реабсорбция туралы түсінік

51. Бүйрек түтікшелеріндегі заттардың синтезі мен секрециясы

52. Несеп түзілуінің нейро-гуморалдық реттелуі

53. Химиялық терморегуляция.

54. Физикалық терморегуляция

55. Тер бөлу.

56. Тер мөлшері мен құрамы.

57. Тер бөлудің нейро-гуморальдық реттелісі.

58. Гипотермия и гипертермия.

59. Дене бітінің әртүрлі аймақтарындағы температура тұрақтылығын қамтамасыз етуде қанайналымының ролі.

Өткізу формасы: Ауызша және жазбаша сұрау, тесттер.

Әдебиет:

Негізгі:

1. Сәтбаева Х.К., Өтепбергенов Ә.А., Нілдібаева Ж.Б.Адам физиологиясы (Оқулық). – Алматы.Издательство «Дәуір»,2005, 382-390 бб.

2. Қалыпты физиология. Студенттерге арналған әдістемелік нұсқаулар. – Алматы, 2007, 9бөлімі, 3 жұмыс, 183 б.

Қосымша:

1. Рымжанов К.С., Төленбек И.М. Адам мен жануарлар физиологиясы. Алматы, 2000.

2. Физиология человека: Учебник /Под ред.В.М.Покровского, Г.Ф.Коротько. –М.:Медицина, 2003.

3. Агаджанян Н.А., Тель Л.З. Физиология человека. - М.:Медицинская книга,

Новгород, 2005.

4. Иванов К.П. Основы энергетики организма. Т.1. Общая энергетика, теплообмен, терморегуляция. – Л.:Наука, 1990.

5. Физиология человека. Пер. с англ./Под ред.Р.Шмидта и Г.Тевса. – М.:Мир. – 2005

6. Коробков А.В., Чеснокова С.А. Атлас по нормальной физиологии. –

М.: Высшая школа, 1986.

БСЗБ және МБРҒН орталығының берген талаптарына сай «ҚазҰМУ студенттерінің құзіреттілік деңгейлерін бағалау ережелеріне сәйкес», практикалық сабақ бағаланады:

1. Құзіреттілік «Білімі» - ауызша және жазбаша сұрау, тест (сұрақтар мен тест тізімі төменде көрсетілген)

№13.1 тақырып: Есту талдағышы. Зерттеу әдістері. Температуралық, вестибулярлық және тері талдағыштарды зерттейтін әдістер. ЖЖІӘ тежелу құбылысы оның механизмі туралы қазіргі ілім. Жоғарғы психикалық қызметтер.

Мақсаты: Есту талдағышы жайлы білімді қалыптастыру.

Оқыту міндеттері :

• Студенттермен есту талдағышының морфологиялық-функциялық ерекшеліктерін талдау.

-Студенттерді есту талдағышы қызметінің зерттеу әдістерімен таныстыру

Өткізу формасы: тақырып бойынша кеңес

Тақырып бойынша тапсырма:

1. «Есту талдағышы – негізгі қызметтері» семинар тақырыбына дайындалу.

2. Ситуаиялық есептер мен тестерді шешу.

Сұрақтарға өзіндік дайындалу:

1. Есту талдағышының құрылымдық және функционалдық ерекшеліктері.

2. Сыртқы және ортаңғы құлақтың құрылысы мен қызметі.

3. Ішкі құлақ құлысы мен қызметі.

4. Есту мүшесінің дыбысты өткізуші және дыбысты қабылдаушы жүйелері туралы ұғым.

5. Түрлі жиіліктегі дыбысты қабылдау теориясы (резонанс, телефон, жарысқан толқын).

Таратылатын материал: муляждар, схемалар кестелер.

Әдебиеттер

1. Сәтбаева Х.Қ., Нілдібаева Ж.Б. Адам физиологиясы. – Алматы, Білім, 1995 (354-362 б).

2. Сәтбаева Х.Қ., Өтепбергенов А.А., Нілдібаева Ж.Б. Адам физиологиясы. – Алматы, Дәуір, 2005 (445-453 б)

3. Қалыпты физиологияның лабораториялық жұмыстары. – Шымкент, 1993 (196-197 б, №112 жұмыс)

4. Қалыпты физиология: студенттерге арналған әдістемелік нұсқаулар. – Алматы, 2007 (201 б, №2 жұмыс)

Бақылау:

Сұрақтар:

1. Есту талдағышының және оның бөлімдерінің сипаттамасы.

2. Есту мүшесінің дыбысты өткізуші және қабылдаушы жүйеслері туралы түсінік

3. Түрлі жиіліктегі дыбыстарды қабылдау теориялары

Тесттер

1. Адамның есту талдағышының дыбысты жиілігін қабылдау диапазоны

1. 6-20000 Гц

2. 6-10000 Гц

3. 16-20000 Гц

4. 10-10000 Гц

5. 16-40000 Гц

2. Есту сүйекшесі мен оның қызметі арасындағы сәйкестікті табыңыз

А. Үзеңгіше

Б. Төсше

1. бір сүйекшені екінші сүйекшемен жылжымалы түрде жалғастырады

2. дабыл жарғағының тербелістерін қабылдайды

3. сопақ терезе жарғағының тербелісін туғызады

4. дөңгелек терезе жарғағының тербелісін туғызады

5. дабыл жарғағының тербелісін өшіреді

3. Есту сүйекшесі мен оның қызметі арасындағы сәйкестікті табыңыз

А. Балғаша

Б. Төсше

1. сопақ терезе жарғағының тербелісін туғызады

2. дөңгелек терезе жарғағының тербелісін туғызады

3. дабыл жарғағының тербелістерін қабылдайды

4. бір сүйекшені екінші сүйекшемен жылжымалы түрде жалғастырады

5. дабыл жарғағының тербелісін өшіреді

4. Есту талдағышының рецепторлық аппараты бөлімдері мен олардың қызметтері арасындағы сәйкестікті табыңыз

А. Сыртқы құлақ

Б. Ішкі құлақ

1. дыбыс тербелістерін өткізу

2. дыбыстарды жеткізу

3. дыбыстарды кодтау

4. дыбысты декодтау

5. дыбысты моделдеу

5. Естудің түрлі көрсеткіштерін зерттеуге арналған аспапты атаңыз

1. эстезиометр

2. камертон

3. аудиометр

4. Форстер периметрі

5. Сивцевтің кестесі

6. Есту сүйекшесі мен оның қызметі арасындағы сәйкестікті табыңыз

А. Балғаша

Б. Үзеңгіше

1. бір сүйекшені екінші сүйекшемен жылжымалы түрде жалғастырады

2. сопақ терезе жарғағының тербелісін туғызады

3. дабыл жарғағының тербелістерін қабылдайды

4. дабыл жарғағының тербелісін өшіреді

5. дөңгелек терезе жарғағының тербелісін туғызады

7. Түрлі жиіліктегі дыбыстарды қабылдаудыңқазіргі кездегіең танымал теориясы

1. Резерфорд (телефондық) теориясы

2. Брейдің микрофондық теориясы

3. Гельмгольц (резонанстық) териясы

4. Бекеши (жарысқан толқындар) теориясы

5. Хартридж теориясы

8. Есту талдағышының рецепторлық аппараты бөлімдері мен олардың қызметтері арасындағы сәйкестікті табыңыз

А. Ортаңғы құлақ

Б. Ішкі құлақ

1. дыбыс тербелістерін қабылдау және өткізу

2. дыбыстарды жеткізу

3. дыбыстарды кодтау

4. дыбысты декодтау

5. дыбысты моделдеу

9. Есту талдағышының рецепторлық аппараты бөлімдері мен олардың қызметтері арасындағы сәйкестікті табыңыз

А. Сыртқы құлақ

Б. Ішкі құлақ

1. дыбыс тербелістерін қабылдау және өткізу

2. дыбыс тербелістерін өткізу

3. дыбыстарды жеткізу

4. дыбыстарды кодтау

5. дыбысты декодтау

6. дыбысты моделдеу

10. Есту талдағышының қыртыстағы орталығын көрсетіңіз

1. сенсомоторлық аймақ

2. гиппокамп, аммонов мүйізі

3. самай бөлігі

4. шүйде бөлігі

5. алдыңғы орталық иірім

Ситуациялық есептер:

1. Цехта өндірістік шумен көп жылдар бойына жұмыс ісеуі нәтижесінде 30 жастағы жұмысшының 10000-нан 18000 Гц дейінгі диапазондағы дыбыс жиіліктерін қабылдау қабілеті сақталған. Бұл жұмысшының есту талдағышының қай бөлімі бұзылған. Сау адамдар дыбыс жиіліктерінің қандай диапазонын қабылдайды?

2. Ауыруына байланысты (екі жақты отит) екі құлағы да зақымдалған. Бұл адам дыбысты қабылдай ала ма?

3. Жас келе адамның қабылдайтын дыбыс жиіліктерінің диапазоны өзгереді. Ол жаңа туған нәрестеде; 6-жасар балада; 20 және 70 жастағы адамдарда қандай болады? Айырмашылықтардың себебі неде?

4. Егер адамның бір құлағына «Ко» деген дыбысты айтса, ал екінші құлағына аз уақыттан соң «Ля» деген дыбысты айтса, онда есту қабілеті қалыпты адам және естудің бір жақты бұзылысы бар науқас не естиді?