I. Ралько, I. Шпакоўскага, м. Янкоўскага,

А. Яскевіча і інш. (гл.: паэтыка, вершазнаўства).

Вялікую дапамогу аказалі таксама даследаванні

па гісторыі і тэорыі верша вядомых рускіх, ук-

раінскіх, польскіх літаратуразнаўцаў: В. Жыр-

мунскага, Б. Тамашэўскага, Л. Цімафеева, М.

Гаспарава, Б. Ганчарова, К. Вішнеўскага, У.

Халшэўнікава, А. Жоўціса, В. Кожынава, Ю.

Лотмана, С. Кармілава, Ю. Арліцкага,

А. Фядотава, Г. Сідарэнка, У. Кавалеўскага, І.

Качуроўскага, М. Длускай, С. Скварчынскай, Д.

Урбаньскай і інш. Узорам навукова-метадалагіч-

нага і метадычнага прынцыпаў укладання матэ-

рыялу, вытлумачэння асобных тэрмінаў пас-

лужылі «Краткая литературная энциклопедия»

(М., 1962—1978. Т. 1—9), «Словарь литературо-

ведческих терминов» пад рэдакцыяй Л. I. Ціма-

феева і С. В. Тураева (М., 1974), «Поэтический

словарь» А. Квяткоўскага (М., 1966), «Словник

літературознавчих термінів» В. М. Лэсіна і А.

С. Пулынца (3-е выд. Кіеў, 1971), «SAownik

termin©w literackich» М. Главінскага, Т. Касткевіч,

А. Акопень-Славінскай і Я. Славінскага (Варша-

ва, 1976) і інш.

Рукапіс слоўніка абмяркоўваўся на кафедры

беларускай літаратуры Беларускага дзяржаў-

нага педагагічнага універсітэта імя Максіма

Танка (загадчык — кандыдат філалагічных на-

вук, дацэнт М. Ф. Шаўлоўская). Супрацоўнікам

кафедры за карысныя парады і падтрымку

выдання — мая шчырая падзяка. Дзякую і рэ-

цэнзенту слоўніка акадэміку НАН Беларусі,

доктару філалагічных навук У. В. Гніламёдаву.

Буду таксама ўдзячны ўсім, хто скажа пра

«Паэтычны слоўнік» сваё зацікаўленае слова

ў друку, прышле свае прады і пажаданні на

адрас: 220030, Мінск, вул. К. Маркса, д. 31,

філфак БДУ, кафедра тэорыі літаратуры.

Вячаслаў Рагойша

АСНОВЫ ПАЭЗІЯЗНАЎСТВА

Паэ€зія (ад грэч. po.esis —творчасць) — адзін

з асноўных відаў мастацтва слова, эмацыяналь-

на-вобразная вершаваная творчасць. П. харак-

тэрны перш за ўсё павышаная эмацыяналь-

насць, ужыванне разнастайных сінтаксічных

фігур, тропаў, музычны пачатак. I. Гердэр наз-

ваў П. «музыкай душы». Вершаваны рытм —

адзін з найбольш моцных узбуджальнікаў эмо-

цый, таму П. карыстаецца звычайна не празаіч-

ным спосабам арганізацыі моўнага матэрыялу,

а вершаваным. У той жа час нельга змешваць

П. і верш, для існавання якога дастаткова толькі

рытму. На іх адрозненне ўказваў В. Традзьякоў-

скі: «Тварэнне, домысел і перайманне ёсць ду-

ша паэзіі; але верш ёсць мова яе. Паэзія ёсць

унутранае ў тых трох, а верш толькі вонкавае».

І яшчэ: «Вышыня стылю, смеласць адлюстра-

вання, жывасць фігур, імклівы рух, урыўкавае

пакіданне парадку і іншае ўжываюць падчас і

аратары, і гісторыкі. А хаця б яны і ніколі не ўжы-

валі: аднак ўсё гэта належыць да ўласцівасці

паэзіі, а не да складу і сутнасці верша». Пытанне

пра адрозненне П. і верша як рытмічна арганізава-

най, рыфмаванай вершаванай мовы актуальнае і

для нашага часу. А. Фадзееў, напрыклад,

настойліва падкрэсліваў, што «не ўсялякія вер-

шы паэтычныя. Адных толькі рыфмаў, нават

надзвычай тэхнічна дасканалых, мала для таго,

каб напісаныя радкі сталі паэзіяй. У вершах аба-

вязкова павінна быць эмацыянальнасць. Гэта ні-

бы падводная плынь, якая непераадольна цягне

чытача за сабой. Хваля гэтай плыні з’яўляецца ў

вершы як бы раптоўна, захліствае вас і авалодвае

вамі». А. Твардоўскі таксама размяжоўваў про-

ста вершы

і «вершы ў сэнсе паэзіі», або ўласна П. Слова ў

П. у адрозненне ад прозы не проста абазначае

якое-небудзь паняцце, а перш за ўсё выяўляе

пачуццё, думку. Гегель бачыў адрозненне П. ад

прозы ў тым, што «ў прозе выдзяляецца не воб-

раз, а сэнс як такі, які становіцца зместам», П. ж

«павінна весці ў другую стыхію —

у выяўленне самога зместу ці ў іншыя роднас-

ныя з’явы». У П. само гучанне слова становіцца

сродкам выяўлення. Таму твор П. нельга дак-

ладна пераказаць іншымі словамі, можна толькі

перадаць агульнае ўражанне ад яго. Рух слоў у

вершы, іх узаемадзеянне і супастаўленне ў «сіла-

вым полі» рытму і рыфмы, выразнае выяўленне

гукавога боку мовы, узаемадзеянне рытмічнага і

гукавога ладу і г. д. абумоўліваюць вялікія сэн-

сава-вобразныя мажлівасці П., невядомыя про-

зе.

Як і мастацкая літаратура ўвогуле, П. мае

к а н к р э€ т н а - г і с т а р ы€ ч н ы, н а ц ы я- н

а€ л ь н ы і с а ц ы я€ л ь н ы (к л а€ с а в ы) х

а р а€ к т а р. Як слушна даводзіў М. Горкі, «лі-

таратура ніколі не была асабістай справай Стэн-

даля або Льва Талстога, яна заўсёды справа

эпохі, краіны, класа». Час, эпоха кладзе свой

адбітак літаральна на ўсе асаблівасці зместу

і формы П.: яе ідэйную скіраванасць, тэматыку,

лексіку, паэтычныя жанры, віды верша і г. д. Гэта

адчуваецца адразу, варта толькі параўнаць,

скажам, беларускую вершатворчасць XIX ст. і

сучасную П. Разам з тым пры ўсім адрозненні

ў іх ёсць агульнае, як, напрыклад, ёсць гэта

агульнае ў творчасці Ф. Багушэвіча і П. Панчан-

кі. Абодва яны — паэты менавіта беларускія, г.

зн. выяўляюць думкі, пачуцці, псіхалогію беларус-

кага народа, адлюстроўваюць яго гісторыю, куль-

туру, звычаі, і робяць гэта выяўленчымі сродка-

мі роднай беларускай мовы. Мова— матэрыял і

інструмент кожнага пісьменніка — найбольш

важная нацыянальная прыкмета П., таму што ў

ёй мае значэнне не толькі сэнсавае напаўненне

слова, але і яго гучанне, асацыятыўныя мажлі-

васці, стылістычная афарбоўка. Дзякуючы гэтаму

П. з’яўляецца найбольш н а ц ы я н а€ л ь н ы м

відам мастацтва слова. У той жа час па сваіх

праблемах, пафасе, ідэйнай накіраванасці, ча-

лавеказнаўчым змесце П. не менш і н т э р н а

ц ы я н а€ л ь- н а я, чым усе астатнія віды літа-

ратуры і мастацтва ўвогуле. У сапраўднай П. на-

цыянальнае і інтэрнацыянальнае знітаваны не-

парыўна. З падзелам грамадства на сацыяльныя

супольнасці, класы (першы класавы лад — ра-

баўласніцкі) П. стала з’явай к л а€ с а в а й:

пачала выяўляць думкі і настроі пэўнага класа,

адлюстроўваць класавую барацьбу ў грамадст-

ве, удзельнічаць у гэтай барацьбе, займаючы

пазіцыі таго ці іншага класа. Апрача гэтага, П.

часам сама становіцца адной з форм класавага

змагання. Так, знешне чыста літаратурная ба-

рацьба паміж А. Пушкіным, з аднаго боку, і нось-

бітамі ідэй афіцыйнай народнасці (Ф. Булгарын,

М. Грэч)— з другога, была барацьбой класавай.

Як, зрэшты, і пазнейшая барацьба ў рускай літа-

ратуры — паміж рэвалюцыйнымі дэмакратамі і

прадстаўнікамі «чыстага мастацтва». На вышэй-

шым этапе развіцця класавай свядомасці і кла-

савай барацьбы ўзнікае партыйнасць як ідэйна-

эстэтычная катэгорыя. П а р т ы€ й -

н а с ц ь — гэта ўсвядомленае і мэтанакірава-

нае выяўленне сацыяльна-палітычных перака-

нанняў пісьменніка, свядомая абарона інтарэ-

саў пэўнага класа, свядомая прапаганда класа-

вых, партыйных мэт. Элементам класавай свя-

домасці, якую выпрацоўваюць і распаўсюдж-

ваюць у грамадстве пэўныя партыі, партый-

насць і адрозніваецца ад проста класавасці. Каб

аб’ектыўна вызначыць класавы і партыйны ха-

рактар творчасці паэта, неабходна ўлічваць яго

сацыяльнае паходжанне, умовы жыцця, грамадс-

кія погляды, што ў прамой форме выказваюц-

ца ў публіцыстычных творах (артыкулы, выступ-

ленні) і пісьмах, разглядаць усю творчасць паэ-

та, а не вырываць з яе асобныя творы ці жанры

(напрыклад, у вершах інтымных або пейзажных

наіўна было б шукаць класавыя погляды, хаця

часам яны выяўляюцца і тут). З класавасцю і

партыйнасцю цесна звязана і паняцце

н а р о€ д н а с ц і, якое ўключае праўдзівасць,

шырыню і глыбіню адлюстравання важных, ціка-

вых для народа з’яў рэчаіснасці ў святле пера-

давых грамадскіх ідэалаў. Пры гэтым такое ад-

люстраванне павінна быць высокамастацкім,

зразумелым для самых шырокіх народных мас.

Народнымі паэты маглі быць яшчэ ў бяскласа-

вым першабытнаабшчынным грамадстве. Паз-

ней народнасць мастака слова стала непасрэд-

на залежаць не толькі ад ступені яго таленаві-

тасці, але і ад таго, якія грамадскія ідэалы ён

выяўляў.

П. цесна звязана з жыццём роднага наро-

да, яго сацыяльнымі, грамадска-палітычнымі

імкненнямі, маральна-этычнымі і эстэтычнымі

поглядамі. Канкрэтнымі ўмовамі грамадскага

жыцця прадвызначаюцца т э м а€ т ы к а (або

м а т ы€ в ы) і п р а б л е м а€ т ы к а творчас-

ці паэта, г. зн. сукупнасць яго т э м, ці матываў

(кола жыццёвых з’яў, на якія адклікаецца

паэт), і праблем (жыццёвыя пытанні, якія ён уз-

дымае). Часам адны і тыя ж матывы праходзяць

праз увесь зборнік ці нават усю творчасць паэ-

та, утвараючы л е й т м а т ы€ ў (ад ням.

Leitmotiv — вядучы матыў). Жыццё падказвае

паэту і асноўныя і д э€ і яго творчасці — думкі,

якія ён увасабляе ў вершах, песнях, паэмах.

Жыццём абумоўліваецца і п а€ ф а с — галоў-

ная думка, страсць, якой натхняецца паэт і якая

вызначае характар яго ідэйна-мастацкіх пошу-

каў. Урэшце, жыццё (у шырокім сэнсе) дае паэту ў

рукі галоўны інструмент і матэрыял — мову, на-

вучае — праз азнаямленне з узорамі народна-

паэтычнай творчасці — прафесійнаму майс-

тэрству. З другога боку, П., выконваючы шэраг

ф у€ н к ц ы й, актыўна ўздзейнічае на грамадс-

кае жыццё. Адна з галоўных— э с т э- т ы€ ч н а

я функцыя. П., як і мастацтва ў цэлым, зада-

вальняе патрэбу чалавека ў прыгожым, прыно-

сіць яму эстэтычнае задавальненне, выклікае э

с т э т ы€ ч н а е п е р а ж ы -

в а€ н н е (адначасовы ўздым пачуццяў, волі

і розуму чалавека), фарміруе яго э с т э т ы€ ч-

н ы г у с т і э с т э т ы€ ч н ы і д э а€ л (разу-

менне прыгожага жыцця — такога, якое павінна

быць паводле ўяўленняў аб ім). П. шліфуе, апра-

цоўвае народную мову, памнажае мастацкія

каштоўнасці нацыі. Праз в ы х а в а€ ў ч у ю

функцыю П. удзельнічае ў грамадска-палітыч-

ным і маральна-этычным выхаванні чалавека:

дапамагае фарміраваць с в е т а п о€ г л я д

як цэласную сістэму поглядаў на рэчаіснасць,

сукупнасць ідэйных перакананняў, садзейнічае

выпрацоўцы маральных прынцыпаў, якімі кі-

руюцца людзі ў штодзённым жыцці. Асаблівае

значэнне пры гэтым набывае высокая ідэйнасць,

грамадзянскасць і гуманізм П. (гл.). Значныя п а з

н а в а€ л ь н ы я магчымасці П. Яна пазнае

найперш глыбіні чалавечай псіхікі,

фіксуе найтанчэйшыя душэўныя зрухі. Разам

з тым у паэтычных творах мы знойдзем водгук

на асобныя навуковыя адкрыцці, і не толькі гра-

мадскага, але і прыродазнаўчага характару.

Падчас паэт і сам здольны на такія адкрыцці.

Так, А. Пушкін, які, паводле яго слоў, «думаў

вершамі», у сваім паэтычным вызначэнні ролі

Напалеона — «мятежной вольности наследник

и убийца» — на многія гады апярэдзіў аналагіч-

ныя вывады гісторыкаў. Аднак, зразумела,

у пазнанні навакольнай рэчаіснасці П. уступае

навуцы, і таму спробы стварыць спецыяльную

навуковую паэзію (гл.) поспеху не мелі. П. вы-

конвае э т н а г е н е т ы€ ч н у ю функцыю, яна

ўдзельнічае ў працэсе нацыятварэння і на-

цыязахавання. Паэтычныя творы ўжо самі па

сабе эстэтычна ўзбагачаюць этнас, вылучаюць

яго сярод іншых народаў свету, выхоўваюць

нацыянальную самасвядомасць і самапавагу.

П. выяўляе духоўныя каштоўнасці нацыі,

асноўныя асаблівасці яго менталітэту і перадае

гэта наступным пакаленням. У гарніле П. вып-

лаўляецца чыстае золата літаратурнай мовы,

якім карыстаюцца не толькі сучаснікі паэта, але

і яго нашчадкі. Усё гэта духоўна ўзбагачае

этнас, кансалідуе яго, творыць нацыянальную

супольнасць, прадвызначае захаванне яе ў часе

і прасторы. К а м у н і к а т ы€ ў н а я (ад англ.

communication — паведамленне, камунікацыя,

сувязь) функцыя П. выяўляецца ў наладжванні

духоўных кантактаў паміж паэтам

і яго чытачамі, з аднаго боку, і паміж самімі чы-

тачамі— з другога. П.— гэта сродак духоўна-эма-

цыянальных зносін паміж людзьмі. Л. Талстой

падкрэсліваў: «Мастацтва ёсць дзейнасць чала-

вечая, якая заключаецца ў тым, што адзін чала-

век свядома знаёмымі знешнімі знакамі перадае

іншым пачуцці, якія ён адчувае, а іншыя людзі

праймаюцца гэтымі пачуццямі і перажываюць

іх». Калі камунікатыўная функцыя чамусьці не

ажыццяўляецца (напрыклад, да рэвалюцыі