I pamiętam, że Szaniawski o trzy garnce węgierskiego chciał iść w zakład, iż się nie pogodzą.

Ale do zakładu nie przyszło, bo sam on pomiarkował, że gdyby królowa tylko w tym korzyść dla siebie widziała najmniejszą, gotowa się zgodzić, a nazajutrz pokłócić.

Serca w niej nigdy nie było, pycha rządziła wszystkim.

Jeszcze teraz, gdy już ze skroni jej korona ze śmiercią króla spadła, z majestatem swym nosiła się tak samo dumna i otaczała dworem, ceremonią, jakby zawsze królową była.

Ale jak między mężczyznami nie miała przyjaciół krom tych, których sobie kupować musiała, a wrogów tysiące liczyła, tak między kobietami, nie wyłączając rodziny własnej i Sobieskiego, żywa dusza jej nie sprzyjała.

Za późno teraz było sobie serca pozyskiwać.

Jakub, gdy mu doradzano, chociażby dla oka ludzkiego tylko, z matką się pojednać, a ta wszelkie pośrednictwo odrzucała i zapowiedziała mu, że gdyby się ważył próg jej przestąpić, każe go służbie precz wypchnąć, namyślał się długo, aż czy to z naprawy czyjej, czy z własnego planu, postanowił gdziekolwiek bądź jej drogę zajść, bodaj wychodzącej z kościoła, paść do nóg publicznie i w ten sposób niejako zmusić do przejednania.

Starał się tylko o to, ażeby mieć przy sobie świadków, gdyż na ich przytomność rachował.

Zawiadomiono go, że dnia jednego królowa ma wizytki odwiedzić i o pewnej godzinie powracać od nich będzie.

Nagotował się więc z przyjaciółmi, których było osób ze dwadzieścia wraz ze służbą, i oczekiwali na przejeżdżającą.

Królowa, której towarzyszyła straż tatarska, poznawszy syna i domyślając się, o co szło, kazała woźnicy i Tatarom, aby zawrócili i uchodzili.

Jechał przy kolebce starszy podkomorzy jej, Sawicki, któremu też dała rozkaz, aby nie dopuszczał spotkania.

Ale panowie senatorowie towarzyszący Jakubowi zajęli tak ulicę i powóz opasali, że ani ujść, ani dalej jechać nie było sposobu.

Królowa, stukając w szyby, wołała ciągle, aby jechali, a kroku dalej nie można było przebojem uczynić.

Jakub, z konia skoczywszy, prawie się pod koła karety rzucił, nie pomogło to nic.

Nie chciała słuchać jego ani żadnego z tych, co w jego imieniu z obu stron się cisnęli, szyby pozamykała, maski, którą miała na twarzy, od opalenia ją nosząc (tak dotąd o cerę była troskliwa), nie zdjęła i w najniegrzeczniejszy sposób odprawiła nie już syna, ale najdostojniejszych dygnitarzy, którzy się do zgody przyłożyć chcieli.

Przyjaciele rodziny nieboszczyka króla, pomimo tych wybryków królowej, stali przy niej długo wiernie, usiłując dopomóc, pogodzić i zburzone ułagodzić umysły.

Największe jednak starania biskupa Załuskiego, kardynała Radziejowskiego, Potockich nie pomogły, bo królowa, cokolwiek oni uspokoili, postępowaniem swym gorączkowym burzyła i wniwecz ich zachody obracała.

Mając z dawna wielu na siebie łaskawych, obracałem się ciągle pomiędzy nimi, mało nie co dzień widując z Matczyńskim wojewodą i Załuskim.

Nie śpieszyłem do domu, sama ciekawość mnie trzymała w Warszawie, sądziłem, że się końca tej tragikomedii doczekam.

Szaniawski mój dał się namówić i wciągnąć do dworu królowej, która dworzan potrzebowała, a niełatwo kto do niej przystał, jeszcze zaś trudniej się utrzymał, przez niego więc także wiadomości miewałem, co się działo.

Na zamku wrzało jak w kotle, nieustannie; widocznym było, że wdowa korony dla siebie z kimkolwiek bądź więcej pragnęła niż nawet dla ulubionego Aleksandra.

Stręczyła się więc Polignacowi dla francuskiego kandydata tak samo, jak gotową była austriackiego przyjąć, gdyby nieżonatym był.

Tych, co żony mieli, samo przez się ekskludowała.

Stara, zwiędła, rozlana, choć zdrowa jeszcze i silna, powabu już dla nikogo mieć nie mogła, niegdyś najśliczniejsza Marysieńka.

Stroiła się pomimo to młodo, sznurowała usta, przymrużała oczy, a przy tym brzękała milionami, o które z Jakubem wojnę prowadzić miała.

Srom było patrzeć na te zabiegi przez pamięć na tego bohatera, którego imię tak się nikczemnie poniewierało.

Mnie, jakom rzekł, nic tu już po ustąpieniu ze służby nie wiązało oprócz ciekawości.

Do Jakuba się nie mogłem przywiązać, a od Aleksandra odstręczała matka.

Trochę znużenia pozbyłem się łatwo, wypocząwszy, mogłem więc swobodnie się obracając być spektatorem tylko, do niczego się już mieszać nie chcąc.

Nie suponowałem, iż się doczekam tego, że siedzieć będę musiał po niewoli.

A stało się to z następującej przyczyny.

Miałem sobie przez króla powierzone klucze jego skarbczyka, w którym się część klejnotów, oręża, kosztowności różnych, papierów i pieniędzy przechowywała.

Bywało tak, że gdym się oddalał na czas jaki, bo mnie posyłał w ważniejszych sprawach, gdy pisać nie chciał albo pieniądze znaczniejsze przewozić było potrzeba, klucze zdawałem Panu, a potem je znowu odbierałem.

Między innymi precjozami były u mnie owe sławne garnitury zdobyte na Kara Mustafie pod Wiedniem, kosztowne bardzo i piękne.

Każdy z nich składał się z bogato sadzonego sahajdaka, czyli jak u nas pospolicie denominowano, łubu, z szabli, noża, zegarka i siedzenia na konia.

Jedne były turkusami perskimi, drugie rubinami malajskimi, inne perłami uriańskimi i szmaragdami wysadzane.

Nie mniejszej ceny była ich oprawa i robota wielce misterna, a nie w srebro złocone, jak pospolicie się trafiało, ale w czyste złoto były osadzone, co łatwo waga poznać dawała.

Złożone były w pięknych sepetach, skórami cielęcia morskiego obciągniętych, a tak ochędożnych, że je choć w pokojach można było trzymać.

Sama ślusarska koło nich robota godną była oglądania.

Czasami król cudzoziemcom i ciekawym gościom pokazywać je kazał, a było na co patrzeć i dziwować się czemu.

Ostatnim razem stały garnitury w Jaworowie, gdy mnie stamtąd król do Wilanowa posłał.

Klucze oddałem jemu samemu do rąk i tylem je już widział.

Zdało mi się, że one w Jaworowie zostały.

Po zgonie króla ani mi one na myśl przyjść mogły, gdy jednego dnia przysyła do mnie wojewoda Matczyński prosząc, abym go nawiedził.

Przyszedłem do niego nazajutrz rano.

Znalazłem biednego pana, tak jak był ciągle od śmierci królewskiej, smutnego, schorzałego.

Kaszel go męczył nieustanny i dychawica.

- Mój Polanowski - odezwał się, zobaczywszy mnie i przywitawszy - chciałem się ciebie zapytać: co się stało z tymi garniturami, które były pod kluczem u ciebie?

Królowa się do mnie odzywa dopominając o nie i, Panie Boże jej odpuść, bodaj albo mnie, albo waszmości ma w posądzeniu, żeśmy te drogocenne klejnoty przefrymarczyli.

Na waszmości zaś tym cięższe podejrzenie, żeś się zaraz uwolnił ze służby!

Poruszył ramionami, a jam, usłyszawszy to, aż do góry poskoczył.

- Na rany Pańskie!

- krzyknąłem czerwieniejąc, jakby mnie kto krwią oblał.

- Jeszcze mi się to w życiu nie trafiło, aby kto śmiał mnie o złodziejstwo posądzać!

Stante pedewa biegnę na zamek, niech inkwizycją czynią.

Mam na to świadków, gdym królowi, do Wilanowa jadąc, klucze wszystkie zdał i sepety z nimi, komu je potem zwierzył, nie wiadomo mi, ale to się łatwo okaże.

Ja na moim poczciwym imieniu nawet cienia takiego posądzenia dopuścić nie mogę.

- Czekaj no, nie strzelaj!

- odparł, śmiejąc się i mitygując, wojewoda.

- Powinno cię to pocieszać, żeś w dobrej kompanii ze mną.

Wszyscy przecie wiedzą, że was i mnie o to posądzać - śmieszna rzecz.

Królowa nawet sama frymark ten tylko ma na myśli, żeśmy je Jakubowi wydali, a nie sobie przywłaszczyli.

Ot, co jest!

Musisz przecie domyślać się, co się z sepetami stało.

Gdzie one są?

- Właśnie że nic o tym nie wiem, bo później o nich mowy nigdy nie było.

Król ciągle niedomagał.

To wiem, że do Wilanowa jadąc, klucze, jak zawsze, wszystkie oddałem królowi, a potem ani już skarbczyka, ani garniturów, ani kluczów tych nie oglądałem.

Żądam ścisłej inkwizycji, wyjdzie oliwa na wierzch.

- Daj spokój - odparł Matczyński - samo z siebie wyniknie, iż dochodzić będą.

Siedź cicho, jakbyś nie wiedział o niczym.

Dosyć wrzawy i zgorszenia bez tego.

Być może, iż Jakub sobie te sepety przywłaszczył albo...

Nie dokończył i rzekł: - Chciałem z ust waszych mieć, jak to stoi.

Garniturów w Jaworowie już nie ma.

Albo je król odesłał do Żółkwi, albo Jakub zagarnął, lub...

nie ręczę za królową, choć teraz się o nie upomina, aby z siebie to na drugich zwaliła.

Z wolna, paulatim, wszystko się wyjaśni.

Ani ja, ani wy nie wzięliśmy ich przecie do kieszeni.

- Miałem się już do domu wybierać - odezwałem się - ale teraz krokiem się stąd nie ruszę, dopóki z garniturami końca nie będzie.

Nie mogę dopuścić tego, ażeby kto posądzał mnie, żem zbiegł ze strachu o inkwizycją, której sam pierwszy się dopominam.

Matczyński stał zamyślony pokaszlując.

- Ty wiesz - rzekł potem - iż król mi wszystko zwierzał, największy grzech by był wyspowiadał, gdyby go miał na sumieniu.

o tych nieszczęsnych garniturach, którymi się chlubić lubiał, nic mi ostatnimi czasy nie wspominał.

O ile przypomnieć mogę, pokazywano je bodaj pośledni raz Polignacowi, gdy przybył, bo ciekaw był wszystko oglądać.

Królowa przy tym była i zachwycała się nimi, utrzymując, że sahajdaki do niczego się już nie zdały, że je należało na inne poprzerabiać klejnoty.

Król się temu sprzeciwił mocno, chcąc mieć historyczne pamiątki zwycięstwa utrzymane tak, jak były.

Miały dla niego w tym stanie pretium affectionis.

Zamknięto je na powrót do sepetów i na tym się skończyło.

- Bądź co bądź, panie wojewodo - odparłem - proszę i suplikuję, aby surową inkwizycją nakazano o te garnitury.

Ja się z Warszawy krokiem nie ruszę, aż spokojnym będę, że się one znalazły.

Żeby je kto inny, okrom królowej albo królewicza Jakuba, mógł sobie przywłaszczyć i wykraść je, śmieszna pomyśleć nawet.

Kufry były wcale niemałe, na lada wózek ich nawet nie było zabrać i stały zawsze pod kluczem, a z twarzy je znali wszyscy.

- Wszystko się tu wyjaśni, czekaj - rzekł Matczyński - nie gorącuj się tylko i nie mów o tym wcale, bo możesz na siebie gniew ściągnąć.