Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
adam_zh_1241_ne_zhanuar_fiziologiasy_shpor.docx
Скачиваний:
1
Добавлен:
01.04.2025
Размер:
183.3 Кб
Скачать

16. Қоршаған ортаның факторларының әсеріне бейімделуі түрлерін талдаңыз.

1. Бүркеніш (жасырушы) рең және оның түрлері. Бүркеніш рең — жауы тез байқайтын ашық жерде тіршілік ететін организмдердің жауынан қорғануы үшін қажет болып табылатын бейімделушілік. Жерге ұя салып балапан басатын (шіл, құр, бөдене, сайрауық, т.б.) құстардың реңі мекен ететін орта жағдайына ұқсас. Сондықтан олар жұмыртқа басып ұясында козғалмай жатқан кезде жауына байқалмайды. Тіпті жүмыртқаларының қабығындағы (сыртындағы) секпілді дақтары да, жұмыртқаны жарып шыққан балапандарының түсі де тіршілік ететін орта жағдайына ұқсас болып келеді. Ұяларына ешкім бара алмайтын өте биік құз жартастарға ұя салатын ірі жыртқыш құстар мен жұмыртқаларын жерге көметін құстардың жұмыртқа қабығында теңбіл дақтар болмайды. Көбелектердің жапырақтағы жұлдызқұрттары жапырақтың түсіндей жасыл, қабықтағылары сұрғылт-қоңыр (қабық түсіне ұқсас) болады. Шөлде тіршілік ететін жануарлардың сыртқы түсі құмға ұқсас сарғыш болып келеді. Біркелкі бүркеніш рең жәндіктерге (көк қасқа шегіртке), кесірткелерге, акбөкендерге, арыстандарға да тән.

2. Сақтандырушы рең. Бұл рең улы, шағатын, күйдіретін жәндіктерде айқын байкалады. Олардың реңдері бірден көзге түсетін, есте сақталып қалатындай өте ашық, түрлі түсті айқын бояулы болып келеді. Мысалы, ханқыз қоңызы (қызыл, сары, коңыр, күрең қызыл, айкын жолақты, т.б.) улы, ащы, сары түсті күйдіргіш сұйықтық бөлетіндіктен оған құстар еш уақытта жоламайды. Бал ара, түкті ара, жабайы аралар, улы жыландардың реңдері — оларды жыртқыш жануарлардан сақтайды. Сақтандырушы рең кейбір жәндіктер мен жануарлардың мінез-қылығынан да айқын байқалады. Мысалы, жорғалап бара жатқан қоңыздарға тиіп калсаң дереу өлгендей болып, біраз уакыт козғалмай қалады.

3. Қызықтырушы рең. Бұл рең, әсіресе жануарларға көбейер кезде пайдалы болады. Мысалы, қызыл орденді көбелектер, көгілдір қанатты шегірткелер, қосаяқтар, құстардың қораздарының өте әдемі реңдері өз дараларына көбею кезінде айқын көрінеді. Жайшылықта олардың реңдері тіршілік еткен орта жағдайына ұқсас болып жауына байқалмайды.

4. Қауіп төндіруші рең. Кейбір жануарлар қауіп төнген кезде жауынан қорғану үшін айбар шегіп денесін әр түрлі пішінге келтіре алады. Мысалы: кең алқымды жылан кауіп төнсе басын тік ұстап, алкымын жалпайтып, кеңейтіп айбар шегеді. Ал түкті бүйі алдыңғы аяқтарын көтеріп құрсағымен жер тірейді. Қарақоңыз тиіп кетсең басын жерге тіреп құрсағын көтеріп дереу жағымсыз иіс шығарады. Құлақты кесіртке басының екі жағындағы әшейінде жиналып тұратын тері қатпарларын жазып жіберіп аузын ашып тұра калады. Дәуіттің канатында көзге ұксаған екі дақтары бар, ол тек қанатын жазғанда ғана көрінеді, қауіп төнсе қанатын жазып жауын үркітеді.

5. Еліктеуші рең (мимикрия грекше "mimikos" — еліктегіш). Бұл рең өсімдіктер мен жануарларда табиғаттың белгілі бір өлі және тірі заттарына еліктеуінен байқалады. Өздігінен қорғана алмайтын организмдердің бүркеніш реңдері бір немесе бірнеше түрлерге ұқсас болып келеді. Мысалы: тарақанның дене пішіні, мөлшері, ашық реңі ханқызы коңызынан аумайды; теңіз атбас балығы мен ине балықтың дене пішіндерінің балдырға ұқсауы; гүл шыбынының жабайы араға ұқсауы; усыз жыландардың улы жыландарға ұқсауы, т.б. еліктеуіш реңдер жауынан сақтанып, тірі қалуына мүмкіндік береді.

6. Түйсік-сезімдік бейімделу. Жануарлардың кей түрлері қауіп төнген кезде қимылсыз өлген кейіпте тыныш жатса, кей түрлер өз жауына айбат көрсететін мінез-қылық көрсетеді. Бейімделудің бұл түріне кей жануарлар түрлерінің қоректік заттарды қор ретінде жинауы да жатады. Сонымен бірге кей түрлердің жазғы немесе қысқы ұйқыға кетуі немесе түнде, не күндіз белсенді тіршілік әрекет етуі, т.б. жатады.

17. Гипоксияның түрлері. Жалпы сипаттама беріңіз. 1. Тыныс алу немесе респираторлы гипоксия (гипоксиялық гипоксия) – атмосфералық ауада оттегінің қалыпты парциалдық қысымы төмендеген кезде және өкпенің газ алмасу функциясы бұзылғанда пайда болады. Яғни тыныс алатын ауадағы оттегінің жетіспеуінен, альвеолдарға оттегінің қанға нашар жеткізуінен, артерия қанындағы оттегінің азаюынан пайда болады. Ал респираторлы гипоксия өкпе ісінуі, тыныс алу беткейінің азаюында, кеуде клеткасының, тыныс алу бұлшық еттерінің және қабырға аралық жүйкелердің және т.б. зақымдалуында пайда болады. 2. Гемдік гипоксия - қанның оттегі сиымдылығының азаюынан, оттегіні тасымалдаушы эритроциттердің жетіспеуінен, қандағы гемоглобиндер санының азаюынан, олардың қасиеттерінің бұзылуынан, иіс тигеннен немесе радиациалық әсерлерден пайда болады. Гипоксияның осы түрінің пайда болуы шығу тегі жағынан анемияның әртүрлілігі, гемоглобиндердің ұрпақтан берілген немесе пайда болған қасиеттерінің өзгеруі жиі себеп бола алады. Гемоглобиннің патологиялық формалары түрлі уланулар (көмірдің қос тотығы, метгемоглобин туындаушылар) немесе ұрпақтан ұрпаққа берілген аурулар (гемоглобинопатия) кезінде пайда болады. Осындай жағдайларда қанның оттегі сиымдылығы азайып, оттегінің ұлпаларға тасымалдауы бұзылады. 3. Жүрек қантамырлы немесе циркуляторлық гипоксия - қан айналу процесінің нашарлауынан болатын гипоксия, жүрек жұмысының нашарлауынан қан айналымының жылдамдығы төмендейді. Циркуляторлық гипоксия қан ағысының көлемді жылдамдығы төмендегенде пайда болады. Ол артериялдық қанның ұлпаларға алып келуіне, немесе ұлпалардан веноздық қанның шығуына кедергі жасауына әкеледі. Циркуляторлық гипоксия жүректік жетіспеушілікке, қантамырлық жетіспеушілікке немесе гиповолемияға әкеп соғады. Гиповолемия жүрекке қанның аз келуінен жүректік жетіспеушілікке, айналыстағы қанның көлеміне қан тамырының тонусының сәйкес келмеуінен қан тамырының жетіспеушілігіне әкеледі. Циркуляторлы гипоксия кезінде қан ағысының көлемді жылдамдығының төмендеуі венозды қанда оттегінің азаюымен бірге жүреді. Әдетте, гипоксияның осы түрі басқа физиологиялық жүйелердің қызметін тежейтін тежегіштері болмаса, онда ол метаболизмдік ацидозға әкеледі. 4. Гипоксия қоршаған ортадағы газдың құрамы тұрақты кезінде де, жасушаларға оттегін тасымалдаушы жүйелердің қызметі қалыпты болған жағдайларда да пайда бола алады. Ол биологиялық процесс кезінде оттегінің утилизациясы бұзылғанда дамиды. Бұл ұлпалық гипоксия. Биологиялық тотығудың жетіспеушілігі тотығу процестерінің интенсивтілігін төмендетуіне немесе биологиялық тотығудың эффективтілігінің азаюына әкеп соқтырады. Тотығу процестерінің әлсіреуі тыныс алу ферменттерінің белсенділігінің төмендеуінен (цианидтер, сульфиттер, ауыр металл тұздарының әсерінен), олардың туындарының әлсіреуі (авитаминоз, белокты ашығу, эндокринді бұзылулар кезінде), митохондрия мембраналарының қасиеттерінің өзгеру нәтижесінен пайда болады. Сонымен, ұлпалық гипоксия - тыныс алу процесіне қатысатын ферменттердің (оның ішінде цитохромоксидаза) белсенділігінің төмендеуіне, яғни қызметінің нашарлауына байланысты туындайды

18. Бейімделудің даму кезеңдері. Жалпы сипаттама беріңіз. бейімделудің кезеңдері келесідей сипаталады: 1 кезең – авариалық кезең сыртқы әсерлерге жауап ретінде организм өзінің қорғаныш күштерін жинақтауы; 2 кезең – тұрақты өтпелі бейімділік кезең. Қоршаған орта жағдайларына организмнің негізгі қызметтік жүйелерінің бейімделе бастауы. 3 кезең – тұрақты бейімделу немесе резистенттілік кезең. Экстремальды фактордың ұзақ уақыт әсерінен организм, сол фактордың әсерінен туындаған қызметтік бұзылу - ығысуларды толығымен қайта қалпына келтіре алмаудан әлсіреп, титықтайды. Белгiлi бір қоршаған ортаның шектеуші әсерiне организм жаттығады, сол әсерге толығымен бейiмделуге тырысады. Егер шектеуші фактор көрсеткіші тіршілік үрдісіне сай келмесе организм өзiнiң тiршiлiгiн жоғалтады. Мысалы: адамның 4000 метр биiктiктегi тау аймақтарында құнды өмiр сүрiп, жұмыс iстеуi мүмкiн емес. Биология ғылымында бейiмделу (адаптация) үрдісі – организмнің құрылысы мен қызметтерінің тіршілік ету жағдайларына бейімделуін білдіреді. Бейiмделу үрдісі нәтижесінде, белгілі бір тіршілік ортасына тірі организмді өмір сүруге ыңғайлайтын тиімді белгілер мен қасиеттер қалыптасады. Бейiмделу тірі организмдер эволюциясымен тығыз байланысты және белгілі бір климатта организмнің өмір сүруін түсіндіреді. Тұрақты бейімделген организм ретінде өзгерген тіршілік жағдайына жеңіл бейімделіп, сол ортаның тіршілігіне бейімделген ұрпақ беретін организмдерді қарастырады. Физиологиялық тұрғыдан бейiмделу (адаптация) ретiнде жасушалар, ағзалар, жүйелер мен организм деңгейiнде жүретiн белгiлi бiр физиологиялық реакциялармен қамтамассыз етiлген туа және жүре бiткен барлық бейiмделу әрекеттерiнiң түрлерiн қарастырады. Көптеген әдебиеттерде бейiмделу деп жеке тұлғаның тiршiлiкке бейiмделу үрдiстерi мен құбылыстарын және тұтас популяцияның тiршiлiк әрекеттерi барысында пайда болған өзгерiстердi де атайды

Соседние файлы в предмете [НЕСОРТИРОВАННОЕ]