Ерте – феодалдық францияның мемлекеттік құрылысы

 (ІХ – ХҮІ ғасырлар)

 

САРАЙ

КОРОЛЬ

КАНЦЛЕР КЕҢСЕСІ

 

ӘСКЕР

КОРОЛЬДЫҢ БАСШЫ КУРИЯСЫ

ПАРИЖ ПАРЛАМЕНТІ

 

   

ПРЕВО

БАЛИ

АЗАМАТТЫҚ ІСТЕР ПАЛАТАСЫ

ҚЫЛМЫСТЫҚ ІСТЕР ПАЛАТА СЫ

 

ШАҒЫМ ПАЛАТАСЫ

КОРОЛЬДІҚ ПРОКУРОР

 

 

СХЕМА № 1

 

 

 

 

 

 

 

 

№6. Орта ғасырдағы Шығыс мемлекеттері және құқығы.

Тапсырма: Жапония мемлекеті және құқығын оқып талдау.

1.     Жапониядық феодалдық мемлекеттерінің  негізгі даму кезеңдері.

2.     Тайка реформасы және ертефеодалдық мемлекеттің бекуі (ХІІғ.).

3.     Сетоку Конституциясы.

4.     Жапондық қытайлық әлеуметтік және саяси институттар құрылысына әлеуметтік–саяси әсер ету.

5.     Империя кезеңіндегі Жапонияның    қоғамдық-саяси құрылысы.

6.     Сегунат режимінің   әскери-саяси сипаты және оны бекіту (ХІІ-ХІХғ.).

7.     Орталық басқару (Бакуфу).  Буддалық шіркеу  рөлі. Жергілікті басқару. Әскери ұйым. Сот.

8.     Құқық қайнар көзі. «100 заңдар» кодексі. Тайхоре кодексі (1701ж.). 

9.     Жеке меншік құқығын реттеу.  Отбасы-некелік және  қылмыстық құқық институттарының ерекшеліктері. 

10. Қытай құқығының Жапон  құқығына әсері.

Әдістемелік нұсқаулар: Жапония мемлекетінің тарихы б.з.д. Х-ХІІ мыңжылдықтан бастау алады.  Жапония орта ғасырлық әлеуметтік-экономикалық дамысы шартты түре 3 кезеңге бөлінеді: ерте феодалдық мемлекет және құқық (ҮІ – ҮІІ ғғ. және ХІІ ғасыр); дамыған феодализм дәуіріндегі мемлекет және құқық (ХІІ – ХҮІІғғ.); кеш феодализм дәуіріндегі мемлекет және құқық (ХҮІІ – ХІХ ғасырдың бірінші жартысы). Осы кезеңдердегі әлеуметтік-экономикалық жағдайын зерттей келе, мемлекеттік басқару ерекшелігіне тоқталып, терең оқыған жөн.  Дәрісте Жапония мемлекет және құығы қарастырылмағандықтан қосымша әдебиеттер көп оқыған дұрыс.

СО¤Ж µткізу т‰рі: ауызша

Пайдалануѓа ±сынылатын єдебиеттер:

1.     Мұхтарова А.К. Шетелдердің мемлекет және құқық тарихы. Алматы, 1999.

2.     Булгакова Д.А., Истаев А.Ж., Всеобщая история государства и права. Алматы, 1999.

3.     Галанза П.Н. История государства и права зарубежных стран (рабовладельческое и феодальное государства и право) Москва,1980.

4.     Батыр К.И. Всеобщая история государства и права. Москва, 1994.

5.     Воробъёв М.В. Японский кодекс «Тайхо ёро рё». – М., 1990.

6.     Попов К.А. Законадательные акты средневековой Японии – М., 1984.

 

№7. Буржаузиялық Еуропа мемлекеті (ХҮІІ – ХІХғғ.) 

Тапсырма:

          Ұлыбритания және Франция мемлекетінің қоғамдық және мемлекеттік құрылысын талдау.

Сұрақтар:

1.     Оливер Кромвель протектораты.  ХҮІІ ғ. аяғы - ХҮІІІғ. басындағы Конститутциялық актілер. 

2.     1689ж. Билль құқық туралы.  1701 ж. орнықтыру туралы акт.

3.     ХІХ-ХҮІІІғғ. парламентаризациялау  және  конститутциялық  монархияның дамуы.

4.     1832, 1867, 1872 және 1884-1885ж.ж. реформаларды жүзеге асыру. 

5.     Саяси партияларды жандандыру.  1911ж. парламент реформалары.  

6.     Жергілікті басқарудың реформалары. (1873-1876 ж.ж.).

7.     Революциядағы аграрлық заңнама.  Республиканың үшінші жылғы Конституциясы Директорлықты құру.

8.     Республиканың сегізінші жылғы Конституциясы және бірінші империяның мемлекеттік құрылымы.

9.     Бурбон реставрациясы (қайта өңдеуі). Легитимдік және Июльдік монархиялар.

10.  1814 және 1830 жылдардағы  Хартиялар. 

11. 1848 жылғы Конституцияда Екінші Республиканы революциялық орнықтыру.

12. 1848жылғы Конституцияда Екінші империяны орнықтыру. 1852жылғы Конституция.

Тапсырма 2. Германия мемлекетін қайталау.

1.     ХІХғ. басындағы немістік конституционализмінің дамуы.  Германияны біріктіру үшін күрес.

2.     1849 жылғы Франкфурт Конституция және  революция. 1850 жылғы Конституция және Пруссия қарсылығын бекіту.

3.     1866 жылғы Солтүстік-Герман одағын құру және Германияда үстемдік ету үшін Пруссия күресі. Германдық империя.

СО¤Ж µткізу т‰рі: ауызша

Єдістемелік н±сќаулар:

Феодалдық қатынастардың пайда болуы мен дамуын түсіну үшін студент әлемдік қартаға қарап тарихи және географиялық жағдайларды түсінуі қажет. Студент қазіргі ең дамыған  Европа елдерінің негізі  болған герман тайпалары мен екінші дәрежелі немесе енді даму сатысындағы түркі тілдес  мемлекеттердің негізі болған түрік тайпаларының тарихи дамуын салыстырмалы талдау жасаса көп нәрсені түсінер еді. Студенттер дәрісте және семинар сабақтарында үлгермеген сұрақтарды оқытушының жетекшілігімен өткізілетін өзіндік жұмыс уақытында талдаған жөн. Түсінбеген сұрақтарды студенттер өзара пікір таласып талдай аласыздар.    

Пайдалануѓа ±сынылатын єдебиеттер: №7 дәрісте берілген.

 

№8.  Америка Құрама Штаты

Тапсырма:

1.     Құқық туралы Билль оған енгізілген түзетулерді хронологиялық кезектілігімен салыстыру (1789, 1791жж.).

2.     Таќырып кµлемінде дәріс ќарастырылѓан с±раќтар бойынша т‰сініксіз мєселелерді талдау.

СО¤Ж µткізу т‰рі: реферат, ауызша

Єдістемелік н±сќаулар:

Семинар сабағында үлгермеген рефераттарды ортақ пікірге салуға болады. Сабаќќа дайындалу барысында авторлардыњ µзіндік кµзќарастарымен ерекшеленетін бірнеше ењбекті ќатар ќолданѓан д±рыс. Жалпы  революциялар тарихын оқып-үйренгенде революцияның экономикалық басқару мәселесіндегі (саяси), әлеуметтік, рухани (идеологиялық) себептеріне ерекше көңіл бөлу қажет. Єр т‰рлі авторлардыњ аныќтамаларын талдау негізінде ќ±ќыќтыњ негізгі т‰сінігін ќалыптастыру жєне оныњ негізгі белгілеріне ерекше тоќталып ќарастыру ќажеттігі бар.

Пайдалануѓа ±сынылатын єдебиеттер: №8 дәріс көлемінде берілген.

 

№9. Азия мемлекеті (Жапония мемлекеті және құқығы).

Тапсырма: 1. Мына таќырыптардыњ біреуіне реферат жазу:

1.     Жапониядағы 70-80 жылдардағы буржуазиялық реформалар.

2.     1889 жылғы Жапония Конституциясына жалпы сипаттама

3.     1889 жылғы Конституция бойынша  мемлекеттік құрылыс.

2. Семинарда қарастырып үлгермеген сұрақтарды талдау.

СО¤Ж µткізу т‰рі: реферат, ауызша

Єдістемелік н±сќаулар:

ХІХ ғасырдың 60 жылдарында Жапония халқының жағдайы бір ауырлаған кез еді. 1867-1868 жылғы буржуазиялық революцияның алдында Жапонияда таптық күрес күшейе түскен. 1869 жылы азаматтық соғыс басталды.

ХІХ ғасырдың 70 жылдарында Жапонияда буржуазиялық реформалар жүргізілді. Реформалар капиталистік мемлекеттің және жеке меншік кәсіпорындардың тез өсуіне жағдай туғызды. демек осы кезеңдегі Жапония мемлекетінің мемлекеттік және қоғамдық құрылысымен құқықтық жүйесі белгілі көлемде қызығушылық тудырады.

Пайдалануѓа ±сынылатын єдебиеттер:

7.     Мұхтарова А.К. Шетелдердің мемлекет және құқық тарихы. Алматы, 1999.

8.     Булгакова Д.А., Истаев А.Ж., Всеобщая история государства и права. Алматы, 1999.

9.     Галанза П.Н. История государства и права зарубежных стран. Москва,1980.

10. Батыр К.И. Всеобщая история государства и права. Москва, 1994.

11. Попов К.А. Законадательные акты средневековой Японии – М., 1984.

№10. Жаңа кезеңдегі  құқық.

Тапсырма:

          Ұлыбритания, Франция және Гемания құқықтарын жеке дара оқып талдау.

1.        Компания туралы заңнамалардың (1820, 1844, 1856, 1908ж.ж.) дамуы.  Ағылшын азаматтық құқығының арнайы институттарын  бекіту.

2.        Нақты және жеке (персональдық) меншік, сенімділік және тума (қорық)  меншік.  Шарттық және деликт құқығындағы ерекшеліктер.

3.        Неке және отбасы құқығынадағы өзгерістер.  Заңның басымдылығын  құқықтың  қайнар көздері жүйесінде тұжырымдау.  Құқықты кодификациялау. 

4.        1808 жылғы Азаматтық кодекс  және оған енгізген өзгертулер. 

5.        1808 жылғы Францияның сауда–саттық кодексі.  Франциядағы қылмыстық құқықтың дамуы. 

6.        1791 жылғы Францияның алғашқы  қылмыстық кодексі.  1810 жылғы Қылмыстық кодекс және оған енгізген өзгертулер.

7.        1808 жылғы Қылмыстық іс жүргізу кодексі.  1810 жылғы қылмыстық кодекстің басқа елдердегі қылмыстық заңнамаға әсері. 

8.        Франциядағы еңбек туралы заңнаманың дамуы. 

9.        1791 жылғы  Ле-Шапель заңы және соңғы қысқартулар.

10.    Балалармен әйелдер еңбегі туралы,  жұмыс күнін жалғастыруды қысқарту  туралы  алғашқы заңдар. Алғашқы жалпыгермандық  заңдардың туындауы: 1847 жылғы Вексель заңы., 1861жылғы   жалпыгермандық сауда–саттық  заңы. 

11.    Германия  империясындағы  құқық жинағы. 

12.    1900 жылғы  Германдық азаматтық  заң және  азаматтық құқықтағы  соңғы  өзгертулер.

13.    1897 жылғы Германдық сауда-саттық ережесі.

14.    1871 жылғы қылмыстық  заң және  соңғы өзгертулер.  Еңбек туралы  заңнама.

 Таќырып кµлемінде дәріс және семинар сабағында ќарастырылѓан с±раќтар бойынша т‰сініксіз мєселелерді талқылау.

СО¤Ж µткізу т‰рі: ауызша, сұхбат.

Єдістемелік н±сќаулар:

Мемлекет және құқық теориясы бойынша қ±ќыќ ќайнар кµздері таќырыбын зерттеу барысында д‰ние ж‰зілік ќ±ќыќ теориясында аныќталѓан ќ±ќыќ нысандарыныњ жалпы сипаттамасына тоќталады. Ал бұл тақырыпты жан-жақты зерттеу арқылы өздеріңіз белгілі теориялық тұжырым жасай аласыздар.

Қолданылатын әдебиеттер тізімі дәріс көлемінде берілген.

 

№11. Батыс Еуропа мемлекеті (Ұлыбритания, Франция) 

Тапсырма:

Келесі сұрақтар бойынша оқулықтан конспект жасау.

1.     1937 жылғы   Министерствалық корондар туралы акт. Мемлекеттік аппараттың өсуі. 

2.     Мемлекеттік басқару реформаларындағы   Төртінші републиканың құлауы және Франциядағы  парламенттік-президенттік Бесінші республиканың бекуі.

3.     1958 жылғы конституция және кейінгі өзгертулер. жоспарлар.  Ұлыбританиядағы  полицейлік және сот  органдары.

Таќырып кµлемінде дәрісте және семинар сабағында ќарастырылѓан с±раќтар бойынша т‰сініксіз мєселелерді талдау.

Әдістемелік нұсқаулар: Студенттер қолда бар әдебиеттермен жұмыс жасай отырып, әр бір мәселе бойынша деректердегі материалдарды зерттеушілердің еңбектерінде басқаша түсіндірушілік бар ма, жоқ па салыстырған жөн. Пайдаланылатын еңбектерімен танысқанда ертерек шыққан еңбектерден бастағн дұрыс. Себебі, көзқарастар эволюциясын, өзара сабақтастығын байқауға болады.

СО¤Ж µткізу т‰рі: ауызша, жазбаша (конспект дәптерін тапсыру).

Пайдалануѓа ±сынылатын єдебиеттер: №11 дәріс көлемінде берілген.

 

№12. Германия фашистік диктатурасы.

Тапсырма:

1.     Таќырып кµлемінде дәріс ќарастырылѓан с±раќтар бойынша т‰сініксіз мєселелерді талдау.

2.     Мына ењбекті конспектілеу: Лопухов Б.Р. История фашистского режима Италии. – М., 1977.

3.     Германия фашистік режимімен Италия фашистік режимін салыстыру.

СО¤Ж µткізу т‰рі: ауызша, сұхбат.

Єдістемелік н±сќаулар:

Бірінші дүгиежүзілік соғыста жеңіліске ұшыраған Германия жеңімпаздарға көп әскери төлем төледі. Сонымен бірге Франция мен Бельгияның төлем төлемеді деген сылтаумен Рур облысын басып алуы Германиядағы экономикалық және саяси жағдайды одан бетер ушықтырып жіберді. 20-шы жылдардың соңында Германияда 6 миллион адам жұмыссыз болды. әрине бұл жағдайлардың барлығы неміс ұлтының ұлттық намысына әсер етті. Осы жағдайды 1920 ж. құрылған национал-социалистік жұмысшы партиясы кең насихаттаудың нәтижесінде жұмыссыздар мен билеуші топтардың қолдануына сүйене бастады. 1933ж. Германияның   президенті Гинденбург үкіметті отставкаға жібергеннен кейін 500-ден астам мүшесі  бар парламентте тек 34 депутаты ғана бар национал-социалистік  жұмысшы партиясының лидері Гитлерді үкімет   басшысы етіп  тағайындады. Гитлердің үкіметі өзінің халыққа арналған алғашқы үндеуінде “марксистік партиялар 14 жыл бойы елді басқарғанымен үйіндіден басқа ешқандай  жетістікке жете алмады. Бізге төрт жыл беріңіздер. Сонан соң бізді бағалаңыздар” депе жазды. Гитлер үкіметі билікке келгеннен кейін бірнеше аптадан кейін парламент /рейхстаг/ пен жергілікті заң шығару органдарын /ландтагтарды/ таратып, 1933 ж. 28 ақпандағы заң бойынша елде террор басталды. Мінеки осылай қадам алған қайғылы, әрі ұлы фашистізм тарихын мемлекеттік-құқықтық кеңістікте қандай рөл атқарғанын білу қажет. Демек тек сын көзбен ғана емес экономикалық дағдарыстан шығу жолы ретінде қарастыруға да болады. Єр т‰рлі авторлардыњ кµзќарастарын талдау негізінде фашистікқұрылымдардың пайда болуын мен дамуы заңдылығын түсінуі қажет.

Пайдалануѓа ±сынылатын єдебиеттер: №12 дәріс көлемінде берілген.

 

№13.  Ресей мемлекет және құқығы (1905-1917).

Тапсырма:

1. 1905 – 1907 жылдардағы Ресей революциясының алғы шарттарын анықтау.

2. Келесі нормативтік-құқықтық актілерді конспектілеу:

1.           Мемлекеттік Думаға сайлану туралы ереже (06.08.1905), 11.12.1905 жылғы өзгертулері мен толықтырулар.

2.           Мемлекеттік тәртіпті жетілдіру туралы Манифест (20.02.1906).

  3. Келесі сұрақтар бойынша өзіндік дайындалу.

1.           ХХ ғасырдың басындағы Ресейдегі әлеуметтік-экономикалық және саяси ахуал.

2.           1905 жылғы революцияның алғы шарттары мен жағдайлары.

3.           1905 жылғы 17 қазандағы Манифесте көзделген, Ресей тұрғындарына патша үкіметі тарапынан жасалған жеңілдіктер мен берілген азаматтық және саяси бостандықтар.

4.           Ресей тұнғыш парламенті – Мемлекеттік Думаны құру.

5.           Әр түрлі санаттағы тұрғындар үшін сайлау тәртібі және отарлық өлкенің сайлау өткізу ерекшеліктері.

6.           Ірі державамен күресуде Мемлекеттік Думадағы партиялар мен фракциялар. Мемлекеттік Думадағы Қазақстан өкілеттілігі.

7.           Ресей империясының жоғарғы билік органдар жүйесіндегі Думаның алатын орны. Мемлекеттік Кеңес құрылымы және құзыры.

8.           Мемлекеттік Думаны бірінші және екінші тарату, 1907 жылғы үшінші маусымдық көтеріліс.

9.           Ресейдегі орталық және жергілікті билік органдар жүйесі.

10.       Отарлық басқару ұйымдар.

11.       Құқыққорғау органдар құрылымы және сот жүйесі.

12.       Қарулы күш.

13.       Столыпин аграрлық реформаларды жүргізу және оның негізгі ережелері.

14.       1914 жылғы бірінші дүниежүзілік соғыс және оған Ресей империясының қатысуы.

15.       Ақпан буржуйлық-демократиялық революция бастамасы және Николай ІІ тақтан құлату.

16.       Үйлестіруші уақытша үкімет құру.

17.       1917 жылғы Қазандағы қарулы көтеріліс  және Уақытша Үкіметтегі дағдарыс. Кеңестіктердің билікті басып алуы, К еңес өкіметінің Декреттері.

Ұсынылатын әдебиеттер:

1. П.Ю. Савельев. История государства и права (Источники права юридические памятники ХІ-ХХвв.). – М., 1995.

2. Хрестоматия по истории государства и права: Дооктябрьский период. Под ред. Ю.П.Титова и О.И.Честякова. – М., 1990.

СО¤Ж µткізу т‰рі: ауызша, жазбаша (конспект дәптеріне жазу).

Єдістемелік н±сќаулар:

1907-1917 жылдар аралығындағы Ресей мемлекет және құқық тарихын қарастыру барысында қоғамда қалыптасқан революциялық күйге назар аударған дұрыс. 1859-1861 жылғы Ресейдегі революциялық жағдай крепоснойлық құқық жойылғаннан кейін біртіндеп бәсендеді. 1905 жылғы  революциялық жағдай бейбіт шеруді атқылағаннан кейін революцияға ұласты. Демек студенттер осындай жағдайларды ескере отырып қабылдаған құжаттарда революцияға қатысқан мүдделі топтардың мүддесі көрініс тапты ма, жоқ па деген мәселеге басты назар аударған жөн. 

Пайдалануѓа ±сынылатын єдебиеттер: №13 дәрісте берілген.

 

№14. КСРО мемлекеттері мен құқығы.

Тапсырма: Келесі сұрақтар бойынша өзіндік жұмыс, коллоквиум арқылы қабылдаймыз.

- Азаматтық соғыс және шет ел интервенциясындағы  Кеңестік Ресей.

- Орталық және жергілікті органдар жүйесі, сот жүйесінің қалыптасуы.

- КСРО-дағы ЖЭС мәні және рөлі.

- Коллективизация және байларға қарсы күрес.

- 1936 ж Конституцияға жалпы сипаттама.

- 1934-1938 жж репрессия мен заңдылықтың бұзылуы.

- Соғысқа дейінгі жылдардағы КСРО -ның экономикалық- әлеуметтік жағдайы.

- Екінші дүние жүзілік соғыс кезіндегі КСРО мемлекеті және құқығы

 

Ұсынылатын әдебиеттер:

1.        Стецовский Ю.И. История советских репрессий. Учебник. Москва, Мегопроект,1997

2.        Исаев И.А. История государства и права России. Учебник, Москва, Бек, 2002

3.        Чистяков О.И. Национально-государственное строительство в РСФСР в годы гражданской войны 1918 –1920 гг.Учебное пособие, Москва, МГУ, 1964

4.        Сырых В.М. История государства и права России Советский и современный периоды. Учебник, Москва, Былина, 2000

5.        Верт И. История советского государства 1900-1991гг. Монография, Москва, Мегопроект, 1998 (1992)

6.        Расправа: Прокурорские судьбы /А.Г. Билоконь, В.А.Боборенев, Л,М.Зайка. Учебное пособие, Москва, Юр.лит., 1990

 

СО¤Ж µткізу т‰рі: реферат, ауызша

Єдістемелік нұсқаулар:Кеңестік Ресейдің азаматтық соғыс  және шетел интервенциясы кезіндегі жағдайларын анықтау. "Әскери коммунизм" саясатының негізгі мазмұны мен мәнін ашу қажет. 1936 ж Конституциядағы азаматтардың азаматтық бостандықтары мен саяси құқықтарын және құқық қорғау жүйесінің ары қарай даму процесіне декларативті сипаттама беріңдер.1936-1938 жж КСРО-дағы жаппай репрессияның салдарын атап көрсетіңдер. Аталған сұрақтарды толығымен, жан-жақты талқылауға басты назар аударған жөн. 

 

 

 

 

 

 

 

 

     Студенттердіњ µзіндік ж±мыстары бойынша сабаќтар жоспары

 

Ежелгі Шығыс  Елдердегі мемлекеттің

пайда болуы (Египет, Вавилон, Үнді, Қытай)

Тапсырма:

Келесі сұрақтар бойынша конспект жазу:

1.     Египет мемлекетінің жергілікті басқару.

2.      Әскери ұйым.

3.      Сот және сот процесі.   

4.     Вавилон мемлекетінің жергілікті басқару. Әскери ұйым.

5.     Сот және сот процесі

6.     Алғашқы «тұтқын мемлекеттердің қалыптасуы.

7.     Маурьевтер империясы (б.э.д.ІУ-ІІғ.ғ.). Монархия және араласу ұйымдары. Патша билігі. 

8.     Жергілікті және орталық шенеуніктер аппараты.

9.     Үйлестіруші алқалық органдардың рөлі. 

10. Әскери ұйым. Сот.

11. Император Ван Мананың реформасы (б.э.Іғ). Қаржылық, әскери, цензорлық және т.б ведомствалардың рөлі.

12. Шенеуніктердің   құқықтық  мәртебесі.

13. Әскери ұйым. Сот.          

Єдістемелік н±сќаулар:

Мемлекеттіњ пайда болуыныњ шығыс жолын аныќтау ‰шін осы тақырыпты оќып-мењгерудіњ мањызы µте зор. Әр елдің мемлекетінің пада болу және даму заңдылығын дұрыс түсініп оқысаңыз мемлекет пайда болуыныњ типін, нысанын анықтай аласыз.

Пайдалануѓа ±сынылатын єдебиеттер:  2.2; 2.3; 2.5 нысандарыныњ осы таќырып бойынша жоспарында кµрсетілген. №2 дәрісте, №1 семинарда, №2 СО¤Ж берілген.

Ежелгі Шығыс өркениетіндегі  құқық (Греция, Рим).

Тапсырма:

Мына тақырыптар бойынша рефераттар жазу:

1.     Спартадағы аристократиялы республиканың пайда болуы және дамуы.

2.      Афинадағы демократиялық құл иеленуші  республикаларының негізгі даму кезеңдері.

3.     Афинадағы  Солон, Клисфен реформалары.

4.     Спартадағы  Ликург заңы.

5.     Римдегі әскери диктатура және жеке билік режимі.

6.     Принципат және доминат басқару нысаны

7.      Императорлар Диоклетиан және Константиннің реформалары.  

8.     Рим құқығындағы жеке меншік институттары.

9.     Рим құқығындағы шарттық және міндеттемелік қатынастардың реттелуі.

10. Классикалық кезеңге дейінгі және классикалық құқықтың негізгі институттары.