- •1. Төмендегі сөздерді алфавит тәртібіне келтіріп көшіріңіз. Сөз ішіндегі дыбыстық мәні жоқ әріптерді көрсетіңіз.
- •Мәтіндегі дауыссыз дыбыстарды сөз ішіндегі орналасуы жағынан талдаңыз. Олардың қайсысы сөздің барлық жерінде, қайсысы тек белгілі орында қолданылатынын анықтап сипаттаңыз.
- •Қосымшалардың тиістісін қойып, себебін түсіңдір.
- •Сөйлемдегі сөздерді буынға бөліп, буын түрлеріне ажыратыңыз.
- •Мына сөздерді буынға бөліп, түрлеріне ажыратыңыз және осыларды қатыстырып сөйлем құраңыз.
- •Оқып шығып, әрбір сөздің неше буыннан және қандай буыннан құралғаның айтыңыз.
- •Төмендегі сөздерді буын түрлеріне улгі бойынша толтырыңыз.
- •Зат есімдерді теріп алып жасалу жолына, тұлғасына қарай кесте бойынша топтап жазыңыз.
- •Төмендегі жұрнақтар арқылы бес негізгі түбірден туынды зат есім жасаңыз да, олардың қатыстырып сөйлем құраңыз.
- •Көптік жалғауының қолданылуындағы мағыналық ерекшеліктерін табыңыздар.
- •Мәтіннен тәуелдік жалғаулы зат есімдерді тіркескен сөзімен теріп жазыңыз.
- •Жұмбақтағы сөздердің ара жігін ажыратып, шешуін табыңыз.
- •Жаңылтпашты тез, әрі аңық оқи отыра, ашық буын, тұйық буын, бітеу буын түрлеріне ажыратыңыз.
- •Омоним қосымшалардың ішінен тәуелдік жалғауын тауып, басқа омоним қосымшаларды түрлеріне қарай ажыратыңыз, айырмашылығын табыңыз.
- •Мәтіннен септік жалғаулы сөздерді теріп жазып, оның қай септік екенін ажыратып, сұрағын қойыңыз.
- •Мәтіндегі көп нүктенің тиісті қосымшаларды қойыңыз, олардың түрліше болуынтүсіндіріңіз. Әңгімедегі ой-түйінін шешіңіз.
- •Мәтіннен жіктік жалғаулы сөздерді тауып, зат есім екенін дәлелдеңіз.
- •Көмекші есімдерді тауып, олардың қандай септік жалғаулары тұрғанын айтыңыз.
- •Көмекші есімнің қандай мағына беретінін анықтаңыз.
Мәтіндегі дауыссыз дыбыстарды сөз ішіндегі орналасуы жағынан талдаңыз. Олардың қайсысы сөздің барлық жерінде, қайсысы тек белгілі орында қолданылатынын анықтап сипаттаңыз.
Сынықшы атаның кекірейгенмен, жұрттан озып мал тауып, байып кеткені тағы да шамалы. Шалдың ендігі бар арманы-жеті атасынан бермен қарай үзілмей келе жатқан сынықшылық өнерін кейінгіге үйретіп кету.
Қосымшалардың тиістісін қойып, себебін түсіңдір.
(т-д): биік ...ау, бітпейтін ...ау, тамақты ... ауыс, әдемі ...ауыс, бір ...оп жалқы, ... оп ойнау.
(ш-ж): арасына ...ек қою, біреуді ...ек көру, кесек қантты ... ағу, пешке от ...ағу, ...ағала көлдің жағасына қонды, сен өзен бойын ... ағала.
(с-з): бо ...уәде, бо ...бала, ке ...ек күту, ке ..ек тас, жа...адам, жауынды ... жа..., жерге қа ...ық, жа ...ық бала, жа...ық дала.
(п-б): қымыз са ...ыр, са ...ыр ет, ...іл ыстық жақта өмір сүреді, сабағыңды жақсы ...іл.
Көп нүктенің орнына тиісті әріптерді қойып, сөз тіркестерін қатыстырып сөйлем құраңыз.
м- мм: гра ...атикалық талдау, мақтау гра ...отасы, екі килогра ...ын өлше, телегра ... а бер.
л-лл: бағалы мета ..., криста ...дай таза, ба... ай тәтті, жер сілкінісі
бес ба ... .
Көп нүктенің орнына н және ң әріптерінің тиістісін қойып көшіріп, неліктен қойғаныңызды түсіндіріңіз.
Ері ...беген етікші болады. Тү ... гі самалмен қыдырғанға не жетеді! Қиянатқа кө ...бе, әділетке атса да көн! Се ... бі күні кел. Тоқса ... ға келген жасым бар, Көпті көрген басы бар. Кө ... біс адамды тауыпсың ғой!
Біріккен сөз және тіркескен сөздердің аралығында айтылуда қандай өзгеріс болатындығына назар аударып, олардың жазылуы мен айтылуының арасындағы айырмашылықты түсіндір.
Алаөкпе, Қараөзек, Жетіарал, қала іші, қара ала сиыр, жүре алмадым,
айта алмадым, Сырықұм, Базаралы, Керімбай.
Қарамен жазылған сөздердің түбір қалпындағы соңғы дыбысы қандай дыбыс екенін және оның жалғаулар жалғануына байланысты өзгеру себебін түсіндір.
Әннің де естісі бар, есері бар. Тыңдаушының құлағының кесесі бар. Білместігімнен істедім дегеннің көбіне нанбаймын. Сұрағына тез жауап бере алмаймын. Шауып кел, барып кел дегеніңе жүре алмаймын. Кітаптың қызығына беріліп кеткенімен сонша, уақыттың өткенінің де байқамапын.
Сөз ішіндегі және сөз аралығындағы көршілес дыбыстардың айтылуда өзгеру себебін және қалай үндесіп тұрғанын түсіндір.
Таныс шығар, тоқ адам, теңіз суы, бас штаб, ақ лақ, көк еңбек, күн көріс, боз жігіт, Сейсенбек, Алшынбай.
Мына үсінддеді қара әріппен жазылған сөздерді түбір мен қосымшасының арасына сызықша қойып, көшіріп жазыңыз да, ол сөздердегі ықпал заңын көрсетіңіз.
Маржан, Маржан, қарағым!
Күлімдейді қабағын,
Түріліпті балағың,
Жалаңаш балғын балтырың,
Не еткен сұлу, жарқыным!
Маржан, Маржан, жүрегім!
Қолыңда менің күрегің.
Жұмыста жүрсең білемін,
Жалаңаш жұмыр білегің.
Сөйлемдердегі қара әріппен жазылған сөздерге қосымшалардың неліктен түрлі-түрлі жалғанып түсіндіріңіз.
Жақсылыққа үлгі көрсетіп жетпесе, уағыз айтумен жету қиын Біреуге бірдене айтпастан бұрын, оны әуелі өзіңе айтып ал. Отырғандар тағы да Әлімқұл мен Байзаққа қарады. Биыл Құнанбайдың өз ауылдары да, жақын ағайындары да күземді елден ерте алды. Жарғанатқа жарықтан қараңғы артық.
Буын үндестігі заңы бойынша жазылып тұрған сөздердің астын бір, буын үндестігі заңына бағынбай тұрған сөздердің астын екі сызыңыз да, себебін түсіндіріңіз.
Саясы жоқ бәйтерек
Саздауға біткен талмен тең,
Пайдасы жоққа жалынсаң,
Семіз бір жемқор малмен тең.
Әсемпаз болма әрнеге,
Өнерпаз болсаң арқалан.
Сенде бір кірпіш дүниеге,
Кетігін тапта, бар қалан.
(Абай)
Дүниеқор адамның есіл-дерті-мал болар.
Ақылгөй, данагөй қарттар айтқан сөзді көңілге тоқитын жас боларсың.
Екпін, буын түрлеріне арналған жаттығулар
