16. Фанетычная транскрыпцыя.

Фанетычная транскрыпцыя – гэта спецыяльны спосаб запісу, які дакладна перадае вымаўленне.Уфане-ай транскрыпцыі кожны гук павінен абазначацца асобным значком.Аснову транскрыпцыі беларускай мовы складае звычайны алфавіт, дадатковай грэчаскай літарай ɣ(гама) перадаецца працяглы, фрыкатыўны зычны гук [г] : [ɣай], [ɣот], [ɣарызонт], а выбухны – літарай г: [гонта], [ганак], [гарн’эц]; для абазначэння гукаў[дз], [дз’] выкарыст. лацінская літара z,z’ , а для абазначэння дж - ž: [zынкац’],[ žунгл’і]. Гук [й] абазначаецца значком j і ў словах, дзе пішацца й, і ў словах, дзе есць галосныя е, ё, ю, я, і : [салаве’j], [jэжа], [jорш]. Літары е, ё, ю, я, ь, а таксама вялікія літары ў транскрыпцыі не ўжываюцца.

Акрамя літар алфавіта выкар-цца дадатковыя знакі. Затранскрыбіраваныя спалучэнні гукаў, словы, тэксты бяруцца ў квадратныя дужкі. У складаных словах абавязкова ставіцца асноўны( ́ )(акут) і пабочны ( ̀ )(гравіс) націск. Коска зверху справа ад літары абазначае мяккасць зычнага: [ц’эн’], [во́с’ен’]; гарызантальная рыска над літарай паказвае на даўжэнне гука: [с’в’іта́̄н’э][зарэ́ч̄а]; адной нахіленай рыскай / абазначаецца кароткая паўза, а дзвюма // – больш працяглая. Фанетычнае слова -дужка.

Транскрыпцыя (ад лац. transcriptio – перапісванне) – гэта

спосаб адназначнай фіксацыі на пісьме гукавых характарыстык

адрэзкаў маўлення.

У залежнасці ад тых гукавых адзінак, якія транскрыбіруюцца,

адрозніваюць транскрыпцыю гукавую і інтанацыйную; ад

уласцівасцей гукавых адзінак, якія адлюстроўваюцца ў

транскрыпцыі, бывае фанетычнай і фанематычнай.

Прадметам гукавой (або сегментнай) транскрыпцыі

з’яўляюцца гукі, фанетычныя словы, маўленчыя такты, фразы.

Інтанацыйная (або суперсегментная) транскрыпцыя

выкарыстоўваецца для перадачы рухаў тону, асаблівасцей паўзацыі,

адметнасцей націску, колькасці націскных і ненаціскных складоў.

- -´ - ∕" \ - - - - -

Пры-пы-нак пло-шча Не-за-ле-жна-сці. (ІК-1)

Фанетычная транскрыпцыя перадае ўсе асаблівасці вуснага

маўлення, а фанематычная транскрыпцыя выкарыстоўваецца для

перадачы фанемнага складу слова.

У сучасным мовазнаўстве адрозніваюць практычную

транскрыпцыю, якая дазваляе запісаць іншамоўныя словы

сродкамі нацыянальнага алфавіта з улікам іх вымаўлення.

Практычная транскрыпцыя заснавана на базе алфавіта пэўнай мовы

без ужывання дадатковых знакаў. Напрыклад, англійскае прозвішча

Highsmyth у практычнай транскрыпцыі будзе перадавацца як

Хайсміт . Гэтая транскрыпцыя ўлічвае асаблівасці вымаўлення

спалучэнняў графем у кожным канкрэтным выпадку.

Фанетычная транскрыпцыя дазваляе перадаць тэксты пры

дапамозе спецыяльнай сістэмы запісі. Фанетычная транскрыпцыя

грунтуецца на асноўных прынцыпах: 1) кожная літара павінна

абазначаць гук (не павінна быць літар, якія не абазначаюць гукаў);

2) кожная літара павінна абазначаць адзін гук (а не спалучэнне

гукаў); 3) адназначная адпаведнасць знака і гука, які

транскрыбіруецца.

Фанетычная транскрыпцыя перадае на пісьме вуснае маўленне

з усімі яго гукавымі асаблівасцямі. Беларуская транскрыпцыя

грунтуецца на базе літар беларускага алфавіта з выкарыстаннем

надрадковых або падрадковых знакаў. Для дакладнага

транскрыбіраваня ўсіх фанетычных асаблівасцей выкарыстоўваюць

наступную сістэму дыякрытычных знакаў:

[ ] – фанетычная транскрыпцыя заключаецца ў квадратныя

дужкі;

[з'] – мяккасць зычнага;

[з:] – падаўжэнне зычнага;

[з˚] – агубленасць зычнага;

[j] – гук, які не сустракаецца пры напісанні слова (кра[j]іна);

[й] – гук, які перадаецца на пісьме (ма[й] );

[з'•а] – пры ўплыве мяккага зычнага на наступны гук галосны

набывае і-падобную, або больш пярэднюю, артыкуляцыю ў фазе

экскурсіі;

[а•з'] – пры ўплыве мяккага зычнага на папярэдні галосны

апошні набывае і-падобную артыкуляцыю ў фазе рэкурсіі;

[з'•а•з'] – калі галосны знаходзіцца паміж мяккімі зычнымі, то

ѐн набывае і-падобную артыкуляцыю на працягу ўсяго свайго

ўтварэння; [а] – асноўны націск над галосным націскнога склада;

[а] – пабочны націск;

[уˆд˚ом'э] – адно фанетычнае слова;

[эª] – вымаўленне галоснага (сярэдняга паміж [э] і [а]) пасля

мяккіх зычных не ў першым складзе перад націскам.

Для абазначэння ў беларускай транскрыпцыі літар дз і дж

выкарыстоўваюць адпаведныя знакі [дˆз] і [дˆж], каб паказаць на

злітнае вымаўленне гэтых гукаў. Гэтыя ж літары могуць быць

перададзены і пры дапамозе лацінскіх сімвалаў [z] і [ž] адпаведна.

Літара г можа абазначаць фрыкатыўны гук [h] або выбухны гук [g].