13. Прававое і сацыяльнае становішча сялян Беларусі. Змены ў прававым і сацыяльным становішчы сялян ў хvі ст.

Прававое становішча сялян у асноўным было замацавана ў валасных граматах, агульназемскіх граматах і ва ўсіх трох статутах.

Сяляне падзяляліся на гаспадарскіх сялян, панскіх сялян, царкоўных сялян.

Найбольш зажытачныя сяляне, якія неслі ваенную службу, маглі карыстацца 2 валокамі зямлі, лічыліся свабоднымі, маглі пераходзіць да другога феадала.

Залежныя ад феадала сяляне: людзі цяглыя, асадныя, агароднікі.

Людзі цяглыя: маглі карыстацца 1 валокай зямлі: абавязаны несці павіннасці.

Агароднікі: іх зямельны надзел 3 моргі; асноўная павіннасць — паншчаные работы. Колькасць агароднікаў павялічвалася за кошт пераходу челядзі на землю, разарэння і аграблення ў час вайны, эксплуатацыі.

Заканадаўчыя акты другой паловы 16ст — прадпісвалі вялікакняжацкай адміністрацыі і асобным феадалам пераводзіць челядзь у разрад агароднікаў.

Сяляне-даннікі не падпарадкоўваюцца феадалу, няслі павіннасці на карысць князя або дзяржавы.

Халопы – челядзь нявольная — найбольш бяспраўныя.

Беззямельныя сяляне: халупнікі, кутнікі — наймаліся ў работнікі, або займаліся рамяством. Прававое стновічша: забаранялася займаць пасады ў дзяржаўным апараце, не дапускаліся на соймы, удзельнічалі ў мясцовых валасных справах.

Статут 1588: сялянам забаранялася набываць маенткі і зямлю.

Залежныя сяляне: не мелі права без дазволу свайго пана мяняць альбо выбіраць месца жыхарства, абавязаны выконваць усе павіннасці, падвяргалісь суду феадала.

14. Прававое і сацыяльнае становішча гараджан Беларусі ў хіv-хvіі ст.Ст.

Прававое становішча мяшчан замацоўвалася ў гарадскіх граматах. Маёмаснае становішча забяспечвалася звычаевым правам, у некаторыйступені рознымі прававымі актамі.

Найбольш багатыя мяшчане: валодалі маенткамі, абавязаны былі несці ваенную службу на раўне са шляхтай.

Асноўная маса насельніцтва горада: не мелі землеўладанняў, не маглі іх набываць, наследванне маёмасці мяшчанамі ажыццяўлялася на аснове звычаёвага права.

Асабістыя права мяшчан залежылі ад горада, ў якім яны пражывалі.

Найбольш багатыя мяшчане карысталіся правам судзіцца толькі ў магістратскім судзе. Справы простых мяшчан — падсудны магістрацкаму суду, старасце, намесніку старасты і феадалу.

Мяшчане буйных гарадоў вызвалены ад баршчыны акрамя работ па будаўніцтву і рамонту замка. Уносілі налог у дзяржаўную казну.

Прававая няроўнасць гараджан замацавана ў артыкуле 6 раздзела 13 статута 1588.

Палітычнымі правамі мяшчане беларускіх гарадоў не валодалі. Асноўнымі спосабамі іх уплыву на заканадаўства былі падача ў раду чалавідных і простага люду.

Яны мелі права аб'ядноўвацца ў саюзы па прафесіі — цэхі, і ў рэлігійна-асветніцкія канфесіі — брацтва.

15. Люблінская унія (гісторыка-прававая характарыстыка).

ВКЛ ў 16 ст. апынулася ў цяжкім становішчы: насядалі польскія феадалы і каталіцкае духавенства, імкнучыся захапіць землі беларусі; пачалася Лівонская вайна, былі захоплены рад гарадоў беларусі.

Пытанне аб ахове заходніх граніц і абарон насельніцтва ад разбойніцкіх нападкаў узнімаліся на соймах ВКЛ. Але ўрад Жыгімонта Аўгуста не прымяняў дзейных загадаў супраць гэтых нападаў.

У 1549г. Жыгімонт Аўгуст заключыў пагадненне з Габсбургамі, якія абяцалі яму ўзброенную дапамогу супраць непаслушэнства падданых.

Вялася шырокая прапаганда па зліццю Польшчы з ВКЛ. Каталіцкія прапагандісты абяцалі, што ўся дробная і сярэдняя шляхта атрымае такія ж правы і палітычнае значэнне ў дзяржаве, як і буйныя феадалы.

Жыгімонт Аўгуст у 1563 выдаў прывілей, якім абвяшчаліся роўныя правы шляхты с католікамі. 13 сакавіка 1564 ён выдаў дэкларацыю, у якой абвясціў, што адмаўляецца ад сваіх правоў на землі ВКЛ, адракаееца і ўступае іх Польшчы. Феадалы княства выступілі супраць дэкларацыі.

Феадалы вялі перамовы з прадстаўнікамі Польшчы пра больш цесны саюз дхвух дзяржаў, але пры ўмове захавання раўнапраўя.

Пастанова Віленскага сойма 1563: зацвердзіла інструкцыю для перамоваў з Польшчай аб уніі. Ідэю ўніі з польшчай на ўмовах раўнапраўя падтрымлівала большасць феадалаў княства — спадяваліся гэтым замацаваць свае становішча ўнутры княства і атрымаць дапамогу ў вайне з Расіяй.

У снежні 1568г. Жыгімонт выдаў грамату, у якой абяцаў ахоўваць правы і інтарэсы княства і не прымушаць яго прадстаўнікоў да ўніі. Кляцтвенныя абяцанні і дамаўленні, а таксама надзеі атрымаць дапамогу ў вайне схілілі княства з'явіцца ў Люблін на перамову.

Пасяджэнні Люблінскага сойма пачаліся 10 студзеня 1569. Польскія феадалы заявілі, што жадаюць поўнай ліквідацыі княства, падрыхтавалі дакумент і запатрабавалі яго падпісання без ніякага абмеркавання — 15 лютага прадстаўнікі ВКЛ адмовіліся падпісаць дакумент, 1 сакавіка пакінулі Люблін.

5 сакавіка Жыгімонт выдаў незаконны акт аб адлучэнні ад ВКЛ зямель і далучэнні іх да Польшчы. Гэта не дало магчымасці ВКЛ далей самастойна весці вайну, і вымушаны былі падпісаць акт уніі на ўмовах Польшчы.

Акт Люблінскай уніі быў аформлены ў выглядзе прывілея-дагавора, зацверджаны пастановай Люблінскага сойма 1 ліпеня 1569. Тэкст: у двух экземплярах.

Тытул і пасады ВКЛ заставаліся. Збіраюцца толькі агульныя соймы і адна Рада. Дагаворы з іншымі краінамі толькі са згоды ободзвух народаў.

Пасля смерці Жыгімонта Аўгуста юрыдычна было прызнана захаванне адасобленасці ВКЛ.

Гэтае абяднанее спарадзіла новую дзяржаву — Рэч Паспалітую.