34. Пошукі ф. Аляхновіча ў галіне драматургіі. Праблематыка і змест п’есы “Няскончаная драма”.

“Няскончаная драма” – аўтабіяграфічны твор, апіраецца на рэалістычныя традыцыі бел. драмы. Скончыліся пошукі мадэрнісцкага кшталту. Пачаў надаваць первагу змястоўнаму, а не фармальнаму боку напісання. Бытапісальніцкае мастэрства. Паказана трагічная канкрэтыка жыцця пад кайзераўскай акупацыяй. Малады пісьменнік Васіль разрываўся паміж неабходнасцю ўтрымліваць сям’ю і неадольным жаданнем пісаць мастацкія творы. Вялікія надзеі ўскладаў на няскончаную драму. У адчаі Васіль кідае п’есу ў агонь. Кульмінацыя – прыход лідэра віленскіх беларусаў: аб’яўлена БНР. “У Мінск! Там можна будзе ўзнавіць і скончыць драму!”

Сцэнічны лёс складаны, ьо цяжка адлюстраваць глыбокую па сюжэце сутнасць. Расцягнутасць маналогаў, недастатковы дынамізм.

34. Дакументальная аповесць ф. Аляхновіча “у кіпцюрах гпу” як прысуд сталінізму. Вобраз апавядальніка ў творы.

Успаміны аб высалкі ў Салаўкі – “У кіпцюрох ГПУ”, выдадзена на 7 мовах. 1935-1937. Адны з першых твораў гулагаўскай тэматыкі. Напісаны удзельнікам падзей. Кніга прываблівае аб’ектыўнасцю. Не прыдумаваў дадатковых жахаў. Раздзелы “Віцебск” і “Мінск” – прыўзнімаецца заслона над сакрэтамі тэхналогіі фабрыкавання судовых працэсаў над “ворагамі народа”. Раздзелы “Папоў востраў”, “Салаўкі”, “Кемь” – татальнае прыніжэнне асобы. Старонкі кнгі насычаны узгадкамі пра лёсы людзей. Пісьменнік не спяшаецца з маральнымі прысудамі. Задача: пакінуць аб’ектыўнае сведчанне аб адной з самых страшных старонак гісторыі.

Самай вядомай кнігай Францішка Аляхновіча сталася «У капцюрох ГПУ», якую напісаў пасьля згаданай высылкі ў Салавецкі лягер. Зразумела, «Капцюры» аўтабіяграфічны. Напачатку аўтар хаваецца пад імем Попутчіка, але пасьля рашуча адкрываецца чытачу:

«Скідаю маску. Але! Гэтым наіўным «Попутчіком» быў я – Францішак Аляхновіч».

У кнізе ўзгадваюцца такія дзеячы беларускага Адражэньня як Браніслаў Тарашкевіч, Сымон Рак-Міхайлоўскі, ды іншыя, якія на момант выхаду кнігі былі рэпрэсаваныя…

«Тут магу ўспомнiць адно прозьвiшча, бо гэты чалавек памёр ужо, i капцюры ГПУ яго не дастануць», — колькі разоў робіць агаворкі Аляхновіч.

«Ягонае імя вядомае значна менш, чым імя Аляксандра Салжаніцына. Між тым, менавіта ён, Францішак Аляхновіч, сваёй кнігаю «У капцюрох ГПУ» упершыню за некалькі дзесяцігодзьдзяў да «Архіпэлягу Гулагу» здолеў сказаць сьвету праўду пра вусьцішную імпэрыю савецкіх канцлягераў», — піша ў кнізе «Імёны Свабоды» гісторык і пісьменьнік Уладзімер Арлоў.

Сам Аляхновіч так тлумачыць мэту напісаньня ўспамінаў:

«Мне пашанцавала. Я яшчэ жыву. Я на волі. Я магу яшчэ трымаць пяро ў руцэ. Ад свайго вызваленьня, восем год назад, я не пакідаю пісаць і гаварыць аб настрайшнейшым ворагу чалавецтва — аб бальшавізьме».

Паказваў Аляхновіч сапраўдны твар бальшавізму грунтоўна і дэталёва.

«Даведзеныя да роспачы людзi даставалi свайго роду псыхозу, якi выяўляўся эпiдэмiчна.. Няздолеўшы выканаць работу, а ведаючы, што яму за гэта пагражае, чалавек, агорнуты бясьсiльнай роспачай, клаў на пень сваю руку i… адсякаў сабе пальцы… i кiдаў iх у твар дзесятнiкаў», – пісаў Аляхновіч пра катаржныя працы на лесапавале, у якіх першы час прымаў удзел сам.

Аляхновіч не адседзеў прысуджаных 10 год: праз шэсьць гадоў катаргі яго абмянялі на палітычнага вязьня польскіх уладаў Браніслава Тарашкевіча. Апошні неўзабаве таксама апынуўся ў савецкіх засьценках. Аляхновічу пашанцавала болей. Ён атрымаў яшчэ 10 гадоў вольнага жыцьця. Увесь час ён няспынна працаваў.

Пісаў не таму, што злаваўся за сваё скалечанае жыцьцё (шмат гора савецкая сістэма прынесла ягонай маці, жонцы, дзецям, паплечнікам ўрэшце рэшт!), а таму што хацеў папярэдзіць сучасьнікаў, расказаць праўду нашчадкам, адкрыць ім і нам вочы:

«Мне цяпер сорамна, што я гэтак бяскрытычна верыў тады ў савецкі міраж, што нават агентаў ГПУ прымаў за людзей, якім можна верыць, мала што не за сваіх прыяцеляў».

Спадчына Францішка Аляхновіча ня згінула сярод пыльных паліцаў бібліятэк. Ягоныя п’есы і ўспаміны праходзяць у ВНУ. А у 1990-я ягоныя глыбокія, мэтафізычныя творы вярнуў на беларускую сцэну Мікола Трухан.