16. Атмосфераның әрекеттесу.

Б.П. Мультановский мен С.Т. Пагаваның оқушыларымен құрастырылған ауа райын орташа

мерзімге (3 – 10 күнге) жəне ұзақ мерзімге (бір айға, маусымға) болжаудын қазіргі əдістерінде

келесі негізгі ұғымдар қолданылады: атмосфераныϟ әрекеттесу орталыϏы, элементарлыϗ

синоптикалыϗ процесс, наϏыз синоптикалыϗ кезеϟ, наϏыз синоптикалыϗ аудан, наϏыз

синоптикалыϗ маусым, ϭϗсастылыϗ (аналог) және т.б.

1. Климатологияда атмосфераныϟ әрекеттесу орталыϏы деп атмосфералыϗ ϗысымныϟ

орташа айлыϗ және маусымдыϗ алабында айϗындалатын цикло- және антициклондыϗ аймаϗтарды

тϫсінеді. Б.П. Мультановский атмосфераныϟ әрекеттесу орталыϗтарын ауа массаларыныϟ

трансформация және ϗысым жϫйелерініϟ ϗарϗындылыϏыныϟ маϟызды ауытϗулар (кері фазаϏа

ауысуына дейін жететін, циклон антициклонмен ауысады және керісінше) ошаϏы ретінде

ϗарастыруды ϭсынϏан. Европаныϟ ауа райына әсер ететін атмосфераныϟ барлыϗ әрекеттесу

орталықтарын екі тϫрге б/лген: азор және полярлық.

2. Б.П. Мультановский Европаға ауа райының ұзақ мерзімді болжауларын құрастырған кезде

атмосфераның полярлық және азор әрекеттесу орталыϗтарын қамтитын аймақ бойынша

синоптикалық процесстерді зерттеген, яғни Гренландиядан Енисей өзеніне дейін өтетін

меридианнан және оңтүстікке қарай 30ос.е. дейінгі кеңістікте қарастырылған. Бөл кеңістік

бірінші нағыз синоптикалық аудан (н.с.а.) деп аталады.

Солтүстік жарты шарда үш н.с.а. б/лінген.

1-ші н.с.а. 50об.б.-90ош.б.

2-ші н.с.а. 90ош.б.-165об.б.

3-ші н.с.а. 165об.б.-50об.б.

Барлық аудандардық оңтүстік шекараларына солтүстік ендіктіϟ 20о-на теϟ параллель

алынған. Бірінші және екінші аудандар арасындағы шекара ретінде орташа алғанда 90 ош.б. теϟ

меридиан алынған, екінше және ϫшінші аудандар арасында - 165об.б., ϫшінші және бірінші

аудандар арасында - 50об.б. меридиандар алынған. Біраϗ синоптикалыϗ процесстердіϟ дамуы әр

ауданда шектелмейді. Макропроцесстер кеңістікте және уақытта бір-бірімен байланысты.

17. Элементарлық синоптикалыщ процесс, циркуляцияның ф.... Ұғымдары. Біртекті циркуляциялық кезек ұғымы.

Zр н.с.кезеϟ бір немесе бірнеше элементарлыϗ синоптикалыϗ процесстерден (ЭСП) тϭруы

мϫмкін. Бұл ұғым Г.Я. Вангенгейммен енгізілген. Элементарлыϗ синоптикалыϗ процесстіϟ

ϭзаϗтыϏы – 2 – 4 кϫн.

Егер н.с.кезеϟ ϫлкен біркелкілігімен және уаϗыт бойынша тϭраϗтылыϏымен сипатталса,

онда ол бір элементарлыϗ синотикалыϗ процесстен тϭрады. Керісінше болса, бірнеше ЭСП-н

тϭрады. Элементарлыϗ синоптикалыϗ процесстіϟ ішінде ауа райы жаϏдайлары біркелкі болады.

НаϏыз синоптикалыϗ кезеϟніϟ басталуы элементарлыϗ синоптикалыϗ процесстіϟ басталуымен

сәйкес келеді және бір ЭСП екі аралас н.с. кезеϟге жатϗызылмайды.

18. Ауа райын н.с. маусымға болжау. «ескертпені анықтау». Əдістің негізгі түсінігі – ол болатын синоптикалық маусымның ескертпесі. Жоғарыда көрсетілгендей, маусымдар атмосфералық циркуляцияның сипаты бойынша біртекті болады, яғни

маусымға кіретін н.с.кезеңнің 75 %-нда жоғарғы жəне төмен қысым аймақтарының ұқсас таралуы

болады, жəне оған сяйкес ауа райы аномалиялары да солай таралады. Н.с.кезеңнің қалған 20–

25 %-нда циркуляция мен ауа райы маусымның басым процесстерімен ұқсас болмайды. Осындай

н.с. кезеңдер аутқушылық деп аталады, жəне əдістің авторларының зерттеуі бойынша, оның

жартысы, болжам құрылатын кележатқан маусымның циркуляциясы мен ауа райы сипатына

нұсқау ретінде қолдануы мүмкін. Болжамдық мағынасы бар осы ауытқушылық, келесі жаңа

синоптикалық маусымның ескертпесі деп аталады.

Маусымдық болжамдардың əдістемелік негізі ескертпенің негізгі қасиетіне сүйенеді:

ескертпедегі атмосфералық циркуляцияның сипаты өтіп бара жатқан маусымға тəн емес, бірақ

келесі болжамды маусымда басым болады. Ескертпе құбылысы ғылыми көзқарастан өте қызықты.

Шынында да, осы құбылыстын пайда болу себептері қандай, неге атмосфера кейде екі ай бұрын

келесі маусымда не болатының біледі?

Маусымдық болжамдардың авторы С.Т.Пагава ескертпенің пайда болуына тек қана

гипотетикалық түсіндірме берді, бірақ оның идеясы атмосфераға жылудың келуі мен ағысына

қатысты сыртқы факторладың əсерінен ауа райы мен циркуляцияның ұзақ аномалияларының

қалыптасуы туралы қазіргі кездегі көзқарастармен жақсы сəйкес келеді. Жоғарыда көрсетілгендей,

бір н.с.кезеңнің ішінде мұхит пен континент арасында жылуалмасудың белгілі сипаты сақталады.

Бірақ төселме беттің күйінің өзгеруімен байланысты жылуалмасуда өзгерістер байқалады.

Бұл өзгерістер мұхитта анық көрінеді, онда су температурасы аномалиясының таралуының

модельдері бір-бірін 4 – 5 ай уақыт аралығында ауыстырып отырады. С.Т.Пагава ойлағандай,

мұхитта өтіп бара жатқан маусымда су температурасы аномалиясы алқабының (яғни мұхит пен

атмосфераның жылуалмасуының да) қайта құрылуына қолайлы жағдайлар пайда бола бастайды,

келесі маусымда басым болатын жаңа сипаттары пайда болады. Ескертпенің циркуляциясы

жылуалмасудың жаңа сипаттарын көрсетеді, жəне өтіп бара жатқан маусымға ол бұзушылық

болып табылса, онда келесі маусымда ескертпенің циркуляциясы басым болады. Сондықтан,

атмосфера аз инерционды орта ретінде өзінің келешек күйін біле алмайды, бұл жерде маңызды

рольді мұхит атқарады – оның уақыт масштабы бойынша жəй өзгерулері ауа райының маусымдық

аномалияларымен сəйкес келеді