16. Меншікті жекешелендіру мен мемлекетсіздендіру процестерінің экономикалық мазмұны,кезендер,формалар

Экономикалық әдебиеттерде мына екі терминді “мемлекеттен алу ” мен “жекешелендіруді” бір-біріне теңестіріп қарайды. Алайда “мемлекетсіздендіру” термині мемлекеттен тікелей басқару қызметін алып тастауды түсіндіреді. Басқаша айтқанда, мемлекеттік кәсіпорынға өзінше еркіндік беру меншік түрін ауыстырумен байланысты емес. Мемлекетсіздендіру мемлекеттің кәсіпорындардың толық коммерциялық есепке көшіруін білдіреді. Мемлекетсіздендіру жекешелендіруге дейінгі аралық баспалдақ.

Ал, жекешелендіру термині мемлекеттік меншіктің жекеменшікке өтуін білдіреді.

Жекешелендірудің мақсаты:

өтпелілік мақсатты алға тартып, жекеменшік топтарын құру;

мемлекеттік кәсіпорын мүліктерін жеке адам мен коммерциялық құрылымдарға мемлекеттік бюджетті толтыру үшін сату.

Мемлекеттік меншікті жекешелендірудің халықаралық практикасы көрсеткендей, жекешелендірудің екі варианты бар:

“қатаң” вариантты жекешелендіруді қарқынды жүргізу;

“жұмсақ”вариантты жекешелендірудің ақырындап жүргізу.

Жекешелендіру – мемлекетті меншікті жеке меншікке өзгеруі.

өтпелі экономикада мемлекетсіздендіру сасясаты мен меншікті жекешелендіру мемлекеттік меншіктің монополиялық жағдайын бұзу мен экономикаға нарықтық сипат беріп қоймай, сондай-ақ, экономикалық дамуды тұрақтандыру мен экономикалық өсуге жетуді кµздейді:

-ұлттық экономикаға шетел инвестициясын тарту;

-мемлекеттік субсидияны тарту есебінен мемлекеттік қарызды қысқарту және жеке кәсіпорындар мен тұрғындардың табысын ұлғайту, нәтижелік мақсат – тұрғындардың µмір деңгейін көтеру;

-бәсекелестік нарықтық орта жасауауар жіне оның

17. Натуралды және тауарлы шаруашылықты салыстырмалы талдау.

Натуралды шаруашылық - қоғамдық өндірісті ұйымдастырудың ертедегі түрі болып табылады. Алғашқы қауымдағы адамның еңбек құрал сайманының қарапайымдылығы оған өнімді тек өзінің тұтынысы үшін жасауға мүмкіншілік береді. Яғни натуралды дегеніміз – адамдар өнімді айырбасқа нарыққа шығаруға ұмтылмастан, тек өздерінің жеке бас қажеттіліктерін өтеу үшін өндірілетін шаруашылықты айтамыз. Олардың негізгі белгілері мыналар:

• өндіргіш күштер мен оларды ұйымдастыру аса қарапайым;

• өндірілетін өнімдер жиыны ғасырлар бойы өзгерместен жылдан- жылға бірдей көлемде өндіріледі.

Алайда «өндірдік- тұтындық»- приципі бойынша өмір сүру мүмкін емес екендігі кейінірек қоғамда дәлелдене бастады, яғни мұндай саясат елдің әлемдік рыноктан оқшаулануына экономикалық ғылымның артта қалуына әкелді, сондықтан экономикалық ұйымдастырудың бұл формасын қолдану мүмкін емес.

Осыдан кейін тауарлы шаруашылық қалыптасты. Мұның мәні мынада: Тауарлы деп- өнімдер сату үшін өндіріліп, ал өндірушілер мен тұтынушылар арасындағы байланыс нарықтың көмегімен жүзеге асырылатын шаруашылық аталады.

Тауарлы шаруашылықтың пайда болуының қажетті шарты:

• нақты бір өнім шығарушыға өндірушілердің мамандануын білдіретін қоғамдық еңбек бөлінісі, яғни тауарлы шаруашылық - өндірілген өнім айырбасқа (сатуға) түседі.

• жекеменшіктің болуы;

• тауар өндірушілердің экономикалық оқшаулануы.

Тауарлы өндірістің шығу себебі жеке меншік және шаруашылық қатынастары арқылы өндірушілердің бір - бірінен оқшаулануы. Ол жеке меншік алғашқы қауымдық қоғамның ыдырау кезеңінде бой көтерді. Белгілері: Тауарлы өндірістің даму сипаты айырбас пен нарықтың дамуына байланысты.

• жеке меншіктің пайда болуы;

• тұтынушылар өз қажетін қанағаттандыра алу қабылеттілігі;

• еркін кәсіпкерлікпен айналысуға жол ашылды;

• қоғамдық өнімнің басым бөлігі тек жеке тұтыну үшін емес, нарық арқылы сатуға арналды;

• экономикада мемлекеттік және жеке сектордың болуымен сипатталады.

Артықшылығы

• өзгеретін жағдайларға тез бейімделу және икемделу;

• шығындарды азайту және пайданы көбейту мақсатымен жаңа технологияларды оперативті қолдану;

• шешім қабылдауда, келісім жасауда өндірушілер мен тұтынушылардың тәуелсіздігі;

• әр түрлі қажеттіліктерді керекті мөлшерде және жоғары сапамен қанағаттандыру қабылеті.