54. Макроэкономикалық талдау құралдары

Макроэкономикалық талдаудың жалпы әдістері мен принциптеріне мыналар жатады:

абстракциялау (экономикалық құбылыстар мен үрдістерді зерттеу және түсіндіру үшін үлгілерді қолдану);

индукция мен дедукция әдістерінің үйлесімділігі;

нормативтік және позитивтік талдаудың үйлесімділігі;

«әртүрлі тең жағдайларда» принципін қолдану;

экономикалық агенттердің ұтымды шешім қабылдаулары туралы болжамдар және т.б..

Макроэкономикалық талдаудың басты ерекшелігі – ол агрегаттау болып табылады.

Экономикалық агенттердің мінез – құлықтарының және тәртіптерінің аса маңызды жақтарын айқындауға негізделген макроэкономикалық агрегаттау әдісі мынадай төрт негізгі макроэкономикалық агентті бөліп көрсетуге мүмкіндік береді, олар:

үй шаруашылықтары немесе тұтынушылар,

фирмалар немесе өндірушілер,

мемлекет немесе үкімет,

шетелдік сектор немесе сыртқы орта.

Рыноктарды агрегаттау мынадай негізгі төрт макроэкономикалық рынокты бөліп көрсетуге мүмкіндік береді:

игіліктер немесе тауарлар мен қызметтер рыногы (нақты рынок),

қаржы рыногы (қаржылық активтер рыногы),

экономикалық ресурстар рыногы,

валюталық рынок.

Макроэкономикалық үлгілер макроэкономикалық шамалар арасындағы өзара тәуелділіктерді түсіндіруге және экономикалық құбылыстар арасындағы себеп – салдарлық байланыстарды танып білуге мүмкіндік беретін функциялардан, графиктерден, формулалардан, сызбалардан және кестелерден құралады. Ал макроэкономикалық үлгілерді құру үшін экзогендік және эндогендік айнымалылар қолданылады.

55. Макроэкономикалық көрсеткіштердің сипаты және есептелу әдістері

Белгілі бір мерзім аралығында ұлттық экономиканың қызмет етуінің  нәт/е жалпы сипаттама беру  үшін макроэк/қ көрсеткіштер қолданылады. Халық шаруашылығын сипаттайтын  макроэк/қ көрсеткіштер: ұлттық байлық, ұлттық табыс, баға деңгейі,  процент ставкасының орташа деңгейі, жұмыспен қамтылу деңгейі. Ұлттық байлық - бұл қоғамның бүкіл ғұмырында жинаған тұтыну құралдарының жиынтығы. Ұлттық байлық: мүлік( негізгі ж/е айнымалы қорлар, үй шаруашылық мүлік), табиғи байлықтарды (жер, минералды қорлар ж/е орман ресурстары), заттық емес байлықтарды (ұлттық денсаулық потенциалы, оның жеке ойды қалыптастыратын рухани байлықтары, білім алатын ж/е ғылыми потенциалы) қамтиды. ЖІӨ - елдің аумағында орналасқан барлық отандық ж/е шетелдік өндірушілердің бір жыл ішінде өндірген түпкі тауарлар мен қызметтердің ақшалай сомасы. ЖҰӨ - тек осы мемлекеттің аумағында орналасқан барлық отандық өндірушілердің ғана емес, сонымен қатар шет мем/де қызмет көрсететін, осы елдің өндірушілерінің де бір жыл ішінде өндірген түпкі тауарлар мен қызметтерінің ақшалай сомасы ЖІӨ - амортизация = Таза ұлттық өнім

ТҰӨ - жанама салық= Ұлттық табыс Жеке табыс=әлеуметтік сақтандыру жарнасы – корпорациялар табысына салық – корпорациялар пайдасын қайта бөлу – транспорт төлемдері +дивиденттер + алынған пайыздар Қолдағы табыс=жеке табыс-жеке табыс салығы М, Ресейде уақытша тұрып жатқан қазақстандық азамат «Қазақстан темір жолы » ұлттық компаниясының 5 пайыз акциясына иегер болып, акциясынан дивидент алып отырсын. Бұл кезде Қазақстан азаматы дивидендінің жылдық сомасы ҚР-ның ЖҰӨ-н, ал Ресейдің ЖІӨ-н құрайды.  Осы көрсеткіштердің жиынтығы эк/ң жалпы дамуын көрсететін Ұлттық есеп жүйесін (ҰЕЖ) құрайды. ҰЕЖ – түпкі өнім мен ұлттық табысты өндіру, бөлу, қайта бөлу мен пайдалануды сипаттайтын өзара байланысты көрсеткіштер. Ұлттық есептердің негізін ішкі өнімнің, ұлттық табыстың, күрделі қаржының, меншіктің әртүрлі нысанындағы кәсіпорындардың ж/е т.б. кірістері мен шығыстарының жиынтық есептері құрайды. Ұлттық есептерді өндірістің көлемі мен құрылымын, елдің шығынын, инвестициялық тұтынуды, салық салуды ж/е т.б. эк/қ тұрғыдан болжам жасау үшін пайдаланады. Макроэк/қ көрсеткіштерді өлшеу тәсілдері: 1) қосымша құн әдісі; 2) шығындар б/ша; 3) табыс б/ша. 1) Қосымша құн әдісі - өндірілген өнімнің құнынан жұмсалған материалдың, шикізаттың, отынның ж/е т.б. құнын шегеріп тастағандағы қалған құнның бір бөлігі б/ша есептеу әдісі. 2) Шығындар б/ша: Y=C+I+G+NXМұндағы: С –үй шар/ң тұтыну шығыстары;

I –  өндірушілердің құрылысқа, шикізатқа,  материалдарға ж/е техника сатып  алуға жұмсаған инвестициялық  шығыстары;

G –  мем/ң тауарлар мен қызметтерді  сатып алуына кеткен шығыстары;NX – таза экспорт, яғни экспорт  пен импорт арасындағы айырма.3) Табыс б/ша: Y=W+P+R+I+T+A

Мұндағы: W-еңбекақа;P – пайдаR – рентаI –  пайызT- салықтарA – амортизациялық аударымдар