3)Радиация деген не ? Қазақстандағы ядролық реакторлар мен қондырғылар саны?

pадиация дегеніміз-Жер бетіне түсетін күн сәулесінің 20 пайызын атмосфера кері шағылыстырад.Қалған бөлігі жер бетіне жетеді,яғни жер бетіне тура түскен күн сәулесін тура күн радиациясы д.а.Күн сәулесінің біраз бөлігін атмосферадағы су булары,мұз түйіршіктері,шаң-тозаңдар,бұлттар өздеріне сіңіріп және шашыратып таратады.Мұндай жағдайда Жер бетіне шашыранды радиация жетеді.Жер бетіне келетін тура және шашыранды радиацияның қосындысын жиынтық радиация деп атаймыз.Жиынтық радиацияның біраз бөлігі жерге топырақ,су,қар жамылғысы арқылысіңіп жылынады,оны жұтылған радиация деп атайды. Ал біраз бөлігін жер беті кері шағылыстырады, оны шағылысқан радиация дейміз.Радиацияғакүнніңсәулесі, ғарыштықсәуле, жердіңтабиғирадиоактивтікзаттарыныңсәулешығаруыжәнежасандырадиоактивтіизотоптаржатады.Жердіңрадиациялықбелдеуісыртқыжәнеішкізоналардантұрады. Ішкізонасында 40 Мэвтенастамэнергиясыбарэлектрондардантұрады. БұлэнергияатмосферақабатынанөткенненсоңЖербетіндебайқалады.Күнніңғарыштықсәулелерініңқұрамындапротондаржәнеальфабөлшегібар. Ғарыштықсәулелеріжәнежердіңтабиғирадиоактивтікзаттарыныңсәулеленуітабиғирадиациялықфонқұрады. ТабиғирадиациялықфонЖербетіндегібүкілтіріжәндіктерге, жануарларға, адамғажәнеөсімдіктергеәсерінтигізеді.Онызерттейтінғылымсаласынгелиобиологиядейді.Жердіңтабиғирадиоактивтікзаттарыныңсәулешығаруыбарлықхимиялықзаттарғабайланыстыболмайды. Әртүрліэлементтердіңтабиғи 50 радиоактивтіизотобыбар. Көпшілікэлементтердіңтекбіразығанарадиоактивті. Кейбірхимиялықэлементтердетұрақтыизотоптаржоқ, олартүгелдейрадиоактивті, мысалы, уран, торий, радий, полонийжәнет.б

ҚР аумағында бес ядролық реактор және қондырғылар бар:

Бірі Алматы маңындағы Алатау ауылында,Ядролық физика институтында.Реактор үлгісі ВВ РК-10.Ғылыми мақсаттарда пайдаланылады.

Екіншісі Ақтау қаласында,БН-350 ядролық реакторы негізінен судың тұшытқышының ретінде пайдаланылды,қазіргі кезде жұмыс істемейді.

Үш ядролық қондырғы - бұрынғы семей ядролық сынақ полигонында,бұрын әскери және ғылыми мақсаттарда пайдаланылды.

ЕМТИХАН БИЛЕТІ № 3

1 Азаматтық қорғаныс дегеніміз не ? ҚР заңына сәйкес “Азаматтық қорғаныс”Азаматтық қорғаныс - басқару органдарының мемлекеттік жүйесі мен бейбіт уақытта және соғыс уақытында халықты, шаруашылық жүргізу объектілері мен ел аумағын осы заманғы зақымдау құралдарының зақымдау (қирату) факторларының әсерінен, табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлардан қорғау мақсатында жүргізілетін жалпы мемлекеттік шаралардың жиынтығы; Азаматтық қорғаныс бөлімдері - Қазақстан Республикасының Үкіметі құратын Азаматтық қорғаныстың әскер бөлімдері; Азаматтық қорғаныс және төтенше жағдайлар қызметтері - Қазақстан Республикасы Үкіметінің шешімімен құрылатын, әкімдер, орталық және жергілікті атқарушы органдар, ұйымдар құратын республикалық, облыстық, аудандық, қалалық Азаматтық қорғаныс пен төтенше жағдайлар қызметтері; Азаматтық қорғаныс күштері - Азаматтық қорғаныстың әскери бөлімдері, аумақтық, объектілік құрамалар, Азаматтық қорғаныс пен төтенше жағдайлар қызметтерінің құрамалары, мемлекеттік өртке қарсы қызмет бөлімшелерінің жедел-құтқару отрядтары; Азаматтық қорғаныс құрамалары - облыстарда, қалаларда, аудандарда, орталық және жергілікті атқарушы органдарда, ұйымдарда құрылатын аумақтық және объектілік құрамалар, Азаматтық қорғаныс пен төтенше жағдайлар қызметтерінің құрамалары; Азаматтық қорғаныс саласындағы уәкілетті орган (бұдан әрі - уәкілетті орган) - Азаматтық қорғаныс саласындағы мемлекеттік реттеу мен бақылауды жүзеге асыратын мемлекеттік орган;Азаматтық қорғаныстың басқару органдары - бейбіт уақытта және соғыс уақытында Азаматтық қорғаныс іс-шараларына басшылық жасайтын және олардың орындалуын қамтамасыз ететін Қазақстан Республикасының орталық және жергілікті атқарушы органдары, ұйымдар;«Баршаңыздың назарыңызға!» дабылы - Азаматтық қорғаныстың дабылдамалармен және басқа да дабыл беру құралдарымен берілетін бірыңғай дабылы. Осы дабыл бойынша халық теледидарларды, радионы және басқа да ақпарат қабылдау құралдарын іске қосып қоюға, беріліп жатқан ақпаратты мұқият тыңдап, іс-әрекет тәртібі мен жүріс-тұрыс ережелері жөніндегі талаптарды орындауға міндетті;Азаматтық Қорғаныс (АҚ) — мемлекеттік қорғаныс шаралары жүйесінің құрамдас бөлігі. Міндеттері: жергілікті халық пен халық шаруашылығын жау шабуылынан, жаппай қыру қаруынан, табиғат апаттарынан т.б. төтенше жағдайлардан қорғау және қорғану шараларын үйрету; су тасқыны, сел, жер сілкінісі, өрт болған аймақтарда құтқару жұмыстарын жүргізу; халыққа жау шабуылының немесе табиғат апатының қаупі туралы алдын-ала хабарлау,т.б. азаматтық қорғаныс бейбіт кезеңде және соғыс уақытында мынадай шараларды жүзеге асырады: жаппай қыру қаруынан сақтану үшін арнайы қорғаныс жайлары салынып, жеке бас қорғаныс жабдықтары дайындалады, ірі қалалар тұрғындары қауіпсіз жерге көшіріліп, оларға қорғану тәсілдері үйретіледі, ықтимал қауіп туралы халыққа егжей-тегжейлі түсіндіріледі, соғыс кезінде өндіріс орындары мен мекемелерде жұмыс тоқтамау үшін әртүрлі ұйымдастыру және инженер-техникалық шаралар жүргізіледі, нақты өндіріс орындары қорғалады, математика-техника құралдар, электр энергиясын шығару көздері, газбен, сумен қамтамасыз ету қорлары жасалады; қираған шаруашылықтарды қалпына келтіруге қажетті қосалқы жабдықтар жинастырылады, арнайы азаматтық қорғаныс топтары құрылады т.б. Қазақстан Республикасында азаматтық қорғаныс барлық жерде аймақтық-өндірістік принциппен ұйымдастырылған. Оны Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрағасы тікелей басқарады. Комитеттің облыстық, қалалық және аудандық бөлімдері бар. Жергілікті жерлерде мекеме, ұйым, оқу орындары, өнеркәсіп басшылары және азаматтық қорғаныс шараларын өткізуге жауапты болып табылады.

2. Радиациядан және химиядан қорғау қызметі - химиялық лабораториялар және басқа да арнаулы мекемелер кіретін қызмет түрі. Халықты сумен жабдықтау көздерін, азық-түлік пен жемшөпті радиоактивті және улағыш заттардан қорғау жөніндегі шараларды талдап-белгілеп жүзеге асырады: АҚ жасақтарын, радиациядан және химиядан қорғау мекемелерін ұйымдастырады және дайындайды; жеке қорғаныс құралдары мен арнаулы техниканың жай-күйін бақылайды; радиациялық және химиялық бақылау постыларын ұйымдастырады; адам құрамын дозиметрлік бақылауды жүзеге асырады; радиоактивті және химиялық зақым зардаптарын жою жөнінде шаралар жүргізеді

3. Алғашқы медициналық көмек көрсету принциптері мыналардан құралады: 1) оқиға орнын қарау;2) бірінші рет қарау, көмек көрсету;3) жедел жәрдем шақыру;4) екінші ретқарау.Айналаңыздағылардың сізге көмек көрсететін жағдайы бар ма? Қарау кезінде әрбір нәрсеге назар аударыңыз. Бұл оқиғаның немесе жарақаттың бастапқы себептерін көрсетеді. Егер зардап шеккен адам естүссіз болса, ал куәгерлер болмаса, түбегейлі қарау өте маңызды. Бірінші рет қарау, зардап шегушіге алғашқы көмек көрсету (бірінші кезекте, өмірлік маңызды органдарға төнген қауіпті анықтауға бағытталған) ол:) есін тексеру (ми жүйесі2) тыныс жолдарының демалысын тексеру;3) тыныс алудың болуын тексеру (өкпе);4) пульсін тексеру (жүректің жұмысын). Есін тексеру - Зардап шегушінің есінен айырылмағанын анықтаңыз. Егер ол қатты айқай, иығынан жұлқылау сияқты сыртқы тітіркендіргіштерді сезбесе, оны көмек көрсетуге келісті деп есептеңіз.Сіздің келесі әрекеттеріңіз:Тыныс жолдарының демалысын тексеруПульсін тексеру Жедел жәрдем шақыру Жедел жәрдемді келесі кез-келген жағдайларда шақыру керек: ес-түссіз немесе ес деңгейінің өзгермелілігі; тыныс алудағы қиындықтар (тыныс алудың қиындауы немесе болмауы);үздіксіз ауру сезімі немесе кеудедегі қысымды сезіну;пульстің болмауы;көп қан кетуі;іштің қатты ауыруы;қан құсу немесе қанның бөлінулер (зәрмен, қақырықпен) шығуы;улану;сіңір тартылу, қатты ауыру немесе түсініксіз сөйлеу;бастың, мойынның немесе арқаның жарақаты, сүйек сыну ықтималдығы. Тыныс алудың бұзылуын келесе белгілері бойынша анықтауға болады: Сау адамның тыныс алуы тұрақты, жеңіл және шусыз Тыныштық жағдайдағы ересек адамның қалыпты тыныс алу жиілігі минутына 12-20 деп алуды құрайды. Балалар мен сәбилердің әдетте тыныс алу жиілігі жоғары.Зардап шегуші ауаны аузымен жұтады.Тыныс алуы шулы, ысқырықты. Тыныс алу кезінде бүлкілдеген дыбыстар, тыныс алудың жиілеуі немесе баяулауы. Тыныс алу кезіндегі ауыру сезімі.Өте терең немесе тым беткейлік тыныс алу.Өкпені жасанды желдету үшін зардап шегушінің басын шалқайтыңыз және иегін сәл көтеріңіз.5 сек ішінде көру, есту және сезіну бақылауын жүргізіңіз. Егер зардап шегуші тыныс алмаса, өкпені жасанды желдетуді жүргізіңіз.Талу Миға қан келуінің уақытша төмендеуі салдарынан болатын жартылай немесе толық мерзімдік естен тану Алғашқы көмек: өмір сүру белгілері болуын тексеріңіз;шок жағдайындағыдай көмек көрсетіңіз: зардап шегушіні арқасына жатқызыңыз, аяғын басынан 30 см жоғары көтеріңіз;таза ауамен қамтамасыз ету;егер зардап шегуші 1-2 минут ішінде есін жинамаа, жедел жәрдем шақырыңыз. Қан кету Қанның ағуымен жүретін, тамыр қабырғасының бүтіндігінің бұзылуыСыртқа қан кету кезіндегі алғашқы көмек:Жараны қысыңыз; Зақымданған аяқ-қолды көтеріңіз; Зардап шегушіні арқасына жатқызыңыз;* Қысатын таңғышпен байлаңыз; Шокқа қарсы іс-әрекет жүргізіңіз. Егер қан дәкенің сыртына шықса, қосымша сулықтар таңып, ескі таңғыштың үстінен дәкемен ораңыз. Қан сіңген сулықтарды ешқашан шешпеңіз. Қолға немесе аяққа таңғыш салу кезінде, саусақтарды дәкемен орау қажет болмаса, саусақтарын ашық қалдырыңыз. Саусақтар бойынша таңғыштың тығыз оралғанын анықтауыңызға болады. Егер қолдың немесе аяқтың саусақтары салқындай бастап, жансызданса немесе түсі өзгерсе, таңғышты сәл босатыңыз.Пяқ немесе қолдардағы бақыланбайтын қан кетулер кезінде (аяқ-қолдың ампутациясы) жгут салу артериалдық қан кетуді толық тоқтатудың тиімді тәсілі болып табылады.Бірақ бұл әдіс ең соңғы құрал ретінде қолданылуы тиіс, себебі барлық жағдайда тығыз таңғыш салу және артерияны саусақпен басу қан кетуді тоқтатуға жеткілікті болып табылады. Түрлі температураның ағзаға әсері Күйік Бұл жоғары температураның, химиялық заттардың, электр тогының, күн сәулесінің әсер ету нәтижесінде тері және шырышты қабаттардың зақымдануы.

Үсік суық жарақатының кезек күттірмейтін түрі болып табылады және ағзаның тіндерінің қатуына әкеп соғады. Үсік, қол білезігі мен саусақсыз және аяқсыз қалдыруы мүмкін. Алғашқы көмек:- Егер дене температурасы 35 гр С-тан төмен болса жедел жәрдем шақыртыңыз.- Үскен бөлікті ешқашан ысқыламаңыз.- Үскен бөлікті қолыңызбен немесе дененің басқа бөлігімен жылытыңыз.- Дененің үскен бөлігін, температурасы 38-42 гр С жылы суға салыңыз және қызарып, жылығанша ұстаңыз.- Зақымдалған бөлікті құрғақ зарарсыздандырылған дәкемен ораңыз. Аяқ және қол саусақтары үскен кезде, олардың арасына дәке қойыңыз.- Пайда болған күлдіреуді ашпаңыз.- Зардап шегушіні мүмкіндігінше жылдам дәрігерге жеткізіңіз. Жарақаттар Тірек-қимыл аппараты құрылымының бүтіндігінің бұзылуы. Тірек-қимыл аппараты жарақатының 4 түрі бар:1) Сынықтар (сүйек, сүйек үсті, шеміршектер);2) Буынның шығуы;3) Бұлшық еттер мен сіңірлердің созылуы;4) Бұлшық еттер мен

ЕМТИХАН БИЛЕТІ № 41)Өрт дегеніміз – бұл адамның өмірі мен денсаулығына, қоғам мен мемлекетке зиянын тигізетін, қоршаған ортаға үлкен материалдық зақым келтіретін, қоршаған ортадағы заттардың бақылаусыз жануы.Еңкүрделі, зиянтигізетінөрттерөрткеқауіптіобъектілердежәнебасқа да зақымдауфакторлары (жарылыс, улызаттардыңжиналуыт.б.) бар объектілердеболады.  Соныменбірге, адамдардыңкөпшоғырланғанжерлерде де өртшығуқаупі бар.Өртсалдарларызақымдауфакторларыныңәрекеттерінебайланыстыболады. Оларғажататындар: жанғанзатқаоттыңтікелейәсері;сәулелересебіненжоғарытемпературалызаттар мен объектілергеқашықтықтықәсері;  жанузонасындаиістігазбен улану;жанукезіндегітоксиндіөнімдерден улану;құрылыстардыңконструктивтібөліктерініңбұзылыпқұлауынанадамдардыңжарақаталуынемесеқазаболуы.Орманөрттері, яғни, орманныңкенеттенбақылаусызжануыөтекөпзақымтигізеді. Осындайапаттар мен оданпайдаболғантөтеншежағдайларелдіңкөмтегенаймақтарындаболыптұрады. Бұлжағдайларкейдеадамдардыңіс-әрекеттерінен де болады.Орманөрттеріқұрғақауарайы мен желкездеріндеайтарлықтайүлкентерриторияғатаралыпкетеді. Ыстықауарайыкезіндерінде, егержауын-шашын 15-18 күнбойыболмасаормандарқұрғап, кезкелгенабайсызжанғаноттыңәсеріненөрт тез таралыпкетуімүмкін. Еңөрткеқауіптіорманөсімдіктерінеқарағайлы, жапырақтыағаштар, қыналар, итбүлдіргендер, аршаларт.б.  жатады.Құрғаққұмдытопырақтыжерлердегіағаштарғаөртеңжиіәрі тез таралады, бірақолардыөшіруоңайырақкеледі. Қылқанжапырақтыормандардағытүскенжапырақтар, бұталаржәнеқұрғақшөптерқауіптіөрттудырады. Оларүлкензардапшектіреді.Өндірістегіөрттердіңнегізгісебептерінеқұрал-жабдықтардыңтехнологиялықжұмыстәртібініңбұзылуы, электржабдықтарыныңақаулылығы, жабдықтардыңжөндеужұмыстарынанашардайындылығы, әртүрліматериалдардыңөздігіненжануыжәнет.б. жатады..Бүгін ҚР Парламенті Мәжілісі Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің кеңейтілген отырысында «Өрт қауіпсіздігі туралы» Қазақстан Республикасының Заңына Қазақстан Республикасында өрт қауіпсіздігі саласындағы қатерлерді тәуелсіз бағалау жүйесін құру бойынша өзгеріс пен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасы талқыланды, деп хабарлайды ҚазАқпарат.Аталған заң жобасы Үкіметтің 2008 жылғы қыркүйектің 18-індегі қаулысымен мақұлданған Қазақстан Республикасында өрт қауіпсіздігі саласындағы қауіп-қатерлерді тәуелсіз бағалау жүйесін құру тұжырымдамасын іске асыру шеңберінде әзірленген. «Жалпы, осы салада тәуелсіз бағалау жүйесін құру жұртшылықтың, заңды тұлғалардың мүліктері мен жеке кәсіпкерлердің иеліктерінің өрттен қорғалу деңгейін арттыруды қамтамасыз етуге бағытталады. Бұл ретте өрт қауіпсіздігінің жай-күйін бағалау саласына мемлекеттік бақылау органдарымен қатар тәуелсіз сараптама ұйымдарын қосу жолымен қорғау деңгейін арттырудың балама әдістерін енгізу көзделеді. Өрт қауіпсіздігі аясында бұндай тәуелсіз жүйе құру нәтижесінде кәсіпкерлік субъектілеріне келтірілетін тексерістер қысымы азаяды. Мемлекеттік бақылау жұмыстары шарасы барысында ашықтықты қамтамасыз ету, жемқорлықтың алдын алу нормалары енгізіледіОның айтуынша, заң жобасын қабылдаудағы мақсат - мемлекеттік өрт бақылауы органдары жүзеге асыратын тексерістер санын қысқарту, бақылау қызметінің нысандары мен әдістерін өзгерту есебінен, қорғау нысандарына әкімшілік жүктемені азайту болып табылады. Тәуелсіз жүйенің қатысушыларына бағалауға тапсырыс берушілер, оның ішінде жобалау ұйымдары, белгіленген тәртіппен аккредиттелген тәуелсіз сараптама ұйымдары, сондай-ақ мемлекеттік өрт бақылауы органдары жатады.Заң жобасы палатаның жалпы отырысына шығарылатын болып келісілді.2)Улану заттарының жіктелуі келесі белгілермен анықталады:1)зақымданудың клиникалық зақымдау белгілері бойынша улау заттарын 6 топқа бөлуге болады: нервті-салдық әсері (зарин, зоман, V типті заттар); тері жарасы әсері (иприт, люизит), жалпы улану әсері (синильдік қышқыл, хлорциан), тұншықтыру әсері (фосген, фифосген), псикаға әсері (ВZ), тітіркендіру әсері (СS – адамсит, хлорпикрин, хлорацетофен және т.б.); 2)улану заттарының сақталу қасиетіне байланысты, оларды 2 топқа бөледі: сақталмайтындар (синильдік қышқылы, хлорциан, фосген, дифосген), ұзақ сақталатындар (иприт, зоман, V типті заттар), бұлар ұзақ уақытқа (тіпті айлар бойы) дейін улау қасиетін жоғалтпайды;3)соңғы зақымдау нәтижесі бойынша: өлімге алып келеді (иприт, зоман, U типті заттар, синильдік қышқыл және басқалары) және адамдарды уақытша есінен айырады;4)әсер ету уақыты бойынша: тез әсер ететіндер (удың әсері тез арада білінеді (V), жәй әсер ететіндер (әсері бірнеше сағат өткен соң біліне бастауы мүмкін), мысалы, азотты және күкіртті иприттер, фосген, дифосген;қолданылуы ықтимал заттары (V) және фосфорорганикалық заттар.3))Үрей (гр. рапіһоп — қорқыныш сезімін туғызатын) — жалған немесе шындық қауіптерден жаппай үрейлену. Үрей моральдық — психикалық көңіл-күйдің, рух күшінің төмендеуі, қабылдаудың бәсеңдеуі, еліктеу, ретсіз қозғалыс, илану механизмдерінің белсенді әрекеттерінің күшеюі. Үрейленушілік — арнайы әлеуметтік жағдайларда мазасыздану және үрейленуден, адамның қатты әсерленгіштігінің нәтижесінде болатын толғаныстар.

ЕМТИХАН БИЛЕТІ 5

1. Мемлекеттегі қорғаныс басшысы кім ? Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков (26 шілде 1954 жыл, Қостанай облысы, Қарабалық ауданы, Бөрілі ауылы)— Қазақстан Республикасының мемлекет қайраткері, Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрі

2.Қатты әсер ететін улы заттардың организмді зақымдауыУлағыш заттар (УЗ) химиялық қарудың негізін қүрайды. Химиялық қарудың әсерінен адамдар мен малдардың жаппай зақымдануы болған аумақ химиялық зақымдану ошағыдеп аталады. УЗ зақымдау әсерінің белгілі ерекшеліктері бар. Олар қысқа мерзімде адамдар мен малдарды жаппай зақымдандыруы мүмкін. УЗ тек аумақты ғана емес, сондай-ақ жер үстіндегі ауа қабатын да зақымдайды. Бу (газ) тәріздес күйде, түман түрінде УЗ ғимараттарға, қымталмаған қорғаныс панаханаларына еніп, адамдарды зақымдайды. УЗ зақымдағыш әсерін бірнеше сағат, тәулік, апта бойында сақтайды. УЗ тыныс алу органдары арқылы, тері ұлпалары мен кілегейлі қабықтар арқылы, сондай-ақ УЗ-мен зақымданған тамақ пен су арқылы асқазан-ішек жолдарымен организмге өткен кезде адамдарды зақымдайды. Осы заманғы УЗ организмге тек терінің зақымдалған бөліктері арқылы ғана емес, сондай-ақ киім арқылы да зақымдауға қабілетті. Зақымдау әсерінің өткірлігі, уланудың жылдам және ауырлануы организмге түскен УЗ-ның улағыш қасиеттері мөн санына, УЗ-ның түсу жолдарына, оны қолдану әдістері мен құралдарына, метеорологиялық жағдайларға, сондай-ақ организмнің жәй-күйіне байланысты. Зілзала, өндірістік авариялар болған уақытта, осы заманғы зақымдау қүралдары қолданылған кезде химиялық зақымдау ошақтары қатты әсер ететін улы заттардың (УЗ) ыдыстарының қирауы нәтижесінде пайда болуы мүмкін. Улағыш заттардың жіктелісі Барлық УЗ организмге улылық әсерінің сипаты бойынша мынадай топтарға бөлінеді:жүйкені жансыздандыратын УЗ - фосфорорганикалық заттар (ФОЗ) тобы - зарин, зоман, V - газдар; жалпы улағыш әсері бар УЗ - көгілдір қышқылы, хлорциан; терінің қүрысуына әсер ететін УЗ - иприт, люизит; түншықтырғыштық әсердегі УЗ - фосген, дифосген; көздің жасын ағызатын және тітіргендігіштік әсері бар УЗ - хлорпикрин, хлорацетофенон, адамсит СЗ (си-эс); психохимиялық әсер ететін УЗ - ДЛК және В2 (би-зет) лизергин қышқылының диэтиламиді; Улылық әсерін анықтау уақытына байланысты жылдам әсер ететін УЗ (зарин, зоман, V -газдар, көгілдір қышқылы) және баяу әсер ететін УЗ болып бөлінеді (иприт, фосген). УЗ улылық жіктелісі бойынша былай бөлінеді: өлімге ұшырататын - (зарин, зоман, V - газдар, көгілдір қышқылы, иприт, люизит, фосген); уақытша есті тандыратын - ДЛК, В2; тітіркендіретін - хлорпикрин, хлорацетофенон, адамсит СЗ. УЗ төзімділігі бойынша төзімді және төзімді емес болып бөлінеді. Төзімді УЗ-ға иприт, заман, V - газдар жатады, олар жерді бірнеше сағаттан бастап бірнеше тәуліктерге дейін, кейде тіпті айлар бойы зақымдайды. Төзімді емес УЗ-ға зақымдағыш әсері бірнеше минуттан бір сағаттқа дейін созылатын заттар жатады (көгілдір қышқылы, фосген).

3. Радиациядан халықты қорғау жолдары Радиоактивтік, улағыш, қатты әсер ететінулы қүралдармен зақымданған кездегі алғашқы медициналық көмекті көрсетуТеги: экология казакша, экология.Халықты радиациядан қорғау радиациялық қауіп туралы хабарды, ұжымдық және жеке қорғаныс құралдарын, радиоактивті заттармен ластанған аумақта өзін-өзі үстау тәртібін, азық-түлік пен суды радиоактивті ластанудан қорғауды, медициналық жеке қорғаныс қүралдарын пайдалануды, аумақтын ластану деңгейін анықтауды, халықтың сәулеленуін дозиметрлік бақылауды және радиоактивті ластанған азық-түлік пен суға сараптама жүргізуді қамтиды. Хабарлау дабылы бойынша ТЖ және АҚ органдарының ақпаратын тындағаннан кейін халық панаханаға жасырынуға тиіс. Радиациялық зақымданудан сақтану жеке дәрі-дәрмек қобдишасындағы радиациядан қорғау қүралдарымен жүргізіледі. Жеке дәрі-дәрмек қобдишасы өз-өзіне және дара көмек көр-сетуге және өткіш радиациямен, улағыш заттармен және бактериал-дық қүралдармен зақымданудың алдын алуға арналған. Ол меди-циналық қүралдар түратын массалық пеналдарды орналастыруға арналған жеті үясы бар қорапшадан түрады. АИ-2 пластмасса қорапшасындағы үялар бойынша бөлінген медициналық қүралдардың жиыны. Көлемі - 90x100x20 мм, массасы -ІЗкг.Қобдиша үяларында мынадай медициналық қүралдар орналас-қан:1.үя- резервтік, ауруды басатын дәрмектөрі бар шприц-түтікті салуға арналған. Сүйек сынғанда, үлкен жарақат алған және дене күйген кезде пайдаланылады. қьізыл түсті пеналды (фосфорлы-органикалық заттарға қарсы антидот таблеткалары). Зақымдану ошағына шығардың алдында жеке сақтандыру дәрмегі ретінде бір таблеткадан пайдаланылады. Алғашқы зақымдану пайда болған кезде тағы бір таблетканы қабылдайды. 3 үя - үлкен ақ пеналды № 2 бактерияға қарсы дәрі-дәрмек, таблетканы асқазан-ішік ауруы кезінде радиациялықсәулеленуден кейін қабылдайды алғашқы тәуліктерде жөті таблеткадан қабылдайды, екі және үш күннен кейін тәулік сайын төрт таблеткадан. 4үя- алқызыл түсті екі пеналда II радиациядан қорғау дәрмегі, барлыңы 12 таблетка. Таблеткаларды сәулелену басталғаннан - 60 мин бүрын радиоактивтік зақымдану қауіпі кезінде жеке сақтандыру үшін қабылдайды. Бірден, 6 таблетка қабылдайды. 6 таблетканы қайта қабылдауға тек 5-6 сағаттан кейін рүқсат етіледі. 5 үя - екі ақ пеналда, кеңінен қолданылатын антибиотик 11 бактерияға қарсы дәрі-дәрмек барлығы 10 таблетка. Таблетканы жараланған және күйген көздө қабылдайды - алғашқыда 5 таблеткадан, ал 6 сағаттан кейін тағы да 5 таблеткадан. 6 үя - ақ түсті пеналда № 1 радиациядан қорғау дәрмегі. Таблетканы адам радиоактивті затпен зақымданған аумақта жайылған сиырдың сүтін ішкен жағдайда қабылдайды 10 күн бойында күн сайын бір таблеткадан. Барлығы 10 таблетка. 7 ұя - көк түсті пеналда қүсуға қарсы дәрі-дәрмек, барлығы 5 таблетка. Бас сыдырылғанда, қатты соққы тигенде және контузия алғанда сәуленің бастапқы әсері кезіндө бір таблеткадан қабылдайды. Радиация үшырау қауіпіне байланысты жергілікті жерде ра-диациянын жоғары деңгейі болғандықтан алғашқы медициналық кө-мекті көрсетуге болмайды. Бүл жағдайда өз-өзіне және өз ара көмек көрсетудің, зақымданған аумақтағы өзін-өзі үстау тәртібін сақтаудың маңызы зор. 8 жасқа дейінгі балаларға толық дозада беретін № 1 радиа-циядан қорғау қүралын қоспағанда АИ-2-дегі медициналық қүрал-дарды бір рет қабылдауға ересектерге 1/4, 8-15 жастағы балаларға 1/4 дозасын береді. Радиациялық зақымдану қауіпін алу қауіпіне байланысты жергілікті жердөгі радиация деңгейінің жоғарлығына орай халыққа медициналық көмек көрсетуге болмайды. Бүл жағдайда зардап шегуші халықтың өз-өзіне және өзара көмек көрсетуінің, зақымданған аумақта өзін-өзі ұстау тәртібін сақтаудың маңызы зор. Радиациялық заттармен уланған аумақта тамақ ішуге, ластанған су көздерінен су ішуге, жерге жатуға болмайды. Халықтың азық-түлік пен тамақ даярлау тәртібін Азаматтық қорғаныс органдары жердің радиоактивті ластану деңгейін ескере отырып анықтайды. Иондағыш сәулеленумен зақымданған кезде алғашқы көмек жылдам көрсетілуге тиіс. Бірінші көзекте одан әрі сәулеленуді жояды немесе барынша азайтады. Бұл үшін радиациялық затпен зақымдалған аумаққа, киімге ішінара дезактивация және терінің ашық жеріне ішінара санитарлық тазалау жүргізеді, бүдан кейін зақымдау-шыны радиациялық зат өтпеген панаханаға (радиацияға қарсы нөме-се жай панахана) жеткізеді. Зақымданған жерде болған кезде зардап шегуші жеке қорғаныс қүралдарын киюге тиіс. Радиоактивті заттар зақымданушыға тамақпен немесе су арқы-лы өткендігі туралы күмән болса, оны шығару үшін шаралар қабылдау қажет. Бүл үшін зақымданушыға ацорбент береді (25-30г. активтелген көмір, күкірт қышқылды барий - 50г.) береді; ацорбөнт радиациялық заттың маталуына ықпал етеді және мүның қанға өтуіне кедергі келтіреді. 15-20 минуттан соң су беріп, асқазанды шаяды және қүстырады. Бүдан кейін ацорбентті қайта ішкізіп, оған тыныштан-дырушы дәрі-дәрмек беру қажет. Ядролық зақымдану ошағынан (радиоактивті зақымдану ошағы-нан) шыққаннан кейін ішінара дезактивация мен санитарлық таза-лауды мүмкіндігінше жылдам жүргізу керек: дөзактивация кезінде -киімнен, аяқ киімнен, жеке қорғаныс қүралдарынан; РЗ түседі сани-тарлық тазалау кезінде дененің ашық жерлері мөн көздін кілегейлі қабығын, ауыз бен мүрынды жабады.

ЕМТИХАН БИЛЕТІ №,6

1) Жер сілкінісі дегеніміз не? Магнитуда мен интевсивтілік дегеніміз не ?jер сілкінісі кенеттен, ойламаған жерден пайда болатын және ең қауіпті табиғи аппаттардың бірі. 21-сурет Жер сілкінісі көптеген материалдық және адам шығынына душр еткізеді. Жердің қатты сілкінісінде жердің жарылуыда ықтимал. Белгілі мәліметтерге жүгінсек бір жылда жер бетінде 100 мыңнан астам жер сілкінісі болады екен. Қазақстанның 450 мың шаршы километрі жер сілкіну қауіпі бар аумақта болғандықтан бұл жағдай бізге өте өзекті мәселердің бірі болып саналады. Себебі 27 қала және 400 ден астам мекендер мен 6 миллионнан астам халық тұрады да, 30% өнеркәсіппен 35%-ға жуық тұрғын үй қоры шоғырланған.Сонымен қатар, жер сілкінісінен қорғауға үкімет үлкен мән беріп отыр. Осыған орай жер сілкінісінен қорғау мақсатындағы шаралар қабылданған. Ол шаралар төмендегілерді қамтиды.Жалпы алғанда жер сілкінісі – бұл жерқыртысының немесе мантияның үстінгі бөлігінің кенеттен болған жылжуының және үзілуінің нәтижесінде пайда болатын, сонымен қатар үлкен қашықтыққа толқын ретінде берілетін жер асты қозғалысы мен жер бетінің толқыны. Жер сілкінісі кезінде апаттың ауқымды бөлігі оның ошағында болады.Жер сілкінісінің ошағы – бұл жер қабатының бір бөлігі көлеміндегі энергиясының бөлінісі. Ошақтың ортасы эпицентр деп атайды.

Жер сілкінісінің шығынын азайту үшін төмендегі іс-әрекеттер жасалынады:

сейсмикалық бақылау мен жер сілкінісінің болжамын республикалық денгейде дамыту;сейсмикалық төзімді ғимараттарды жобалау және салу;халықтың сейсмикалық білімін арттыру;хабарлау және байланыс жүйелерін тұрақты дайындықта болуын ұйымдастыру;жер сілкінісі кезінде азаматтық қорғаныс күштерін тарту және тұрақты дайындықта ұстау.

2) Аммиак дегеніміз не ? Аммиак шашырағанда халықтың іс – әрекеті Аммиак — өткір иісті, тұншықтырғыш газ. Өнеркәсіпте сутек пен азотты қосып, тікелей синтездеп, ал лабораторияда аммоний тұздарын сілтімен қосып қыздырып, аммиак алады. Аммиак суда жақсы еріп, аммоний гидроксидін, ал қышқылдармен реакцияға түсіп, аммоний тұздарын түзеді. Одан тыңайтқыштар — нитраттар, азот қышқылы, қопарылғыш заттар алынады.Аммоний тұздарының барлығы суда жақсы ериді. Оларды қыздырғанда, аммиак бөле ыдырайды. Аммоний тұздары азот қышқылын алуға, тыңайтқыштар өндіруге, қопарылғыш заттар жасауға қолданылады.

Аммиак төгілген кезде (ол ауадан жеңіл) тез буланып жоғары көтеріледі, яғни төмен жерлерді таңдау қажет. Аммиактан, метилхлоридтен, винилхлоридтен және басқа улы заттардан тыныс органдарын қорғау үшін 30-100 минут бойы қорғайтын противогаз кию керек. Аммиак суға жақсы жайылады. Осыған орай суланған мақта-дәке таңғышы көмектеседі. Тыныс органдарын хлордан қорғау үшін өзінің немес балаңыздың дәретімен шайылған мата таңғышпен пайдаланамыз. Бұл уланғыш заттардың бәрінен тиімді жеке және ұжымдық қорғау құралдары қорғайды.

3) Ионданушы сәулелердің негізгі характеристикалары Бетта сәулелері, улкен мөлшерлерде, жануарлар мен өсімдіктерге әсерін тигізеді. Егер сәулелену көзі ағзанын ішінде болса, ол ішкі сәулелену деп аталады. Өсімдіктерге радиактивті элементтер қорек заттары мен жапырақтары арқылы жиналады, ал жануарлар ағзасына олар өсімдікті қорекпен түседі. Сәулеленудің бұл түрін аралас деп атайды. Нуклиттердің радиактивті элементтер түрінде шашрағанда ионды сәулелену пайда болады. Бұл процесте оңды және теріс зарятталған элементтер пайда болады.осы малекулалар кейінен радикалдар мен иондарға бөлінеді. Иондалған сәулелердің су малекулаларымен әрекеттесіп, радиолизға ұшырайды, яғни су екі ионға болінеді. Бұл радикалдар бос оттектермен әрекеттесіп сутекке айналады. Сонымен басқа молекулаларды сәулелендіріп, радиацияға ұшырайды.

Әсіресе ионданған сәулелерге ДНК мен РНК әлсіз болып келеді.

ЕМТИХАН БИЛЕТІ №7

1.Жер сілкінісі . Гипоцентр және эпицентр туралы түсінік. Жер сілкінуінің магнитудасы - сілкіністің мөшерін (шамасын) анықтайтын салыстырмалық энергетикалық өлшем. Ол сілкініс ошағынан Бөлініп шыққан энергия мөлшеріне тікелей байланысты. Ч. Рихтердің бастапқы аныұтамасы бойынша магнитуда дегеніміз сілкініс ошағынан 100 км. Қашықтықта стандартты сейсмографпен тіркелген сейсмикалық толқынның ең үлкен амплитуда шегінің (милиметрдің мыңнан бір бөлігі) сандық логорафимінетең:

Мұнда А-стандартты Сейсмографпен белгілі бір қашықтықта тіркелген толқын амплитудасының шегі, - стандартты сейсмографпен сілкініс ошағынан 100 км. Қашықтықта тіркелген амплитудасының шегі ( 0,001мм-ге тең).

2.MSK- 64 халықаралық шкаласына сипаттама беріңіз.

1964 жылы Медведев С.В (СССР) Шпонхойер (ФРГ) және Крик В.(ЧССР) МШК-64 (оның авторларының бас әріптері алынған) деп аталатын 12 балдық халықаралық өлшемді жасап ұсынды. 1 балл. Жер сілкінісі сезілмейді. 2 балл. Сәл ғана сезілетін жер сілкінісі. 3 балл. Әлсіз жер сілкінісі. 4 балл. Елеулі жер сілкінісі. 5 балл. Ұйқыдан оянып кету. 6 балл. Қорқу. Жер сілкінісін барлық адамдар сезеді. 7 балл. Ғимараттардың зақымдануы. 8 балл. Ғимараттардың қатты зақымдануы. 9 балл. Ғимараттардың жаппай зақымдануы. 10 балл. Ғимараттың жаппай қирап-бүлінуі. 11 балл. Апат. 12 балл. Жер бедерінің озгеруі.

Жер сілкінісі дегенміз не? Жер асты дүмпулерінің сипаттамасы.

Жер сілкінісінің кенеттен пайда болады және қас қағымда өтеді. Жер сілкінісі — бұл жер қыртысында немесе мантияның үстіңгі бөлігінде кенеттен болған қозғалыс пен жаратылыс нәтижесінде пайда болған, елеулі ауытқу түрінде, үлкен қашықтыққа таралатын жер асты дүмпуі мен жер астының қозғалысы. Бұл құбылыс жер асты дүмпулерінен, тербелістен болады. Әзірге ғалымдар жер сілкінісі қашан, қайда, қанша уақыт болатынын және қандай зардап әкелетінін тура басып айта алмай отыр.

Жер сілкінісінің жойқын күші оның әсерінен болатын апаттары көпшілікке мәлім. Өйткені Қазақстанның 450 мың шаршы километр аумағында жер сілкіну қауіпі бар. Бұлаймақта 6 миллионнанастамхалықтұрады, 27 қала, 400-ден астамелдімекендер бар.

2.Қатты әсер еткіш улы заттардаң тұрғындарды қорғау.Респиратор (лат. респіро — дем алу) — адамның тыныс алу мүшелерін шаң мен зиянды заттардан қорғайтын бір кісілік тұмшалағыш; жеке пайдалануға арналған, екі бөліктен: бетжапқыш және сүзгіден кұралған шаңнан қорғауға арналған аспап. Ауада оттек мөлшері жеткіліксіз болған кезде (16%-дан аз), сондай-ақ зиянды қоспалар көп болғанда оқшаулауыш респиратор (шлангалы не оттекті) пайдаланылады. Сүзгілеуіш респиратор жеңіл әрі шағындау болғанымен, ауаның ластану дәрежесі жоғары болған кезде, ол оқшаулауыш респираторға қарағанда сенімсіздеу болады. Респиратордың радиоактивті тозаңдардан қорғайтын сүзгісі әр түрлі талшықты материалдардан (киіз, мақта, жасанды және синтет. талшықтардан жасалған маталар, т.б.) дайындалады. Өндірістік және лаб. жағдайда респиратордың респираторлық таңғыш (ШБ-1) деп аталатын қарапайым түрі жиі пайдаланылады. Ол дәкенің қос қабатының арасына салынған сүзгілік мата түрінде болады. Мұндай респиратордың қорғағыштық қабілеті жоғары әрі салмағы өте аз (10 г-дай) болып келеді. Радиоактивті тозаңдардан қорғану үшін Р-дің көптеген түрі қолданылады. Ауасүзгіш - адамның тыныс алу мүшелерін зиянды аэрозольдардан, булардан, газдардан қорғайтын жеке корғаныс құралы. Окшауландырылған ауа сүзгішінде тыныс алу үшін пайдаланылатын ауа коршаған ортадан толық ажыратылған. Иприт — түссіз, сұйық улағыш зат. Бу қалпында қолданғанда адамның тыныс мүшелерін, көзін зақымдайды, сұйық түрінде ас қорыту мүшелерін улайды. Иприттің әсері бірден байқалмайды, біршама уақыт өткеннен кейін белгі береді. Иприт жазда бір тәулікке дейін, ал қыста бірнеше аптаға дейін кушін сақтайды. Иприттен қорғану құралдары: ЖТ-1 жеңіл костюмі, ОП-1 қорғаныш плащы, резеңке сіңірілген қорғаныш костюм, газтұмылдырық және теріні қорғайтын баска құралдар мен тұмшаланған қорғаныш құралдары.

3.Тұрмыстық объектілердегі азаматтық қорғаудың құрамалары, басқарма және арналуы .

(АҚ) — мемлекеттік қорғаныс шаралары жүйесінің құрамдас бөлігі.Міндеттері: жергілікті халық пен халық шаруашылығын жау шабуылынан, жаппай қыру қаруынан, табиғат апаттарынан т.б. төтенше жағдайлардан қорғау және қорғану шараларын үйрету; су тасқыны, сел, жер сілкінісі, өрт болған аймақтарда құтқару жұмыстарын жүргізу; халыққа жау шабуылының немесе табиғат апатының қаупі туралы алдын-ала хабарлау,т.б. азаматтық қорғаныс бейбіт кезеңде және соғыс уақытында мынадай шараларды жүзеге асырады: жаппай қыру қаруынан сақтану үшін арнайы қорғаныс жайлары салынып, жеке бас қорғаныс жабдықтары дайындалады, ірі қалалар тұрғындары қауіпсіз жерге көшіріліп, оларға қорғану тәсілдері үйретіледі, ықтимал қауіп туралы халыққа егжей-тегжейлі түсіндіріледі, соғыс кезінде өндіріс орындары мен мекемелерде жұмыс тоқтамау үшін әртүрлі ұйымдастыру және инженер-техникалық шаралар жүргізіледі, нақты өндіріс орындары қорғалады, математика-техника құралдар, электр энергиясын шығару көздері, газбен, сумен қамтамасыз ету қорлары жасалады; қираған шаруашылықтарды қалпына келтіруге қажетті қосалқы жабдықтар жинастырылады, арнайы азаматтық қорғаныс топтары құрылады т.б. Қазақстан Республикасында азаматтық қорғаныс барлық жерде аймақтық-өндірістік принциппен ұйымдастырылған. Оны Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрағасы тікелей басқарады. Комитеттің облыстық, қалалық және аудандық бөлімдері бар. Жергілікті жерлерде мекеме, ұйым, оқу орындары, өнеркәсіп басшылары және азаматтық қорғаныс шараларын өткізуге жауапты болып табылады.

ЕМТИХАН БИЛЕТІ №8