Негiзгi т¾сiнiктер мен аныºтамалар.

²азiргi ¼ндiрiс орындарында электржетектер ж¸не автоматтандырыл¹ан басºару ж¾йелерiмен жабдыºтал¹ан жо¹ары ¼нiм беретiт технологиялыº машиналар мен механизмдер пайдаланылады. Шынында да механикалыº ºоз¹алысºа негiзделген барлыº ¼ндiрiстiк технология электрлендiрiлген, я¹ни, технологиялыº амалдарды орындау ¾шiн энергетикалыº негiз ретiнде электр энергиясын пайдаланады. Сонымен ºатар электр энергиясы ауыл шаруашылы¹ында да, адамдардың т½рмыс жа¹дайын аныºтайтын сфералар: транспортта, медицинада, т½рмыста, т.б. пайдаланатынын айту¹а болады.

Экономикасы дамы¹ан елдердiң м¸лiметтерi бойынша энергияны электромеханикалыº т¾рлендiруге, я¹ни электржетекке б¾кiл ¼дiрiлетiн электр энергиясының 65%-нан да к¼бiрегi шы¹ындалады.

Технологиялыº машиналар мен агрегаттардың электр º½ралдар ж¸не автоматтандыру жабдыºтармен ºамтамасыз етiлуi, механикалыº б¼лiктерiмен салыстыр¹анда º½ндылы¹ымен де, к¾рделiгiмен де ºызмет етушi мамандардың бiлiмдiлiгiмен де ¸лде-ºайда ºымбатºа т¾седi. Машиналар мен агрегаттардың электржетектiң сапасы, оларды автоматтандыру д¸режесi т½тасымен ал¹анда ж½мысшы машиналарының техникалыº деңгейiн аныºтайды.

Жо¹ары айтыл¹андар¹а ºарап ºазiргi ж½мысшы машиналарының к¼пшiлiгiн бiрт½тас электромеханикалыº ж¾йе ретiнде ºарастыру¹а болады. Мысал ретiнде: сандыº ба¹дарламалыº басºарылатын металлкестесiн станокты алу¹а болады.

Станок берiлген ба¹дарлама бойынша жо¹ары д¸лдiкпен детальдарды ¼ңдеуге арнал¹ан. Егер де станокта берiлген ба¹дарлама бойынша бiрнеше операция орындалатын болса, ондай машиналарды ¼ңдеушi орталыº деп атайды. Станок º½рамына металл кесудi ж¾зеге асыратын басты ºоз¹алыс блогы, детальдарды ¸рт¾рлi к¾йге т¾сiрушi ж¸не кесушi инструменттiң немесе технологиясы бойынша ºажеттi ба¹дарлама¹а сай ¼ңделетiн заттың д¸л ºоз¹алысын ºамтамасыз ететiн бiр немесе бiрнеше берiлiс механизмдерi кiредi.

С¼йтiп, ºазiргi металл кесушi станок-¼ңдеушi орталыº деп негiзiне д¸лдiгi ¼те жо¹ары автоматтандырыл¹ан электржетек алынытын, электромеханикалыº º½рыл¹ылар жиынты¹ын атайды.

Б½л электржетектердiң ж½мысына бiрың¹ай технологиялыº мiндеттер бiрiктiрiлген ж¸не сандыº ба¹дарламасымен басºаратын ж¾йе-есептеушi º½рыл¹ымен басºарылады.

Металл кесудiң жылдамды, детальдарды ¸рт¾рлi к¾йге т¾сiру д¸лдiгi мен жылдамды¹ы ¼те жо¹ары болатындыºтан орындалу¹а тиiстi операцияларды ºолмен басºару м¾мкiн емес, себебi ¼ңдеу сапасы талапºа сай бола алмайды. Осы¹ан байланысты металл кестесiн станокты автоматтандырыл¹ан электромеханикалыº ж¾йе ретiнде ºарау керек.

Станокты º½рыл¹ылардың дамуының ºазiргi ба¹ытына: конструкциясы блокты-модуль т¾рiнде орындау¹а ¼ту, механикалыº берiлiстердi бол¹ызбау, орын ауыстыру ж¸не кесу жылдамдыºтарын арттыру жатады. Б½л ба¹ытты ж¾зеге асыру электрожетектердiң жетекшi ºоз¹алтºыштарды шала¼ткiзгiштi т¾рлендiргiшпен ºоректендiргенде, жо¹ары жылдамдыºты ж¸не сызыºтыº бол¹анда ¹ана м¾мкiн. Жылдамдыº артºан сайын ºоз¹алысºа берiлген параметрлерiнiң статикалыº ж¸не динамикалыº д¸лдiгiнiң жо¹арылауына байланысты электржетектiң автоматты реттеу ж¾йесiне ºатаң талаптар ºойылады.

Б½дан шы¹атын ºортынды металл¼ңдейтiн º½рыл¹ыларды жаºсарту ¾шiн алдымен осындай талап электржетектерге ºойылуы керек. Осы айтыл¹ан ºа¹иданы машина т½р¹ызу, электроника мен ¼ндiрiстiң басºа салаларында да пайдаланылатын жинаºтаушы º½рыл¹ы, радиотехникалыº комплекстер ж¸не басºа технологиялыº машиналар¹а айту¹а болады.

Автоматтандырыл¹ан электромеханикалыº ж¾йеге екiншi мысал ретiнде б¸рiмiзге белгiлi º½рыл¹ы тiк к¼терiлетiн транспорт-ж¾ргiншi таситын лифтiнi алу¹а болады.

Лифттың ж½мысшы органы автоматы ашылып,жабылытын есiгi бар кабина. Кабина электрºоз¹алтºыштан механикалыº редуктор ж¸не арºанды берiлiс арºылы ºоз¹алысºа т¾седi. ²оз¹алтºышты басºару ж¾йесi берiлген б½йрыººа (кабинада¹ы кнопканы басып) немесе шаºырту¹а (этажда¹ы шаºыратын кнопканы басып) сай ºоз¹алыстың ба¹ытын аныºтауды, орнынан бiртелеп барып берiлген бiрºалыпты жылдамдыºпен ºоз¹алуын, мезгiлiнде тежеп ºажеттi этаж¹а тоºтауын, онан кейiн автоматты т¾рде лифт шахтасымен кабина есiгiн ашып, жабуды ºамтамасыз етедi.

Электроºоз¹алтºыш, кабинаның орнын ж¸не оның ºоз¹алу жылдамды¹ын реттейтiн º½рыл¹ы, редуктор, арºан ж¾ретiн шкив, тартушы арºан, кабина ж¸не оны ºарсы теңестiрушi ж¾к болып, лифт ºондыр¹ысының басты электромеханикалыº ж¾йесiн º½райды. Екiншi электромеханикалыº ж¾йеге электроºоз¹алтºыштан, есiктердi басºаратын ж½йе мен кинематикалыº ж¸не механикалыº буындардан т½ратын есiктердi ашып, жабатын º½рыл¹ылар кiредi.

Осы электромеханикалыº ж¾йе лифтты автоматты басºару ж¾йесi, егер бiрнеше лифт бол¹анда, олардың топтал¹ан ж½мысын ¾йлестiрiп отыратын ж¾йесiмен бiрге лифттың автоматтандырыл¹ан электромеханикалыº комплексiн º½райды.

¶шiншi мысал ретiнде т½рмыстыº аппараттың электромеханикалыº ж¾йесiн-автоматтандырыл¹ан кiр жуатын машинаны ºарастыру¹а болады. Машина барабанды ¸рт¾рлi жылдамдыººа айналдыратын электрºоз¹алтºыш, электронасос, электрлiк клапандар ж¸не ба¹дарламамен басºарылатын аппараттан т½рады. Машина та¹айындал¹ан ба¹дарлама бойынша автоматты т¾рде кiрдi жуып ж¸не сы¹ады, суды º½йып, т¼гедi. °рт¾рлi электрлiк ж¸не механикалыº элементтердiң ж½мыс ба¹дарлан¹ан басºарушы º½рыл¹ысымен бiрiктiрiлген. Оларды ¸рºайысының ж½мысын жеке т¾рде емес, бiрт½тас технологиялыº операцияны орындайтын автоматтандырыл¹ан электромеханикалº ж¾йе ретiнде ºарастырады.

М½ндай мысалдарды к¼птеп келтiруге болады. М½ндай º½рылысы к¾рделi, ºымбат машиналарды конструкциялау, дайындау ж¸не пайдалану ¾шiн ¸рт¾рлi техникалыº бiлiмдi ж¸не квалификациясы жо¹ары адамдар керек.

К¼птеген ½¹ымдар, о¹ан байланысты терминология техниканың дамуына ºарай ¼згерiп отырады. Ертеректе ж½мысшы машиналар электроºоз¹алтºыш, ж¾ргiзушi, басºарушы ж¸не сыртºы ¸серден ºор¹аушы аппараттардан т½ратын. Ж½мысшы машиналардың автоматтандыру д¸режесiнiң артуына, олардың атºаратын ºызметтерiнiң ¼суiне байланысты ¸рт¾рлi ¼ндiрiстiк ºондыр¹ылар ¾шiн арнайы к¾рделi автоматтандырыл¹ан электрлiк ж¾йелердi жоспарлау ºажеттiгi туды. С¼йтiп,''автоматтандырыл¹ан электржетек'' деген ½¹ым пайда болды. Энергияны электромеханикаыº т¾рлендiру, машиналардың ж½мысшы органдарының ºоз¹алысын электржетегiмен басºару, электрлiк ж¸не электромеханикалыº процесстердi ¼нiмдiлiгi, д¸лдiгi, технологиялыº параметрi ж¸не ¾немделiгi белгiлерi бойынша ¾лестiру проблемасы ¾йрететiн электржетек бойынша жаңа ¹ылыми ба¹ыт пайда болды.

Б½л оºулыºта ж½мысшы машиналарын iске ºосу ¾шiн, оларды басºару ¾шiн ºажеттi электромеханикалыº ж¾йелер ºарастырылады.

Электромеханикалыº ж¾йе-электрºоз¹алтºыштарда, электроºоз¹алтºышынан машинаның ж½мысшы органдарына ºоз¹алысты жеткiзтiн механикалыº кинематикалыº буындар шала¼ткiзгiштi т¾рлендiргiш º½рыл¹ы, технологиялыº процесстiң шартына сай технология машиналардың ж½мысшы органдарын iске ºосатын ж¸не олардың ºоз¹алысын басºаратын-контактылы º½рыл¹ы, микропроцессорлар, басºарудың сырттºы ¸серiнен ºор¹аудың контактылы электрлiк аппараттары жиынты¹ынан т½рады.

Автоматтандырыл¹ан электромеханикалыº ж¾йе технологиялыº процесстiң шартына сай ж½мысшы органдарының ºоз¹алысын тиiмдi (¼нiмдiлiгi, ¼ндiрiлген заттардың сапасы, материалды ж¸не энергияны барынша аз шы¹ындау) басºаруды ºамтамасыз ететiн автоматты басºаратын º½рыл¹ымен жабдыºтал¹ан электромеханикалыº ж¾йе. Автоматтандырыл¹ан электромеханикалыº ж¾йенiң ашыº схемасы. ( Сурет А)