1.4 Сызба. Қаржылық ресурстардың құрамы

ЖАЛПЫ ҚОҒАМДЫҚ ӨНІМ
С				V	M
Материалдық шығындар				Қажетті өнім	Қосымша өнім
Ө З І Н Д І К Қ Ұ Н ( Ш Ы Ғ Ы Н Д А Р )
Аморти-зация-лық аударым-дар	Айна-лым қара-жаттары	Матери-алдық шығын-дар құрамын-дағы төлемдер		Ұ л т т ы қ т а б ы с
				Әлеуметтік қорларға аударылатын аударымдар (әлеуметтік салық)	Таза табыс (пайда)
				Халықтан алынатын салықтар	Жанама салықтар (қосылған құн салығы, акциздер, басқалары)
				Қарыздар
				Ерікті жарналар
Табиғат ресурстары үшін төлемдер					Сыртқы экономикалық қызметтен түсетін түсімдер
Баждар, лицензиялар үшін төлемдер, тіркеу алымдары
Табиғатты қорғау қорларына төленетін төлемдер
			Мемлекеттік мүлікті сатудан (жекешелендіруден) түсетін түсімдер
			Сыртқы көздерден түсетін түсімдер (инвестиция-лар, қарыздар, трансферттер, гранттар)

Мемлекеттің қаржылық ресурстарының көзі сонымен бірге мемлекеттік кредит, инвестициялар арқылы тартылған қаражаттар болып табылады.

Қаржылық ресурстарды өсірудің маңызды факторы қоғамдық еңбек өнімділігін арттыру болып табылады, бұл ұдайы өндіріс үдерісінде ұлттық табыстың артуын білдіреді, сондай-ақ экономикалық қызметтің қаржылық нәтижесінің өсуіне алып барады. Еңбек өнімділігімен қоғамдық өндіріс тиімділігінің басқа көрсеткіші – қор қайтарымы (капитал қайтарымы) тығыз байланысты. Қор қайтарымын арттыру қаржылық ресурстарды қалыптастыруға, атап айтқанда, олардың негізгі көзі – таза табыстың өсіміне сөзсіз әсер етеді, ол өнім өндіру ауқымы өсімінің, сондай-ақ ағымдағы шығындарды (ең алдымен жалақы мен амортизациялық аударымдарды) үнемдеудің нәтижесінде артады. Және, керісінше, қор қайтарымының төмендеуі қаржы ресурстарын азайтады.

Екінші фактор – бұл материалдық шығындардың орнын толтыру қоры мен өндірілген ұлттық табысқа жалпы қоғамдық өнімнің бөліну үйлесімдері. Жиынтық қоғамдық өнімдегі материалдық шығындардың үлесін – материал сиымдылығын – төмен- дету өндірілген ұлттық табысты – қаржылық ресурстардың негізгі көзін – арттыруға мүмкіндік беретін фактор болып табылады.

Қаржылық ресурстардың өсуіне сонымен қатар жалпы алғанда қоғамдық өндірістің, сондай-ақ өнеркәсіп өндірісінің материалдық заттай құрылымы да әсер етеді. Жұртқа мәлім, өндірістік арналымның (қоғамдық өндірістің бірінші бөлімшесі) тауарлары бойынша қосымша өнімнің нормасы тұтыну арналымының – екінші бөлімшенің (акциздерді кіріктіретін және анағұрлым жоғары рентабелділікке ие) тауарлары мен өнімдері бойынша нормаға қарағанда төмен. Бұдан басқа, ұдайы өндірістік циклде тұтыну тауарларының айналымы жылдамырақ болады, мұның өзі уақыттың белгілі бір межелдемесінде, мысалы, есептік жылда бірнеше айналымдардан алынатын ресурстарды қосындылауға (жиынтықтауға) мүмкіндік береді. Сондықтан қоғамдық өндірісте екінші бөлімшенің үлес салмағы мен даму қарқыны неғұрлым жоғары болса, қаржылық ресурстардың мүмкін көлемі соғұрлым көп болуы мүмкін.

Қаржылық ресурстар орталықтандырылған және орталықтандырылмаған тәртіппен қалыптасады. Орталықтандырылған тәртіппен мемлекеттік бюджеттің, зейнетақы қорларының, бюджеттен тыс қорлардың ресурстары құрылады. Орталықтандырылмаған әдістермен материалдық өндіріс сферасының шаруашылық жүргізуші субъектілерінің тұтыну қорлары, амортизациялық аударымдар қорлары, қаржылық резервтер мен валюталық қорлар, шаруашылық органдарының басқа ақшалай қорлары қалыптастырылады.

Перспективада ақшалай қорланымдар (табыс, қосылған құн салығы, акциздер), сыртқы экономикалық қызметтен түсетін түсімдер қаржылық ресурстардың негізгі көздері болып қалады.

Жекешелендіруден, мемлекет меншігін сатудан түсетін түсімдер сияқты уақытша көздер болып табылатын қаржылық ресурстар олардың таусылуына қарай азаятын болады. Көздері жер қойнауын пайдаланушылардың салықтары мен арнаулы төлемдері – роялти, бонустар болып келетін қаржылық ресурстар артады.

Еңбекке ақы төлеудің, тұтыну қорларының одан ары өсуі қаржы ресурстарының құрамына тартылатын халықтың қаражаттары мөлшерінің өсуіне жеткізеді.

Мемлекеттің қаржылық ресурстары көлемінің динамикасы мен құрылымының үрдістері рыноктық қатынастарға көшу бағдармаларын жүзеге асырудың нәтижесінде қоғамдық өндірістің тиімділігін айтарлықтай арттыру қаржылық ресурстарды қалыптастырудың қарқынын тездетуге және өсуі интенсивті факторлармен шарттасылған көздердің үлес салмағын көбейту бағытындағы олардың құрылымын жақсартуға жеткізетіндігін дәлелдейді.