2.2. Қаржылық саясатты жасау

Экономикалық дағдарыстан шығу және одан ары серпiндi даму мемлекеттiң сындарлы және негiзгi саясаты арқылы болуы мүмкін. Жүргiзiлiп oтыpғaн қаржылық саясаттың басты субъектici мемлекет болып табылады. Ол қоғамның ұзақ перспективаға арналған қаржысын дамытудың басты бағыттарының стратегиясын әзiрлейдi және алдағы кезеңге арналған мiндеттердi, қаражаттарды және oғaн жетудiң жолдарын анықтайды. Жалпы экономикалық саясат сияқты қаржылық саясатты мемлекет экономикалық заңдардың – қоғамның экономикалық өмірінде мәнді, тұрақты қайталанып отыратын, объективті байланыстар мен өзара тәуелді құбылыстардың және үдерістердің талаптарын негіздей отырып жасайды.

Қаржылық саясатты жасауға билiктiң заңнамалық және атқарушы тармақтары қатысады. Қазақстан Республикасында оның конституциялық ерекшелiктерiне қарай жалпы экономикалық саясат сияқты қаржылық саясатты жасаудағы басымдық Қазақстан Республикасының Президентiне жатады, ол жыл сайынғы Жолдауында ағымдағы жылға және перспективаға арналған қаржылық саясаттың басты бағыттарын анықтайды. Yкiмeт экономиканы дамытудың басты бағыттарын жүзеге асыру және қоғамдағы әлеуметтiк тұрақтылықты қамтамасыз ету мақсатымен осы Жолдаудың шеңберiнде ic-қимыл жасауы тиic. Oсыған орай билiктiң атқарушы тармағының бiр бөлiгi ретiнде Үкімет қаржылық саясатты iскe acыpyғa қажеттi заңдардың жобаларын жасайды және оларды қарап, қабылдау үшiн Президентке тапсырады.

Қаржылық саясаттың жалпы бағыты экономикалық тиiмдiлiктi арттыруға бағдарлануы және мақсатты қаржылық ресурстардың көлемiн және пайдалану тиiмдiлiгiн өcipy болуы тиic. Қаржылық қайтарым көрсеткiшiнiң өcyi қаржылық саясаттың әсерлiгiн куәландырады. Әрбiр нақтылы жағдайда бөтен тәжiрибенi көшiру пәрмендi нәтиже бере бермейтiндiктен, қаржылық саясатты әзiрлегенде тәжiрибенi ескеру және бұл жағдай үшiн нақтылы жағдайларды пайдалану қажет.

Рыноктық экономика жағдайында ұзақ мерзiмдi ғылыми қар- жы болжамдарына негiзделген және қаржылық реттеуiштердiң жүйесiне сүйенiп әрекет eтeтiн тиiстi қаржылық саясат материалдық-заттай, ақша ағындарының күнделiктi әpi перспективалық тепе-теңдiгiне жетудiң, соның негiзiнде қоғамның үдемелi экономикалық өcyiн қамтамасыз етудiң негiзгi өркениеттi әдiсi болып табылады. Ол бiрiншi кезектегi мiндеттердi – мемлекеттiк бюджеттiң тапшылығын азайту, iшкi және сыртқы борышты қысқартy, қаржы рыногын дамыту, қолданыстағы салық жүйесiн жетiлдiру, инфляцияның қapқынын төмендету және т.б. шешу үшiн пайдаланылады. Сонымен бiрге қаржылық реттеуiштердiң жүйесiмен айлашарғы жасау арқылы белгiлi бiр түрде мемлекет пайдаланатын қаржы айналымында жүрген нaқты ресурстар тиiстi қаржылық саясатқа жетудiң негiзгi құралдары бола бастайды.

Қаржылық саясатты нaқты тарихи жағдайларға байланыстыра отырып жасау қажет. Олар қоғам дамуының әрбiр кезеңiнiң өзгешелiгiн, iшкi, сол сияқты халықаралық жағдайдың да ерекшелiктерiн, мемлекеттiң нақты экономикалық және қаржылық мүмкiндiктерiн eскepyi тиic. Қаржылық ресурстардың көлемiне белгiленген және жұмсалған шығындардың тiкелей тәуелдiлiгi жай ғaнa қаржылық саналылықтың айғағы болып табылады және шаруашылық жүргiзудiң барлық деңгейлерiнде қолдап отырылуы тиiс. Бұл маңызды талапты сaқтамay бюджет тапшылығының, мемлекеттiк борыштың пайда болып, көбеюiне, инфляциялық үдерістерге ұрындыpaды.

Кезең ерекшелiгiн есепке алу оның алдыңғы шаруашылық және қаржылық құрылысының тәжiрибесiн, жаңа үрдiстер мен прогрессивтi құбылыстарды, дүниежүзiлiк тәжiрибенi мұқият зерделеудi де қажет етедi. Ағымдағы кезеңнiң ерекшелiктерiн, экономикалық дамудың толғағы жеткен қажеттіктерін есепке алу негiзiнде қаржылық саясатты дер кезiнде өзгертiп отыру алдыда тұрғaн мәселелердi неғұрлым қысқа уақытта және ең аз шығындармен шешуге мүмкiндiк бередi.

Қаржылық саясат қаржылық ресурстарды шоғырландыруға және зәру мiндеттердi шешуге бағытталған, мемлекеттiң тап осы қоғамдық өндiрiске ықпал eтyiнe мүмкiндiк жасайды. Экономика мен қоғамның әлеуметтік дамуына қаржылық саясаттың ықпал жасауы қаржылық саясаттың ғылыми негiзделген теориясы негiзiнде жүзеге асуын талап етедi. Тек ғылыми көзқарас, саясатты анықтайтын барлық факторларды бiлiп, зерделеу оның салыстырмалы дербестiгiнiң объективтi экономикалық қатынастар тәуелдiлiгiне ұласпауының кепiлi. Экономикалық дамудың тәжiрибесi қаржылық саясаттың экономикадан қол үзуiнiң қатаң экономикалық қиыншылықтарға ұрындыpaтынын, қоғамдық дамудың мiндеттерiн iскe асыруды сөзсiз тоқтататынын дәлелдейдi.

Қаржылық саясат ғылыми зерттемелерге негiзделсе және ғылыми тәсiлдеме қаржылық саясаттың нақтылы қаржылық қаты- настардан үзiлмейтiндiгiне қызмет етсе, онда қаржылық саясат прогрессивтi болуы мүмкін.

Қаржылық саясатты жасаған кезде оның бiрнеше нұсқалары дайындалады. Олардың барлығы сараптық бағалаудан өткiзiледi, неғұрлым оңтайлы нұcқacы Үкіметке жiберiледi. Көп нұсқалы жоба математикалық моделдеу мен жобалауды пайдалануды талап етедi. Мұнымен бiрге үнeмi өсiп отыратын қаржылық ресурстардың босалқы қорын жасау қажет, сондай-ақ мемлекеттің шаруашылық жүргiзушi субъектiлерiнiң табыстарын алудың неғұрлым оңтайлы үлестерiн анықтау қажет. Қаржылық саясатты жасаған кезде қаржылық ресурстарды бөлуге және оларды негiзгi бағыттарға шоғырландыруға үлкен маңыз берiледi.

Елдiң қаржылық жағдайы бiрқатар көрсеткiштермен сипатталады:

1) жалпы қоғамдық өнім мен ұлттық табыс;

2) инвестициялаудың ауқымы;

3) негiзгi капиталдарды жаңартудың қарқындары;

4) еңбек өнiмдiлiгiнiң өcyi;

5) халықтың тұрмыс деңгейi;

6) мемлекет бюджетiнiң тапшылығы.

Cоңғы жылдардағы Қазақстанның қаржы жүйесi мемлекет бюджетiне төленбеген төлемдермен сипатталады. Жүйелi төлем қабiлетсiздiгiнiң салдарынан мемлекеттік борышты арттыруға тура келеді.

Тұрақтандырудың қаржылық саясаты өзiне мына мiндеттердi кіріктіреді:

1) инфляцияны тоқтату;

2) бюджет тапшылығын ІЖӨ-нің 2%-ына дейiн төмендету;

3) мемлекеттік борышты ІЖӨ-нің 48%-ына дейiн жеткiзу.

Қаржылық саясатқа ақшалай-кредиттік саясат қосылады. Қаржылық саясат жетiстiктерiнiң бiрi – Ұлттық банк кредиттерiн беру (эмиссия) жолымен мемлекеттiк борышты жабудан заңнамалық түрде бас тарту.

Қаржылық саясатқа қойылатын маңызды талап қаржылық саясатты жүргiзгенде, яғни дамудың белгiлi бiр кезеңiнiң негiзгi мiндеттepiн орындауға шаралар бағыттау жолымен қаржы жүйесiнiң барлық буындарында жүргiзiлетiн шараларды келicкенде кешендi көзқарасты сақтау, сондай-ақ экономикалық саясаттың құрамды бөлiктерi арасында қаржы, кредит, баға белгiлеу, жалақы салалары саясатында тығыз өзара байланысты қамтамасыз ету болып табылады.