22.1 Кесте. Валюта бағамдары өзгерімінің экспорт пен испорттың көлеміне әсері (шетелдік ақшалай өлшемдерінде – шет. Ақшалай өлш. Және ұлттық ақшалай өлшемінде – ұлт. Ақшалай өлш.)

КӨРСЕТКІШТЕР	Бағамдар нұсқалары
	1-қалыпты	2- қалыпты	3- қалыпты
1	2	3	4
Бағамдардың арақатынасы (шет.ақшалай өлш.:ұлт.ақшалай өлш.)	1:150	1:140	1:180
Ақшаның бастапқы сомасы (мың ұлт.өлш.) А. Тіркелген бағамдар	10000
Экспорт
Алынған экспорттық түсім-ақша (мың шет.ақша өлш.)	100	100	100
Белгіленген бағам бойынша қайта саналған экспорттық түсім-ақша (мың ұлт. ақшалай өлш.)	1500	1400	1600
Валюталардың қалыпты бағамының шарттарынан ауытқу (мың ұлт.өлш.)	-	-100	100
Импорт
1. Отандық импортер үшін:
2. Шетелдік валютаға қайта саналған ақшаның сомасы (импорт құны, мың шет. ақшалай өлш.)	66,7	71,4	62,5
Ішкі рыноктағы сатудың көлемі (рыноктық шарттар бойынша мың ұлт. өлш. 1:150)	10000	10710	93,75
Валюталардың қалыпты бағамының шарттарынан ауытқу (мың. ұлт. өлш.)	-	710	-625
2. Шетелдік импортер үшін:
Жеткізілім көлемі (мың. шет. өлш.)	100	100	100
Өткізуден алынған табыс (мың. ұлт. өлш.)	1500	1500	15000
Шетелдік валютаға қайта саналған өткізуден алынған табыс (мың. ұлт. өлш.)	100	107,1	93,7
Шетелдік импортер үшін ауытқу (мың. шет. өлш.)	-	7,1	-6,3
Б. Икемді бағамдар
Экспорт
Жеткізілім көлемі (мың. ұлт. өлш.)	10000	10000	10000
Шетел рыноктарында сату (мың. ұлт. өлш.)	66,7	71,4	62,5
Еркін бағам бойынша ұлт. өлш. қайта саналған өткізуден алынған табыс (мың өлт. өлш.)	10000	10000	10000
Импорт
1. Отандық импортер үшін:
Валютаға қайта саналған қаражаттардың сомасы және сатып алу көлемі (мың. шет. өлш.)	66,7	71,4	62,5
Ішкі рыноктағы сатудың көлемі (мың. ұлт. өлш.)	10000	10000	10000
2. Шетелдік импортер үшін:
Шетелдік өлшемдегі жеткізілім көлемі (мың. шет. өлш.)	100	100	100
Өткізуден алынған табыс (мың. шет. өлш.)	1500	1400	1600
Валютаға қайта саналған өткізуден алынған түсім-ақша (мың. шет. өлш.)	100	100	100

Импорт кезінде (шетелдік импортер үшін) шетел валютасы бағамының жергілікті валютаға салыстырмалы төмендеуі жер-гілікті рынокта мүмкіндіктердің кеңейгендігін білдіреді (2-нұсқа) және керісінше, бұл бағамның артуы импортталатын тауарларға бағаның ісуіне байланысты рыноктың тұқыруына ұрындырады (3-нұсқа).

Отандық импортерлер үшін бағамдардың ауытқулары шетел тауарларын сатып алу жөніндегі мүмкіндіктерінің өзгеруін білдіреді.

Сөйтіп, валюта бағамы экспорт пен импорттың көлеміне әсер етеді, ол, өз кезегінде, қаржы құралдары – экспорт мен импортқа салынатын салықтар, кеден баждары арқылы алынатын және бөлінген қаржы ресурстарының мөлшеріне және мемлекеттің де, сондай-ақ экспорттық өнімді, тауарды, қызметтерді өнді-рушілердің де немесе оларды тұтынушылардың да қаржы жағдайына ықпал жасайды.

Дағдарысты ахуалдар кезінде: өндірістің едәуір құлдырауы мен қанағаттанғысыз сұраным тудырған инфляция кезінде сыртқы экономикалық тепе-теңдікті айқындайтын микроэкономикалық үйлесімдер мен қағидаттар бұзылады әрі бұрмаланады. Бұл тұтыншыларды импортқа жалпыға бірдей бағдарлаумен, өскелең импортты жабу үшін экспорттық валюталық түсім-ақшаның жетіспеушілігімен, ұлттық валютаның тұрлаулы валютаға қарағанда бірден құнсыздануымен қосарлана жүреді. Орталық банк валюта резервтерінен айырыла отырып немесе халықаралық қаржы ұйымдарына қолдауды өтіне отырып, өзінің ақша бірлігінің бағамын қолдап отыру үшін валюталық басқыншылықтар жүргізуге мүдделі болады. Дағдарыстың одан әрі дамуы мемлекетті елдің өмірлік тіршілігіне сондай қажет болып отырған импортты да шектеуге мәжбүр етеді, өйткені оны төлеуге ақшасы жоқ. Экономикасы шикізатқа бағдарланып отырған елдерде ұзаққа созылған дағдарыстар экспорттың бірден-бір көзі болып отырған табиғат ресурстарының сарқылуына, экономикалық, тіпті саяси тәуелсіздікті болуы мүмкін жоғалтуға жеткізеді.

Қазіргі жағдайларда әлемдік валюта рыногында түрлі сыныптамалық белгілер бойынша валюта бағамдарының сан алуан түрлері бар:

айырбас валюта бағамдары: спот-бағам, форвард, кросс-бағам;

есеп айырысу валюта бағамдары: атаулы валюта бағамы, атаулы тиімді валюта бағамы, нақты тиімді валюта бағамы;

будандық валюта бағамы: валюта дәлізі, басқарылатын құбылым, нысаналы аймақтар, сырғымалы беркіту (фиксация), оңтайлы валюталық кеңістік.

Валюта бағамының мүмкін оңтайлы нұсқасы реттемелі құбылым режімі болып табылады.

Импорт пен экспортты құндық реттеу сауда мәмілелері қатысушыларына импорттық және экспорттық субсидиялар беру арқылы жүзеге асырыла алады. Халықаралық заңнамамен тура экспорттық субсидияларға тиым салынатындықтан жасырын субсидиялар (жеңілдікті несиелендіру, бастапқы шикізаттың, материалдардың, энергетикалық ресурстардың бағаларын кеміту, фрахтты қаражаттау) берілуі мүмкін.

Әдеттегідей, мемлекет дайын өнім экспорты мен шикі зат импорты үшін жеңілдіктердің бүкіл арсеналын пайдаланады және шикі заттың экспорты және дайын өнімнің импорты кезінде қандай бір жеңілдіктерді жоққа шығарады, мұның өзі ұлттық өндірісті қорғау үшін маңызды.