
- •1. Гісторыя Беларусі, як вучэбная дысцыпліна, яе прадмет, метады і задачы курса.
- •2. Віды крыніц па гісторыі Беларусі. Знакамітыя беларускія гісторыкі.
- •3. Праблемы перыядызацыі гісторыі Беларусі.
- •4. Старажытныя цывілізацыі. Першабытнае насельніцтва Беларусі.
- •5. Паходжанне беларусаў.Канцэпцыі беларускага этнагенэзу.
- •6. Этнічныя адметнасці беларусаў, іх антрапалагічны склад, асаблівасці характару, імены і прозвішчы.
- •7. Этнічныя меншасці і міжнацыянальныя адносіны ў Беларусі.
- •8. Вытокі беларускай дзяржаўнасці. Полацкае, Тураўскае і іншыя княствы.
- •9. Сацыяльна-эканамічнае становішча і грамадска-палітычны лад першых дзяржаўных утварэнняў на тэрыторыі Беларусі.
- •10. Культура Беларусі, як частка сусветнай культуры, яе паняцце, сутнасць і структура.
- •11. Асаблівасці культуры старажытнай Беларусі.
- •12. Пісьменнасць, кніжная асвета і літаратура ў х – хііі ст.Ст. Духоўная і асветніцкая дзейнасць е. Полацкай і к. Тураўскага.
- •13. Прадумовы ўзнікнення Вялікага княства Літоўскага. Фарміраванне тэрыторыі дзяржавы ў хііі – хv ст.Ст.
- •1 Перыяд - Наваградскі
- •2 Перыяд – Віленскі
- •14. Грамадска-палітычны лад Вялікага княства Літоўскага. Федэратыўная структура вкл.
- •15. Сацыяльна-эканамічнае развіцце Вялікага княства Літоўскага. Аграрная рэформа хvі ст. І яе наступствы.
- •16. Знешняя палітыка Вялікага княства Літоўскага (хііі– хvі ст.Ст.)
- •17. Вядучая роля беларускай культуры ў Вялікім княстве Літоўскім.
- •18. Адраджэнне і Рэфармацыя на Беларусі, іх асаблівасці.
- •19. Палітычная і прававая культура беларускага народа. Статуты вкл – выдатныя помнікі прававой і палітычнай культуры.
- •20. Пачатак беларускага кнігадрукавання. Грамадская думка, асвета, адукацыя. Дзейнасць ф. Скарыны, с. Буднага і іншых асветнікаў.
- •21. Утварэнне Рэчы Паспалітай. Дзяржаўна-прававое становішча Вялікага княства Літоўскага ў Рэчы Паспалітай.
- •22. Эканамічнае і сацыяльнае становішча насельніцтва Беларусі ў складзе Рэчы Паспалітай.
- •23. Знешняя палітыка Рэчы Паспалітай.
- •24. Палітычны крызіс Рэчы Паспалітай і яе падзел паміж Аўстрыяй, Прусіяй і Расіяй.
- •25. Люблінская ўнія і яе наступствы для культуры беларусаў. Контррэфармацыя на Беларусі, яе змест, мэты і вынікі.
- •26. Асветніцтва на Беларусі. Дзейнасць Адукацыйнай камісіі і яе значэнне.
- •27. Беларуская літаратура і мастацтва ў XVII–XVIII ст.Ст. С. Полацкі і і. Капіевіч – праваднікі беларускай культуры ў Маскве.
- •28. Пачатак індустрыяльнай цывілізацыі і палітычная мадэрнізацыя ў краінах Заходняй Еўропы і Беларусі.
- •29. Палітыка царскай Расіі на Беларусі з канца XVIII– пачатку XX ст.Ст.
- •30. Сацыяльна-эканамічнае развіцце беларускіх зямель у хіх– пачатку хх ст.Ст. Аграрныя рэформы хіх ст.
- •31. Грамадска-палітычнае становішча і нацыянальна-вызваленчы рух на Беларусі з канца xvііі– пачатку хх ст.Ст.
- •32. Кастусь Каліноўскі – нацыянальны герой беларускага народа.
- •33. Асаблівасці культурнага развіцця Беларусі з канца xvііі-пачатку хх ст.Ст.
- •34. Стан адукацыі на Беларусі з канца хvііі ст., яе развіцце і рэформы.
- •35. Архітэктура, скульптура і мастацтва на Беларусі. Мастацкія стылі х1х-пачатку хх стагоддзя.
- •36. Музычна-тэатральнае жыцце Беларусі (канец хvііі–пачатак хх ст.Ст.).
- •37. Станаўленне беларускай нацыянальнай літаратуры і мовы (хіх–пач.Хх ст.Ст.).
- •38. Змены ў грамадска-палітычным жыцці Беларусі ў 1917 годзе. Прадумовы беларускага дзяржаўнага аднаўлення.
- •39. Бнр, яе дзейнасць, лёс і значэнне.
- •40. Утварэнне і развіцце бсср – дзяржавы з абмежаваным суверэнітэтам.
- •41. Новая эканамічная палітыка і яе асаблівасці ў Беларусі.
- •42. Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў Беларусі ў 20-30 гады хх ст.
- •43. Фарміраванне сталінскага таталітарнага рэжыму ў 20-30 гады хх ст.
- •44. Асаблівасці культурнага развіцця беларускага народа ў паслякастрычнінскі перыяд і перабудова адукацыі.
- •45. Беларусізацыя 20-30-х гг., яе сутнасць і змест. Моўная палітыка.
- •46. Развіцце архітэктуры, скульптуры і жывапісу на Беларусі ў 20-30-х гады хх ст.
- •47. Развіцце літаратуры, тэатра і музыкі беларускага народа (20-30-я гг. Хх ст.).
- •48. Культурнае развіцце ў Заходняй Беларусі. Далучэнне Заходняй Беларусі да бсср.
- •49. Масавыя рэпрэсіі дзеячаў беларускай культуры (20-30-я гг. Хх ст.).
- •50. Міжнароднае становішча напярэдадні Другой сусветнай вайны. Дагавор паміж фашыцкай Германіяй і Савецкім Саюзам аб ненападзе.
- •51. Пачатак Другой сусветнай вайны і палітыка Савецкага Саюза. Уз’яднанне Заходняй Беларусі з бсср.
- •52. Вялікая Айчынная вайна, яе характар і асаблівасці.
- •53. Пачатак Вялікай Айчыннай вайны і баявыя дзеянні на тэрыторыі Беларусі. Прычыны паражэння Чырвонай Арміі ў пачатковы перыяд вайны.
- •54. Усталяванне і дзейнасць акупацыйнага рэжыму на тэрыторыі Беларусі. Эканамічная, сацыяльная і ідэялагічная палітыка фашыстаў. Беларускія калабаранты.
- •55. Партызанскі і падпольны рух на тэрыторыі Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны. Армія Краёва.
- •56. Стратэгічная аперацыя “Баграціён” і вызваленне Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў.
- •57. Вызваленне еўрапейскіх краін ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Заканчэнне Другой сусветнай вайны і яе вынікі.
- •58. Культурнае жыцце беларускага народа ў гады Вялікай Айчыннай вайны.
- •59. Адлюстраванне Вялікай Айчыннай вайны 1941-45 гг. У пасляваенным жыцці і ў сучаснай культуры Беларусі.
- •60. Беларусь ў пасляваенныя гады. Аднаўленне і развіцце народнай гаспадаркі.
- •61. Грамадска-палітычнае жыццё бсср ва ўмовах хрушчоўскай адлігі і адыходу ад яе, бсср у гады т.Зв.Застоя.
- •62. Сацыяльна-эканамічнае развіццё бсср у 50-80-я гг.Хх ст. Спробы рэфармавання эканомікі ў 50-80-я гг.
- •63. Развіцце культуры Беларусі з другой паловы 40-х–80-я гады хх ст.
- •64. Абвяшчэнне незалежнасці Беларусі і канстытуцыйнае замацаванне яе суверэнітэту.
- •65. Змены ў грамадска-палітычным і сацыяльна-эканамічным жыцці Рэспублікі Беларусь у 90-я гады хх ст.
- •66. Стратэгія сацыяльна-эканамічнага развіцця Беларусі на 2011-2015 годы.
- •67. Знешняя палітыка суверэннай Беларусі.
- •68. Беларускае замежжа ў сістэме міжнародных адносін Рэспублікі Беларусь.
- •69. Фарміраванне беларускай дыяспары за мяжой і асноўныя этапы яе фарміравання.
- •70. Дахрысціянскія вераванні нашых продкаў. Язычніцтва на Беларусі.
- •71. Хрысціянства, яго сутнасць і прычыны ўзнікнення. Далучэнне да хрысціянства беларускіх зямель.
- •72. Асноўныя плыні хрысціянства і іх асаблівасці ва ўмовах Беларусі (праваслаўе, каталіцызм, пратэстантызм, уніяцтва).
- •73. Дзейнасць нехрысціянскіх канфесій на Беларусі (іўдаізм, іслам, рэлігійнае сектанцтва).
- •74. Сучасная культура Беларусі. Пашырэнне “масавай культуры”. Праблемы захавання беларускай мовы і нацыянальнай культуры.
- •75. Славутасці Беларусі: грамадска-палітычныя і вайсковыя дзеячы ( х – хх ст.Ст.).
- •76. Славутасці Беларусі:сусветна вядомыя навукоўцы і вынаходнікі Беларусі.
- •77. Славутасці Беларусі: сусветна вядомыя літаратары і філосафы беларускага паходжання.
- •78. Славутасці Беларусі: мастакі і музыканты.
21. Утварэнне Рэчы Паспалітай. Дзяржаўна-прававое становішча Вялікага княства Літоўскага ў Рэчы Паспалітай.
1 ліпеня 1569 года ў польскім горадзе Люблін быў падпісаны вялікай важнасці дакумент, што адыграў ракавую ролю ў гісторыі беларускага народа. Гэта быў акт аб уніі (аб'яднанні) Польшчы і ВКЛ, у выніку якога ўзнікла магутнае на той час дзяржаўнае ўтварэнне "Рэч Паспалітая" (з лац. – "Рэспубліка").
Люблінская ўнія была не першым саюзным пагадненнем паміж ВКЛ і Польшчай. З 14 па 16 стст. яны падпісваліся ў 1385, 1401,1413,1447, 1501, 1503, 1566 гадах. Але гэтыя саюзы датычыліся асабістых уладных адносін гаспадароў двух краін (мелі дынастычны характар). Кожная з дзяржаў захоўвала непарушнымі асновы палітыкі, эканоміку і культуру. Люблінская ўнія стала самай трывалай і лёсавырашальнай, бо гэта было аб'яднаннем двух дзяржаў. Яна праіснавала 225 гадоў, за гэты час разбурыла большасць атрыбутаў суверэнітэту беларусаў.
Што прымусіла кіраўніцтва ВКЛ пайсці на больш кардынальную ўнію з Польшчай? Выдзяляюць 2 асноўныя прычыны:
1. знешняя пагроза.
Няспынныя на ўсходзе войны з Маскоўскай дзяржаваю, якая нарошчвала сваю магутнасць праз расшырэнне тэрыторыі ў захопніцкіх войнах, а таксама на поўдні грабежніцкія набегі крымскіх татар. Гэта сур'ёзна аслабляла княства. Яшчэ больш пагоршылі стан дзяржавы паражэнні ў першы перыяд Лівонскай вайны (1558-1583 гг.), калі маскоўцамі былі захоплены многія гарады паўночна-ўсходняй часткі краіны, у тым ліку і Полацк. Войскі Масквы знаходзіліся недалёка ад сталіцы – Вільні. Казна дзяржавы была пустой. Усё гэта і вымусіла кіраўніцтва ВКЛ шукаць паратунку ў саюзе з Польшчай. Польскія гаспадары марылі аб "паглынанні" ВКЛ, а феадалы хацелі новых земляў і ўладанняў на ўсходзе. З гэтымі імкненнямі супадалі жаданні каталіцкай царквы, зацікаўленай у расшырэнні экспансіі каталіцызма на тэрыторыях праваслаўных беларусаў і ўкраінцаў.
2. супярэчнасці ў пануючых саслоўях ВКЛ.
Дамініруючае становішча ў дзяржаве належала магнатам. Яны мелі амаль неабмежаваную ўладу і адціскалі шляхту на другі план. Дробная і сярэдняя шляхта хацела такіх жа ільгот і правоў, або як тады гаварылі, "залатых вольнасцей", што мела ўжо польская шляхта. Яна рашуча ўплывала на ўнутраную і знешнюю палітыку Польскага ўрада. Дасягнуць такіх жа вольнасцей як у Польшчы, зраўняцца з ёю, літоўская шляхта меркавала заключэннем чарговай уніі.
Падпісаны акт Люблінскай уніі дэклараваў "Каралеўства Польскае і ВКЛ уяўляюць сабою ўжо адно непадзельнае цэлае, а таксама не асобную, але агульную рэспубліку, якая злучылася і з'ядналася ў адзін народ з двух дзяржаў і народаў". Далей канстатавалася, што злучаныя дзяржавы маюць:
аднаго караля з выбарнай, а не спадчыннай пасадай
агульны Сойм у Варшаве для вырашэння найбольш важных спраў
ліквідуюцца дзяржаўныя межы і ўтвараецца гандлёвая прастора без мытных збораў з агульнымі грошамі
агульная знешняя палітыка.
Больш трэці зямель ВКЛ адыходзіла да Польшчы. Гэта значная частка сённяшняй Украіны (Кіеўчына, Падолле, Валынь) і сённяшняя Беласточчына. Аднак ВКЛ не адводзілася роля каланіяльнай краіны. Люблінская ўнія захоўвала ёй поўную самастойнасць:
заставаўся даўні адміністрацыйны апарат
судовая сістэма
свой тытул і пячатка
узброеныя сілы
розныя дзяржаўныя мовы: у ВКЛ – беларуская (да канца 17 ст.), а ў Польшчы – лацінская і польская
унутры РП да Польшчы прымянялася назва "Карона", а нашу краіну сталі проста называць "Княства" ці "Літва".
РП – федэратыўная дзяржава, якая складалася на значна большай выгадзе для Польшчы.
Першае ўражанне ў княстве ад уніі было шокавым, бо ў фармуліроўках прынятага акта былі закладзены ўмовы непазбежнай дыскрымінацыі літоўскіх магнатаў і шляхты як у палітычным, так і ў эканамічным плане. Пагэтаму ў большай частцы пануючых колаў грамадства ВКЛ у апошняй трэці 16 ст. і ў пачатку 17 ст. сталі праяўляцца антыпольскія, незалежніцкія настроі. Вядучую ролю ў гэтым супрацьстаянні іграў буйны палітычны і грамадскі дзеяч ВКЛ Леў Сапега (1557-1633 гг.). Гэта быў высокаадукаваны чалавек, які дасканала валодаў некалькімі еўрапейскімі мовамі. Дзякуючы выдатным здольнасцям, ён займаў высокія пасады, быў канцлерам ВКЛ, вёў барацьбу за незалежнасць Літвы, за захаванне дзяржаўнасці беларускай мовы. Самым выдатным дасягненнем у гэтай справе было прыняцце ў 1588 годзе трэцяй рэдакцыі Статута ВКЛ. Яго галоўным рэдактарам, складальнікам і выдаўцом быў Леў Сапега і яго паплечнік Астафей Валовіч.
Статут ахопліваў усе бакі жыцця ВКЛ, дзейнічаў як своеасаблівая канстытуцыя больш за 250 гадоў. Ён стаў узорам для складання ўласнага заканадаўства Расіі, Латвіі, Эстоніі. Спецыялісты сцвярджаюць, што нягледзячы на тое, што Статут ВКЛ узаконіў прыгоннае права, замацаваў залежнасць сялян ад феадалаў, многія яго палажэнні і юрыдычныя нормы не страцілі сваёй каштоўнасці і сёння. Найбольш прагрэсіўнымі для свайго часу з'яўляюцца наступныя палажэнні:
У Статуце закладзена ідэя патрыятызма і абароны незалежнасці ВКЛ. У ім нават не ўпаміналася аб прынятай Люблінскай уніі, больш таго ён нават скасаваў многія яе патрабаванні (забараніў польскім магнатам і шляхце набываць у Літве зямлю і маёнткі, займаць дзяржаўныя і вайсковыя пасады. Права гэтае давалася толькі "літве, русі, жамойці, родзічам, старажытным і уражэнцам вялікага князя". Захоўвалася права ВКЛ на абвяшчэнне вайны і скліканне "паспалітага рушэння", права мець дзяржаўны сойм).
Ідэя ўсталявання прававой дзяржавы – вяршэнства закона над любой уладай. Нават каралю ці вялікаму князю прыгадвалася, што ўлада іх выбарная, яны павінны строга прытрымлівацца законаў. Статут заканадаўча аформіў падзел улады на заканадаўчую, выканаўчую і судовую. Гэта адбылося на 200 гадоў раней, чым у еўрапейскіх краінах.
У судзебна-працэсуальнай справе былі ўзаконены такія, фактычна сучасныя дэмакратычныя нормы, як прэзумпцыя невінаватасці, г. зн. нельга караць чалавека, не даказаўшы яго віны, нават асабістае прызнанне павінна быць даказана аб'ектыўнымі фактамі.
Кодэкс упершыню ў сярэднявеччы прызначаў смяротную кару за забойства нават простага чалавека. Ад крымінальнай адказнасці вызваляліся непаўналетнія, уводзілася ўдвая павялічанае пакаранне за злачынства супраць жанчыны. Абвяшчаўся прынцып індывідуальнай адказнасці за злачыннае дзеянне і забаранялася караць родзічаў і блізкіх віноўцы.
Вольным грамадзянам Літвы дазвалялася без перашкод выязджаць за межы краіны.
Статут прызнаваў шматканфесійнасць грамадства ВКЛ, ідэя рэлігійнай талерантнасці. Кодэкс ураўноўваў у правах і прывіляех магнатаў і шляхту незалежна ад рэлігійнага веравызнання.
Распарцавана экалагічнае права. Адным з першых у Еўропе Статут ВКЛ браў пад дзяржаўную ахову прыроду, рэгламентаваў карыстанне зямлёй, лесам, рэкамі і азёрамі. Забаранялася паляваць у міжсезонне на звяроў і птушак, разбураць пчаліныя борці.
Статут 1588 г. трэццяй рэдакцыі напісан на чыстай, сакавітай старабеларускай мове. Усё гэта робіць яго ўзорам прававой і палітычнай думкі, выдатным помнікам беларускай і сусветнай культуры. Мы, беларусы, можам па праву ганарыцца такой спадчынай.
На жаль, як і ва ўсіх краінах феадальнага сярэднявечча, прагрэсіўныя ідэі і прынцыпы нічым не замацоўваліся і фактычна толькі дэклараваліся. І тыя спрыяльныя ўмовы для пашырэння на тэрыторыі Літвы ўплыву Польшчы, што былі створаны Люблінскай уніяй, сталі праяўляцца ўсё больш. Адбывалася прыніжэнне і нават адмаўленне беларускай культуры, пачаўся працэс апалячвання беларусаў. Вядучым фактарам у гэтым працэсе была каралеўская ўлада, якая лічылася вышэйшай за княжаскую. Каб зрабіць службовую кар'еру, або проста быць пры каралеўскім двары, беларусу трэба было стаць "сваім чалавекам" у польскім культурным і моўным асяроддзі. Таму беларускія магнаты, шляхта і іх нашчадкі імкнуліся хутчэй ператварыцца ў "польскага пана".
Пастаянна дзеючым фактарам у апалячванні беларусаў была каталіцкая царква. Пад час існавання РП яна стала фактычна дзяржаўным інстытутам па апалячванню ўсходніх славян. Гэты працэс значна паскорыўся з пачаткам палітыкі контррэфармацыі. Яна пачалася ў 1570 годзе з дзейнасці манашаскага Ордэна езуітаў, які быў запрошаны ў краіну, меў моцную арганізацыю і багаты вопыт барацьбы з ерассю за ўмацаванне каталіцкай царквы, улады папы Рымскага. Пра гэта сведчыць лозунг Ордэна: "Хто не за папу, той д'ябал". Дзейнасць Ордэна ставіла мэту вярнуць у лона каталіцкай царквы "заблудшых" у праваслаўі ці ў пратэстантызме людзей. Для гэтага члены Ордэна пранікалі ў палацы як духаўнікі, дарадчыкі, хатнія настаўнікі, праводзілі дыскусіі і дыспуты. П. Скарга, С.Варшавіцкі ўзрушалі людзей, выклікалі ў іх слёзы і жаданне каяцца. Яны адчынялі школы (калегіумы), у якіх рыхтавалі абаронцаў каталіцызма, заснавалі першую вышэйшую ў Літоўскім княстве навучальную ўстанову – Віленскую акадэмію (1579 г.), якая пазней стала называцца ўніверсітэтам. Пачалі будавацца кляштары, пампезныя касцёлы ў стылі барока – гэта ўсё спрыяла перамозе контррэфармацыі, якая існавала на Беларусі амаль 200 гадоў. Адначасова ліквідаваліся праваслаўныя "брацкія" школы, беларуская мова як дзяржаўная была забаронена (1696 г.), праводзіліся і іншыя падобныя адміністратыўныя меры. У выніку ўжо да сярэдзіны 18 ст. афіцыйныя ўлады заяўлялі, што ў РП стварыўся "адзіны польскі народ шляхецкі", г.зн., што беларускія магнаты і шляхта ў асноўнай сваёй масе перайшлі ў польскае культурнае асяроддзе, гаварылі на польскай мове, лічылі сваімі польскія нацыянальныя каштоўнасці, г.зн. апалячыліся. Так беларускі народ страціў свой нацыянальны вышэйшы пласт грамадства, людзей адукаваных, багатых.