сУРС по истории / Барацьба супраць крыжакоў

Барацьба супраць крыжакоў

У пачатку ХІІІ ст. заходнім і паўночна-заходнім землям Русі стала пагражаць сур’ёзная небяспека.

У канцы ХІІ ст. у Прыбалтыцы з’явіліся першыя каталіцкія месіянеры, услед за якімі пачалі прыбываць атрады крыжакоў. У вусці Заходняй Дзвіны ў 1201 г. Яны заснавалі крэпасць Рыгу, якая стала апорай нямецкай агрэсіі ў землі балтаў.Неўзабаве датчане напалі на эстонскае ўзбярэжжа, разбурылі старажытную крэпасць Калывань (Талін) і заснавалі сваю – Рэвель (1209).

Якім чынам нямецкія рыцары апынуліся ў Прыбалтыцы, каля рускіх межаў?

З канца ХІ ст. каралі, графы, князі Францыі, Англіі, Германіі і іншых

еўрапейскіх краін імкнуліся захаваць багатае ўзбярэжжа Міжземнага мора,

неаднойчы адпраўляліся ў крывавыя паходы супраць Егіпта, Сірыі. Гэтыя войны падтрымлівала каталіцкая царква, якая выступіла арганізатарам крыжовых паходаў.

Яна аб’явіла іх мэтай вызваленне ад мусульман Палесціны і “гроба гасподня”. У войсках крыжакоў ствараліся асобныя манашаска-рыцарскія арганізацыі: іх звалі духоўна-рыцарскімі ордэнамі. Уступаючы ў ордэн, рыцар заставаўся воінам, але даваў зарок манаства: не мог мець сям’і. З гэтага часу ён пакорліва слухаў галаву ордэна – гросмайстра, ці вялікага магістра.

Першым быў створаны ў 1119 г. ордэн тампліераў (храмоўнікаў), другім – ордэн шпітальераў-янітаў (сваю назву атрымаў ад шпіталя Святога Яна, які дапамагаў хворым пілігрымам – вандроўнікам). У канцы ХІІ ст. стварыўся трэці ордэн – Тэўтонскі, які пазней перасяліўся з Палесціны ў Прусію. У 1202 г. рыжскі епіскап Альберт Буксгаўдэн, жадаючы абярнуць у хрысціянства насельніцтва Прыбалтыкі, заснаваў рыцарскі Ордэн мечаносцаў. Новыя рыцары насілі белы плашч з чырвоным мячом і крыжам, замест якога пазней сталі нашываць зорку. Пацярпеўшы цяжкае паражэнне ў вайне з арабамі, нямецкія князі ў канцы ХІІ ст. вырашылі перанесці вайну ў Прыбалтыку і Русь, заваяванне якіх ім абяцала новыя землі і прыбыткі.

Прыбалтыка, праз якую праходзіў важны для Русі гандлёвы шлях па Заходняй Дзвіне ў Балтыйскае мора, ужо даўно знаходзілася ў сферы інтарэсаў Полацкага княства.

Полацкія князі кантралявалі водны шлях, а мясцовыя плямёны ліваў прызнавалі васальную залежнасць ад Полацка і плацілі яму даніну.

Пабудаваўшы ў вусці Заходняй Дзвіны крэпасць Рыгу, рыцары ўстанавілі кантроль над гандлёвым шляхам і паставілі ў залежнасць ад сябе рускіх купцоў. Працягваючы агрэсію, ордэн наблізіў свае ўладанні да Кукенойса, аднаго з падначаленых Полацку рускіх гарадоў-княстваў, і паспрабаваў перахапіць у полацкага князя права на збіранне даніны з ліваў. Летам 1203 г. войскі полацкага князя Уладзіміра асадзілі дзве нямецкія крэпасці – Ікскюль і Гольм. Немцам давялося адкупіцца грашыма. Аднак ордэн працягваў палітыку захопаў. Летам 1206 г. Уладзімір спусціўся на караблях па Дзвіне з вялікім войскам, і 11 дзён працягвалася асада Гольма. Але крэпасць устаяла.

Князь Кукенойса Вячка некалькі разоў атрымліваў перамогу над крыжакамі. Пасля адной з іх ён паслаў полацкаму князю Уладзіміру багатыя падарункі: “лепшых тэўтонскіх коней, панцыры, балісты”. У 1207 г. Вячка разам з літоўскімі атрадамі асадзіў Рыгу, але, не атрымаўшы дапамогі ад полацкага князя, вярнуўся назад, спаліў свой горад і адышоў на Русь. Не змог вытрымаць націску крыжакоў і другі рускі горад-княства на Дзвіне – Герцыке. Яго князь вымушаны быў прызнаць сябе васалам рыжскага епіскапа.Землі Кукенойса і Герцыке былі далучаны да ордэна. Неўзабаве ордэн і полацкі князь Уладзімір заключылі “вечны” мір. Полацк адмовіўся ад збірання даніны з ліваў. Дзвіна аб’яўлялася свабоднай для праезду купцоў. Але варожасць захавалася. У 1216 г. полацкі князь Уладзімір пачаў рыхтаваць сумесны паход з эстамі і лівамі супраць крыжакоў, але раптоўная смерць перашкодзіла яго ажыццяўленню.

Ваенная экспансія немцаў супраць Полацкага княства і Наўгародскай зямлі прывяла Полацк і Ноўгарад да палітычнага саюзу, які быў замацаваны шлюбам Аляксандра Неўскага з дачкой полацкага князя Брачыслава. У бітве на Няве са шведскімі войскамі ў 1240 г. наўгародцам дапамагалі палачане. У гэтай бітве вызначыўся полацкі воін Якуб. Знішчэнне Аляксандрам Неўскім нямецкіх рыцараў на лёдзе Чудскага возера ў 1242 г. спыніла крыжацкую агрэсію на паўночным захадзе.

Паспяховай барацьбе супраць ордэна перашкаджалі феадальныя міжусобіцы. Так, кукенойскі князь Вячка не ладзіў з полацкім Уладзімірам. Герцынскі князь Усевалад ваяваў не толькі супраць немцаў, але і ў саюзе з Літвой “разбураў землі рускіх хрысціян”. Захоўвалі нейтралітэт князі Турава-Пінскай зямлі. Нават перад тварам грознай небяспекі не спынялі барацьбы паміж сабой полацкія князі. Іх выступленні супраць ордэна насілі разрознены і няўзгоднены характар. Да таго ж на Полацкую зямлю ўсё часцей сталі рабіць спусташальныя набегі літоўцы, якія карысталіся аслабленнем княстваў Заходняй Русі. Аднак нягледзячы на гэта, Полацк змог спыніць наступленне рыцараў у глыбіню Русі і сыграў ролю перашкоды на шляху распаўсюджання нямецкай агрэсіі.

Борьба против крестоносцев

В начале XIII в. западным и северо-западным землям Руси стала грозить серьезная опасность.

В конце XII в. в Прибалтике появились первые католические месиянеры, вслед за которыми начали прибывать отряды крестоносцев. В устье Западной Двины в 1201. Они основали крепость Ригу, которая стала опорой немецкой агрессии на земле балтов. Невзабаве датчане напали на эстонское побережье, разрушили древнюю крепость Колыванов (Таллин) и основали свою - Ревель (1209).

Каким образом немецкие рыцари оказались в Прибалтике, у русских границ?С конца XI века. короли, графы, князья Франции, Англии, Германии и других европейских стран стремились сохранить богатое побережье реди земного моря, неоднократно отправлялись в кровавые походы против Египта, Сирии. Эти войны поддерживала католическая церковь, которая выступила организатором крестовых походов.

Она объявила их целью освобождение от мусульман Палестины и "Гроба Господня". В войсках крестоносцев создавались отдельные монашеские-рыцарские организации: их называли духовно-рыцарскими орденами. Вступая в орден, рыцарь оставался воином, но давал обет монашества: не мог иметь семьи. С этого времени он покорно слушал главу ордена - гроссмейстера, или великого магистра.

Первым был создан в 1119 г. орденом тамплиеров (храмовников), вторым - орден шпитальеров-иоанитов (свое название получил от госпиталя святого Иоанна, который помогал больным паломников - путешественником). В конце XII века. наводит на третий орден - Тевтонский, который позднее переселился из Палестины в Пруссию. В 1202 рижский епископ Альберт Буксгавдэн, желая обращу в христианство населения Прибалтики, основал рыцарский Орден меченосцев. Новые рыцари носили белый плащ с красным мечом и крестом, вместо которого позже стали нашивать звезду. Потерпев тяжелое поражение в войне с арабами, немецкие князья в конце XII в. решили перенести войну в Прибалтику и Русь, завоевание которых им обещала новые земли и доходы.

Прибалтика, через которую проходил важный для Руси торговый путь по Западной Двине в Балтийское море, уже давно находилось в сфере интересов Полоцкого княжества.

Полоцкие князья контролировали водный путь, а местные племена ливонов признавали вассальную зависимость от Полоцка и платили ему дань.

Построив в устье Западной Двины крепость Ригу, рыцари установили контроль над торговым путем и поставили в зависимость от себя русских купцов. Продолжая агрессию, орден приблизил свои владения до Кукенойса, одного из подчиненных Полоцке русских городов-княжеств, и попытался перехватить у полоцкого князя право на взимание дани с ливонов. Летом 1203 войска полоцкого князя Владимира осадили две немецкие крепости - Икскюль и Гольм. Немцам пришлось откупиться деньгами. Однако орден продолжал политику захватов. Летом 1206 Владимир спустился на кораблях по Двине с большим войском, и 11 дней продолжалась осада Гольм. Но крепость устояла.

Князь Кукенойса Вячко несколько раз одерживал победу над крестоносцами. После одной из них он послал полоцкому князю Владимиру богатые подарки: "Лучших тевтонских коней, брони, балисты". В 1207 г. Вячко вместе с литовскими отрядами осадил Ригу, но, не получив помощи от полоцкого князя, вернулся назад, сжег свой город и ушел на Русь. Не смог выдержать натиска крестоносцев и второй русский город-княжества на Двине - Герцике. Его князь вынужден был признать себя вассалом рижского епискапа.Земли Кукенойса и Герцике были присоединены к ордену. Вскоре орден и полоцкий князь Владимир заключили "вечный" мир. Полоцк отказался от взимания дани с ливонов. Двина объявлялась свободной для проезда купцов. Но вражда сохранилась. В 1216. полоцкий князь Владимир начал готовить совместный поход эстонов с ливонами против крестоносцев, но внезапная смерть помешала его осуществлению.

Военная экспансия немцев против Полоцкого княжества и Новгородской земли привела Полоцк и Новгород к политическому союзу, который был закреплен браком Александра Невского с дочерью полоцкого князя Брячислава. В битве на Неве со шведскими войсками в 1240 новгородцам помогали полочане. В этом сражении отличился полоцкий воин Якуб. Уничтожение Александром Невским немецких рыцарей на льду Чудском озере в 1242 прекратила Тевтонского ордена крестоносцев агрессию на северо-западе.

Успешной борьбе против ордена мешали феодальные междоусобицы. Так, кукенойски князь Вячко не ладил с полоцким Владимиром. Герцынски князь Всеволод воевал не только против немцев, но и в союзе с Литвой "разорял земли русских христиан". Сохраняли нейтралитет князья Турово-Пинской земли. Даже перед лицом грозной опасности не прекращали борьбы между собой полоцкие князья. Их выступления против ордена носили раздразненный и несогласованные характер. К тому же на Полоцкую землю все чаще стали делать опустошительные набеги литовцы, которые пользовались ослаблением княжеств Западной Руси. Однако несмотря на это, Полоцк смог остановить наступление рыцарей в глубину Руси и сыграл роль преграды на пути распространения немецкой агрессии.