3.4 Радиолокация

Радиолокация (радио және locatio - орналасу) - әр түрлі объектілер мен нысаналарды радиотехниканың тәсілдер арқылы бақылау (іздеп табу, ажырату, координаталарын өлшеу т.б.) мәселелерімен шұғылданатын ғылым мен техниканың саласы. Радиотолқындардың шағылу құбылысын 1886-89 жылдары неміс физигі Г.Герц ашты.

1897 жылы А.С.Попов радиосигналдар бағытын қиып өткен корабльдің орнын табу тәсілін 1904 жылы неміс инженері К.Хюльсмайер ұсынды. Таратқыш пен қабылдағыш линиясын самолет қиып өткен кезде байқалатын радиотолқындардың соғу құбылысына негізделген алғашқы радиолокациялық станция (РЛС) Д.С.Столетовтың басқаруымен 1938 жылы жасалып, іске қосылды. Импульстық радиолокация тәсілі Ю.Б.Кобзаревтің басшылығымен 1937 жылы жасалды. Одан кейінгі жылдары радиолокацияның дамуына аса жоғары жиілік диапазонының меңгерілуі, есептеу техникасы т.б. ғылымдардың жетістіктерін пайдалану зор ықпал жасады. Радиолокациялық өлшеуіш құрылғылар жасалып, зениттік және корабльдік артиллерия дами бастады. Сонымен бірге, радиолокацияға қарсы құрылғылар (пассивті және активті бөгеуілдер, қорғауыш қабаттар т.б.) жасалып, радиолокация халық шаруашылығының барлық салаларында (соғыс ісін қоса) кеңінен таратыла бастады.

Радиолокация тәсілдерімен объектіге дейінгі қашықтық, шағылып келген сигналдардың бағыты (пеленг), объект қозғалысының радиальдық және бұрыштық жылдамдықтары т.б. өлшенеді. Сонымен қатар, радиолокациялық бақылау объектілердің көптеген сипаттамаларын (мысалы, су бетіндегі мұз қабатының параметрлерін, атмосфера ылғалдылығын, объектілердің өлшемдері мен пішінін т.б.) анықтауға мүмкіндік береді.

РЛС (радиолокатор, радар) көмегімен жылжымалы және жылжымайтын объектілерді бақылауға болады.

Сөздік

нысана – 1. цель; 2. прицел, мишень

тәсіл – прием, способ

ажырату – отделение, отделять

өлшеу – измерение, измерять

шағылу – отражение, отражаться

қиып өту – пересекать

басқару – управлять, руководить

тарату – распространять

3.4.1 Мәтіндегі өткен шақтағы етістіктерді теріп жазып, орыс тіліне аударыңыз.

3.4.2 Сұрақтарға жауап беріңіз.

1. Радиолокация ғылымның қандай саласы?

2. Хюльсмайер қандай тәсілді ұсынды?

3. Герц қандай құбылысты ашты?

4. Алғашқы РЛС қашан жасалды?

3.4.3 Мәтіндегі зат есімдерді теріп жазып, жалғауларын ажыратыңыз.

Үлгі: толқын+дар+ды (дар – көптік жалғау, ды – табыс септігі).

3.4.4 С¼з тiркестерiн аудары»ыз

Наблюдение за различными целями и объектами; измерение координатов; явление отражения радиоволн; корабль, пересекший направление радиосигналов; способ обнаружения; линия передатчика и приемника; первая радиолокационная станция; под руководством Д.С.Стогова; используя научные достижения; разработаны радиолокационные измерительные приборы; развивалась зенитная и корабельная артиллерия; противорадиолокационные устройства; пассивные и активные помехи; защитные слои; во всех отраслях народного хозяйства.

3.4.5 К¼п н¾ктенi» орнына етiстiктi» болымсыз ма¹ына беретiн ж½рна¹ын ж¸не шаº к¼рсеткiштерiн жал¹а»ыз

Радиотолºындарды» ша¹ылу º½былысын А.С.Попов аш… Ал¹ашºы радиолокациялыº станция 1936 жылы iске ºосыл… Радиолокация¹а ºарсы º½рыл¹ылар халыº шаруашылы¹ыны» барлыº салаларында ºолданыл… Кеменi» орнын табу т¸сiлiн К.Хюльсмайер ½сын… Радиолокация радиотолºындарды тарату м¸селесiмен айналыс… Зениттiк ж¸не корабльдiк артиллерия дамы…

3.4.6 Т¸уелдiк категориялы тiркестердi аудары»ыз.

Устав предприятия; достижения науки; явления отражения; способ обнаружения; качество товара; начальник отдела; отдел информации; руководитель предприятия; специальность радиотехники; народное хозяйство; линия передатчика; место работы; проект вышки; количество кадров; изображение объекта.

3.4.7 Жаºшаны ашы»ыз, оны» iшiндегi с¼здерге ºалау рай жасайтын формаларды жал¹а»ыз.

Сашаны» экономист маманды¹ына (îºû). Сенi» пейджер (сатып ал). Бiздi» жаºсы маман (áîë). Оларды» байланыс к¸сiпорындарын басºару туралы (áiëiì àë). Оны» маркетингпен (айналыс). Менi» ¼з жобамды (½ñûí). Сендердi» практика¹а (áàð). Сiздi» а¹ылшын тiлiнде (åðêií ñ¼éëå). Студенттердi» сессияны тез (тапсыр). Менi» ¸рiптесiмнi» оºу бiтiргеí ñî» шетел фирмасында ж½мыс (iсте). ±алымдарды» барлы¹ыны» жа»алыº(àø).