2.24 Атом электр станциялары

2.24.1 М¸тiндi к¼шiрi»iз, аудары»ыз.

Атом электр станциясы ауыр элементтердi ыдыратºанда туатын энергияны алады. Ауыр элемент ретiнде уран – 235 атау¹а болады. Сондай-аº атом электр станциясы термоядролыº реакция энергиясын пайдаланады. Ядро б¼лiнгенде кинетикалыº энергия пайда болады. Кинетикалыº энергиядан жылу энергиясы алынады. Б½л жа¹ынан атом электр станциясы жылу энергетика станциясына ½ºсайды. Бiраº ядроэнергиясы жылуды ¼те к¼п бередi.

²азiр д¾ние ж¾зiнде к¼птеген АЭС бар. Оларды» ºуаты ¼те жо¹ары. Мысалы: Ресейдегi Курск АЭС ºуаты 4000мВт. ²азаºстанда Аºтау ºаласында АЭС ж½мыс iстедi. Ол Каспий те»iзiнен ащы суды т½щыландырды.

Атом электр станцияны» мынандай ерекшелiктерi бар: ол кез келген жерде салынады, дербес ж½мыс iстейдi, отынды аз пайдаланады, энергияны к¼п бередi, ºорша¹ан ортаны аз ластайды, бiраº ¼те ºауiптi.

2.24.2 Ѽçäiêòi èãåði»iç.

ыдырату - расщепление

ауыр элемент – тяжелый элемент

½ºсайды – похожий

ерекшелiктерi – различия

ластайды – загрязняет

т½щыландырады – опресняет

¼òå ºàóiïòi – очень опасно

2.24.3 Мына с¼здердi септе»iз.

Уран, электр станция, кинетикалыº энергия, ядро энергиясы.

2.24.4 Д½рыс жауабын табы»ыз.

ÀÝÑ – жылу электр станциясы;

Óðàí 235 –же»iл элемент;

Ядро б¼лiнбейдi;

Аºтауда АЭС жоº;

АЭС кез келген жерде салынады.

2.25 Су электр станциялары

2.25.1 Мәтінді көшіріп, аударыңыздар. Бірнеше рет қайталап оқыңыздар, мазмұнын айтыңыздар.

Су электр станциялары су тасқынын электр энергиясына айналдырады. Яғни, механикалық энергиядан электр қуатын алады.

Су электр станциялары таудан аққан өзен күшін пайдаланады. Немесе ағынды өзенге бөгет жасайды. Содан қысылып аққан су күшін пайдаланады.

Қазақстандағы ең ірі ГЭС – Бұқтарма ГЭС-і. Бұқтарма ГЭС-і 1960ж. салынды. Оның қуаты – 675 мВт.

Ал айдың әсерінен теңіздерде судың тасуы және қайтуы болып тұрады. Бұл әсер әр жерде әртүрлі. Мысалы, Атлантика мухитының Канада жағалауында толқынның биіктігі 18 м, Ла-Маншта – 15м, Охот теңізінде – 13 м, Ақ теңізінде – 10 м.

Теңіз электр станцияларын салу үшін толқын 10 м-ден кем болмауы керек. мұндай мүмкіндік жер жүзінде 30-ға таяу. Әрине, бұл өте аз.

Осы себепті мұндай станциялар да аз. Мысалы, 1966 жылы Францияда Раис толқын станциясы салынды. Оның қуаты – 240 мВт.

1968 жылы Баренц теңізінде Кислогуб станциясы салынды. Оның қуаты – 800кВт.

2.25.2 Сөздерді меңгеріп, жаттап алыңыздар.

айналуы – вращение

су тасқыны – водяной напор

таудан аққан өзен – с гор падающая река

орталықтан тепкіш күш – центробежная сила

ағынды өзен – река с течением

су күші - сила воды

әсер етеді – влияет

судың тасуы – прилив воды

теңіз толқыны – морская волна

жағалау – берег

2.25.3 Сөйлемді аяқтаңдар.

Су электр станциялары судың күшін …..

Су электр станциялары ……. салынады.

……… ГЭС-і 1960 жылы пайдалануға берілді.

Бұқтарманың ……… 675 мВт.

2.25.4 Тіркестерді орыс тіліне аударыңдар.

1. Теңіз асқыны

2. Теңіз қайтуы

3. Теңіз толқыны

4. Теңіз беті

5. Мұхит толқыны

2.25.5 Дұрыс жауабын беріңіздер.

А. Алматыда су электр станциясы бар.

Б. Су станциясы тасқынды пайдаланбайды.

С. Су электр станциясы жаңбырды пайдаланбайды

Д. Су электр станциясы қар суын жағады

Е. Бұқтарма су энергиясын өндіреді.