I Электр энергетикасы

1. Электр тогы

1.1.1 М¸тiндi к¼шiрi»iз, аудары»ыз.

Электр тогы деп зарядтал¹ан б¼лшектердi» реттелген /ба¹ыттал¹ан/ ºоз¹алысын айтады.

´ткiзгiште электр тогы болуы ¾шiн оны» iшiнде электр ¼рiсiн тудыру керек. Осы ¼рiстi» ¸серiнен ¼ткiзгiш iшiндегi еркiн ºоз¹ала алатын зарядтал¹ан б¼лшектер электр к¾штерiнi» ¸сер ету ба¹ытында ºоз¹алысºа т¾седi де электр тогы пайда болады.

´ткiзгiште электр тогы ½заº уаºыт болып т½ру ¾шiн ¼ткiзгiште электр ¼рiсiнi» болып т½руын ºамтамасыз ететiн электр тогыны» к¼здерi болады.

Ток к¼здерi ¸р т¾рлi болады, бiраº оларды» барлы¹ында да о» ж¸не терiс зарядтал¹ан б¼лшектердi ажыратып, б¼лу ж½мысы орындалып отырады. Ажыратылып б¼лiнген б¼лшектер ток к¼зiнi» полюстерiнде жинаºталады, ал полюстер деп ¼ткiзгiштердi клеммалар не ºысºыштар арºылы ток к¼зiне тiркейтiн жерлердi айтады. Ток к¼зiнi» бiр полюсi – о», екiншi полюсi – терiс зарядталады. Егер полюстердi ¼ткiзгiш арºылы ºосатын болсаº, онда ¼рiс ¸серiнен ¼ткiзгiш iшiндегi зарядтал¹ан еркiн б¼лшектер ºоз¹алатын болады, электр тогы туады.

Зарядтал¹ан б¼лшектердi ажыратып б¼лу процесiнде ток к¼здерiнде механикалыº энергия, iшкi энергия немесе энергияны» басºа бiр т¾рi электр энергиясына т¾рленедi.

Егер ¸р т¾рлi екi металдан жасал¹ан сымдарды д¸некерлеп то¹ыстырып, сонан кейiн то¹ысºан жерiн ºыздырсаº, ¼ткiзгiштерде электр тогы пайда болады. М½ндай ток к¼зi термоэлемент деп аталады. Термоэлементте ºыздыр¹ышты» iшкi энергиясы электр энергиясына т¾рленедi. Ал, электр машинасында механикалыº энергия электр энергиясына т¾рленедi.

1.1.2 С¼з тiркестерiн аудары»ыз

Зарядтал¹ан б¼лшектердi» реттелген ºоз¹алысы; электр тогы болуы ¾шiн; электр ¼рiсiн тудыру керек; электр к¾штерiнi» ¸сер ету ба¹ытында; ¼ткiзгiште электр тогыны» болып т½руын ºамтамасыз ететiн; ажыратылып б¼лiнген б¼лшектер; ºысºыштар арºылы ток к¼зiне тiркейтiн жерлер; ¼ткiзгiш iшiндегi зарядтал¹ан еркiн б¼лшектер ºоз¹алатын болады; механикалыº энергия электр энергиясына т¾рленедi; ¸р т¾рлi екi металдан жасал¹ан сымдарды; то¹ысºан жерiн ºыздырсаº

1.1.3 Жа»а с¼здердi жаттап алы»ыз

б¼лшек - частица

реттелген – упорядоченный

ºîç¹àëûñ – движение

¼òêiçãiø – проводник

¼ðiñ – ïîëå

¸ñåð åòó – влиять

åðêií – свободно

ºамтамасыз ету – обеспечивать

ºûñºûø – зажим

т¾рлену – преобразоваться

¾ðäiñ – процесс

д¸некерлеу – сварить, сварка

1.1.4 С½раºтар¹а жауап берi»iз.

1) Электр тогы деген не?

2) ´ткiзгiште электр тогы болу ¾шiн не iстеу керек?

3) Электр тогы ºалай пайда болады?

4) ´ткiзгiште электр тогы ½заº уаºыт болып т½руы ¾шiн ºандай шарт орындалуы керек?

5) Ток к¼здерiнде ºандай ж½мыс т¾рлерi орындалып т½рады?

6) Механикалыº энергия, iшкi энергия электр энергиясына ºай кезде т¾рленедi?

7) Термоэлемент деген не?

1.5 К¼п н¾ктенi» орнына iлiк септiк ж¸не т¸уелдiк жал¹ауын жал¹а»ыз.

´ðiñ… ¸ñåð…; энергия… áàñºà áið ò¾ð…; б¼лшектер… ºîç¹àëûñ…; электр к¾штерi… ¸ñåð åòó áà¹ûò…; òîê ê¼çi… бiр полюс…; ºыздыр¹ыш… iшкi энергия…; òîê ê¾øi… периодты ¼згеру…; ¼òêiçãiøòåð… ¼çàðà ¸ñåð…; тербелiс… æèiëiê…; денелер… тартылу…; ¼íäiðiñ… äàìó…; º½ðûë¹û… æîáà…; электроэнергетика… íåãiç…; энергетика сала… маман….

1.1.6 Жаºшаны» iшiндегi с¼здерге барыс септiгiнi» жал¹ауын ºосы»ыз.

Б¼лшектер (ºоз¹алыс) т¾седi. ²ысºыштар арºылы (ток к¼зi) ºосады. Механикалыº энергия (электр энергия) айналады. Электр ¼рiсiнi» болып т½руын (ºамтамасыз ету) жа¹дай жасау керек. К¸сiпорын º½рыл¹ыны ¼те (ºымбат) сатып алды. Менi» досым «Басºару ж¾йелерiн автоматтандыру ж¸не аºпараттандыру» (мамандыº) (оºу) т¾стi. Кафедраны» (зертхана) келсiн. Студенттер оºу бiтiрген со» энергетикалыº (компаниялар) (ж½мыс) т½рады.

1.1.7 Етiстiктердi ¼ткен шаº есiмше формасына ºойы»ыз, олармен с¼з тiркестерiн º½ра»ыз.

¶лгi: ºосылу - ºосыл¹ан - ºосыл¹ан сым

Реттелу, зарядталу, т¾рлену, пайда болу, ажыратылу, д¸некерлеу, жинау, б¼лiну, орындалу, ºамтамасыз ету, ºыздырылу.

2. Ëåíö – Джоуль за»ы

1.2.1 М¸тiндi аудары»ыз.

Электр тогы металл ¼ткiзгiштер арºылы ¼ткенде бiрде нейтраль молекулалармен, бiрде электрондарынан айрыл¹ан молекулалармен соºты¹ысады. ²оз¹алыста¹ы электрон ¼зiнi» кинетикалыº энергиясын жо¹алта отырып, нейтраль молекуладан жа»а электронды б¼лiп алады да, жа»а ион т¾зедi немесе электроннан айрыл¹ан молекуламен (о» ионмен) ºосылып нейтраль молекула º½райды. Электрондар молекулалармен соºты¹ысºанда энергия ж½мсалады, ол энергия жылу¹а айналады. Кедергiнi же»е отырып ж¾ретiн кез келген ºоз¹алыс белгiлi энергия ж½мсалуын ºажет етедi. Мысалы, ºандай да болмасын бiр дененi орнынан ºоз¹алту ¾шiн ¾йкелiс кедергiсiн же»у керек. О¹ан ж½мсалатын ж½мыс жылу¹а айналады. ´ткiзгiштi» электр кедергiсiнi» ма»ызы да ¾йкелiс кедергiсi сияºты болады. С¼йтiп, ¼ткiзгiштен ток ¼ту ¾шiн ток к¼зi бiраз энергия ж½мсайды, ол энергия жылу¹а айналады. Электр энергиясыны» жылу энергиясына ¼туi Ленц-Джоуль за»ымен аныºталады.

Ленц ж¸не Джоуль бiр мезгiлде ж¸не бiр-бiрiнен т¸уелсiз электр тогы ¼ткiзгiш арºылы ¼ткенде, ¼ткiзгiште б¼лiнетiн жылу м¼лшерi ток квадратына, ¼ткiзгiш кедергiсiне ж¸не токты» ¼ткiзгiштен ¼ту мерзiмiне тура пропорционал болатынды¹ын аныºтады. Б½л ереже Ленц-Джоуль за»ы деп аталады.

1.2.2 Жа»а с¼здердi игерi»iз.

ñîºòû¹ûñó – столкнуться

æî¹àëòó – терять

º½ðàó – составлять

кедергi – сопротивление

¾éêåëiñ – трение

ì¼ëøåð – объем, размер,

àíûºòàó – определить

¼òêiçãiø – проводник

æ½ìñàó – тратить

айналу – превратиться

ìà»ûç – значение

1.2.3 С¼з тiркестерiн аудары»ыз.

Электр тогы металл ¼ткiзгiштер арºылы ¼ткенде; электрондарынан айрыл¹ан молекулалармен соºты¹ысады; кинетикалыº энергиясын жо¹алта отырып; жа»а ион т¾зедi; о» ионмен ºосылып нейтраль молекула º½райды; электрондар молекулалармен соºтыººанда; кедергiнi же»е отырып ж¾ретiн ºоз¹алыс; ºандай да болмасын бiр дененi орнынан ºоз¹алту ¾шiн; ¼ткiзгiштi» электр кедергiсiнi» ма»ызы; электр энергиясыны» жылу энергиясына ¼туi; бiр мезгiлде бiр-бiрiнен т¸уелсiз электр тогы ¼ткiзгiш арºылы ¼ткенде; токты» ¼ткiзгiштен ¼ту мерзiмiне тура пропорционал болады

1.2.4 Жаºшаны» iшiндегi с¼здерге табыс септiк жал¹ауын ºосы»ыз, с¼йлемдердi аудары»ыз.

²оз¹алыста¹ы электрон ¼зiнi» кинетикалыº (энергия) жо¹алтады. Кез келген ºоз¹алыс белгiлi энергия (ж½мсалу) ºажет етедi. ´ткiзгiште б¼лiнетiн жылу м¼лшерi ток квадратына, ¼ткiзгiш кедергiсiне тура пропорционал (болатындыº) аныºтады. Электр энергетика саласыны» мамандары ¼ндiрiстiк технологиялыº (процестер), электр энергетика (ж¾йелер) жобалау, пайдаланумен айналысатын болады. Инженер-электриктер автоматтандырыл¹ан жобалау (ж¾йе) ºолданып практикалыº м¸селелердi шеше алады. KEGOC - ²азаºстанны» электр (тораптар) басºаратын компания.

1.2.5 Т½йыº етiстiктердi септе»iз, септелген етiстiктермен с¼йлем º½ра»ыз.

Пайдалану, ¼ндiру, жеткiзу, т¾рлендiру, ж½мсалу, ºоз¹алу, аныºталу, тарату, т½тыну, жобалау.

1.2.6 Арºылы, арºасында, ¾шiн, туралы, сайын, сияºты, бойынша шылауларымен с¼йлемдер º½ра»ыз.