Философия / ФИЛОСОФИЯ / Қазақ философия туралы / 2863~1

Ўлттыѕ ґмірлік тјжірибесі арќылы жїйеленген зиялыларымыздыѕ ўлттыќ мїдде мен халыќтыќ рух деѕгейіндегі озыќ идеялары, ќазаќ ќоєамыныѕ мјѕгілік даму жолын жоспарлап кеткен. Оныѕ ішіндегі басты ќўндылыќ ўлт болмысын саќтау, ўрпаќ ґмірін ќадаєалап отыру идеясы. Мјселен М. Дулатовтыѕ 1918 - жылы «Абай» журналында жарыќ кґрген: «Алашќа» деген маќаласы толыќтай халыќ игілігіне арналєан. Бўл маќаладаєы ќазаќ зиялысыныѕ елге айтќан сґздері бїгінгі кїні де талапты, ерікті, саналы адам їшін ґшпес рух, салмаќты ой. Тарих бойы бабаларымыз жеке ґмірлерін сарп еткен ќазаќ идеясыныѕ јлеуметтік мјні мен тарихи негіздері, алдымен оныѕ јлеуметтік баєыт-баєдарында жатыр. Мемлекеттіліктіѕ басты жолы ўлт пен ўрпаќ болмысыныѕ рухани мінсіздігі болса, ол їшін ўлтќа ауадай ќажет бірлік. Бірлік еркіндіктіѕ, рухани дербестіктіѕ басты жолы. Тїсінік бар жерде бірлік бар. Тўлєаларымыз їлгі еткен осы ўлттыќ идея арќылы ќанаттанєан тїсінік ґрелі танымныѕ негізі, јлеуметтік тўтастыќтыѕ ґзегі. Сол себептен ўлттыќ идея алдымен ўрпаќќа ўлттыќ ойлауды їйретеді. Ўлттыќ ойлау ўлттыќ сананы ќалыптастырып, оны шыѕдап отыратын тарихи маєынаєа ие рухани јлеуметтік негіз. Ўлттыќ сана ўлт болмысын саќтайды. Ўлттыќ болмыс ќоєамныѕ беріктігін, руханиятын арттыра тїспек. Тарихта ќазаќ елі мен оныѕ зиялыларыныѕ арасында, јсіресе, ўлттыќ мїдде ќажеттіліктерін ќамтамасыз ету маќсатында ортаќ, ўлттыќ сана болды деп айта аламыз. Бўєан ќазаќ зиялылары кґтерген «Алаш» идеясы куј. Бўл ўєым ўлттыќ идеямыздыѕ тарихи ќалыптасу жолдарын негіздейді. Мемлекеттіліктіѕ, халыќты мемлекеттілікке бастап отыратын елдіктіѕ де їлгілері тарихымызда ќалыптасып, ўлттыѕ ґмірлік тјжірибесімен ґѕделіп, зиялылардыѕ ой таразысынан ґтіп отырєандыєын ескерсек, зиялыларымыз кґтерген Алаш идеясы тїркі тілдес халыќтардыѕ рухани ішкі тўтастыєын, сол тўтастыќтыѕ тарихи бейнесін де сомдайды. Зиялыларымыз айтќан, «Алаш ќазаќ ўраны». Бўл мјселе жґнінде ќазаќ тўлєаларыныѕ ќай - ќайсысы да жазып кетті.

Ўлт тўлєасыныѕ бостандыєы оныѕ еліне деген јділетті ќызметінде, сол ќызметке негіз болып отыратын елдік рухында. Бўєан алаш зиялыларыныѕ «Ќазаќ» газетіндегі ойлары толыќтай дјлел. «Ќазаќ» газеті «Ќазаќ идеясын» насихаттаушы мўра. Сан єасырлар бойы елдік пен теѕдікті, бірлік пен еркіндікті тірек еткен ўлт мўраты бойында ґмір сїрген тўлєалар ќызметініѕ ізімен жаѕа уаќыт талабына сай жаѕа єасыр табалдырыєында жарыќ кґрген дїние. Кез келген ўлттыѕ ґзіндік мїддесі бар. Сол мїдде оныѕ ґмір сїруін ќамтамасыз етіп отыратын ќазына, ўрпаќ їшін мўра. Ќазаќ зиялылары ашќан баспасґз ќўралдары осы ўлттыќ мїддеге ќызмет етуімен тарихта ќалды жјне ўлттыќ философия мен мјдениетіміздіѕ феноменіне айналды.

Сонымен ќатар, јрбір ќазаќ баласы їшін ўлттыќ мїдде негізі атамекен. Ј. Бґкейхановша айтсаќ: ґмір мјселесініѕ еѕ зоры. Асанќайєыдан бастап алаш зиялыларына дейін жетіп отырєан зиялылыќтыѕ ќадір ќасиеті ўрпаќтыѕ «жер мен ел ќадірін» ќатар тїсініп, оны саќтай білуінде. Тарихымызда орын алєан зиялылар ќызметін ўлттыќ мїдде шеѕберінде сомдайтын болсаќ алдымен осы ерекшелікті де ескереміз. Тейяр де Шарден атап кґрсеткендей, бўндай белгілі бір маќсатќа баєытталєан јлеуметтік тїсініктіѕ тўтастыєы, тўлєалыќ ойдыѕ тўтастыєын туєызєан, тўлєалыќ ой тўтастыєы кґп тїрлі дараланєан ойлаудыѕ негізінде ќалыптасќан [8, 258 б.]. Дараланєан ойлау халыќтыѕ ел мен жер туралы тїсінігініѕ жетістігі: ўлттыќ идея. Оны жїзеге асырудыѕ басты жолы елдік. Елдік, ўлттыќ интеллигенция ґкілдерініѕ тарихи тўлєасын даралай тїсетін басты ќасиет. А. Байтўрсынов пен М. Дулатов сынды алаш зиялыларыныѕ рухани мўралары осы жолмен дїниеге келген. Диссертациялыќ жўмыста ќазаќ зиялыларыныѕ ўлттыќ мїддеге ќатысты кґтерген аєартушылыќ идеялары бїгінгі ќоєам алдында тўрєан ќажеттіктер негізінде зерттеледі.

Ќазаќ зиялыларыныѕ ўлттыќ мїдде тґѕірегінде кґтерген келесі бір мјселелері јділеттілік жјне кеѕдік тїсінігі. Јділеттілік кез келген ўлттыќ идея маќсатына тјн, кеѕдік сан єасырлар бойєы ўлт даналыєы негізінде дамып отырєан ќазаќ идеясыныѕ тїйіні. Жер, дін, оќу-аєарту ісі білім мен єылым мјселесініѕ негізі јділеттілікте тўрса, кеѕдік адам болмысыныѕ, ел болмысыныѕ тўлєалыќ келбетін саќтайтын, ел мјдениетінде адам еркіндігі мен ќўндылыєыныѕ кґтерілуіне негізделген идея. Ўлттыќ идея халыќ мўрасы болса, алаш зиялыларыныѕ ўлттыќ идея мјселесін ўлттыќ мїдде мен ўлттыќ ќажеттіктер негізінде ќалыптасќан сан єасырлыќ ўлт тўлєаларыныѕ руханияты тўрєысында кґтеруі негізсіз емес, бўныѕ тарихи себептері мен ќўндылыєын арнайы зерттеудіѕ ґзі тыѕ мјселе, жаѕа толєаныстаєы таќырып.

Екінші бґлімніѕ «Ќазаќ интеллигенциясыныѕ ўлттыќ мјдениетте алатын орны» - деп аталатын екінші бґлімшесінде, ќазаќ зиялыларыныѕ ўлттыќ мїдде тўрєысындаєы ізденістерініѕ дербес тўлєасы жґнінде айтылады. Диссертациялыќ жўмыста ўлттыќ интеллигенция ќызметі жјне ўлттыќ мјдениет тўлєасыныѕ бір-бірімен тыєыз байланыстылыєы, алаш зиялыларыныѕ тїрлі баєыттаєы экзистенциалдыќ ізденістерімен салыстыра зерттелген.

Ўлттыќ мјдениет ўлттыќ интеллигенция ґкілдерініѕ кейінгі ўрпаќќа жетіп отырєан рухани-јлеуметтік ќызметініѕ ґнімі. Сол себептен ўлттыќ интеллигенция ґкілдерініѕ јлеуметтік тўлєасын ўлт мјдениетінен ажыратып тїсіндіру мїмкін емес. Ќоєам мен мјдениет бір-бірімен тыєыз байланысты. Кез келген јлеуметтік маєынаєа ие тўлєалыќ ќўбылыс мјдениеттен єана орнын иеленбек. Тарих осы тўлєалыќ ќўбылыстыѕ јлеуметтік шындыєын саќтаушы. Тарихта јлеуметтік шындыќтыѕ наќты кґріністері єана бар. Ўлттыќ мјдениет јлеуметтік шындыќтыѕ наќты кґрністерімен шектелмейді, осы шындыќќа ўйытќы болып отыратын адам рухыныѕ туындыларына кујгер. Тўлєаныѕ мјдени ізденісініѕ тарихи ішкі кґрінісі руханилыќ, ал іс-јрекет оныѕ сыртќы бейнесі єана. Тўлєалыќ істіѕ ґзегі руханилыќ болса, рух оныѕ јлеуметтік-мјдени кґрінісі. Ќашанда халыќ ішінен шыќќан жекелеген тўлєалардыѕ ішкі рух серпілісі алдымен ґздерін, сонан соѕ халыќты мјдени ґзгеріске бастап отырєан. Осы себепті ўлттыќ мјдениет ўлт пен зиялылар ќызметініѕ негізінде ґсіп, жетіліп отыратын тўлєалыќ сананыѕ халыќтыќ рух деѕгейіндегі кґрінісі жјне зиялылыќтыѕ сан єасырлыќ жемісі. Ќай уаќытта да ќазаќ мјдениетініѕ ерекшелігі, алдымен ўрпаќтыѕ зиялылыєы арќылы айќындала тїскен. Ж. Аймауытов жазєандай: «Ќазаќ кїнелту жаєынан мјдениеттен мешеу ќалса да, аќыл, ќиял, сезім жаєына, білім тілімен айтќанда, рух мјдениетіне кенде емес...» [9, 122 б]. Кейінгі ўрпаќ мїддесі їшін тґл мјдениетініѕ тўлєасын танудыѕ ґзі їлкен жетістік.

Тўлєаныѕ ўлттыќ мјдениет тўрєысындаєы ќызметініѕ мјні алдымен оны тўтастай алып ќарауымен, сол тўтастыќтан рухани ќўндылыќтардыѕ орнын ўрпаќќа ажырата тїсіндіріп отыруымен де айќын. Алаш зиялыларыныѕ ќазаќ мјдениетіндегі јрбір тўлєаныѕ орнын, тектілігін, даналыќ таєылымын халыќќа жазып кетуініѕ тарихи мјні осында жатыр. Бўл мјселеге ќатысты жарыќ кґрген ќазаќ зиялыларыныѕ еѕбектері диссертацияда кґрсетілді.

Ўлттыќ интеллигенция ґкілдерініѕ халыќ игілігі мен рухына негізделген јлеуметтік-мјдени ќызметін даралайтын экзистенциалдыќ ізденіс. Алаш зиялыларыныѕ ўлттыќ мїдде тўрєысындаєы экзистенциалдыќ ізденістерін екі деѕгейде кґруімізге болады: біріншіден, ўлттыќ мјдениет феномендері, јн мен кїйдіѕ рухын халыќќа насихаттап, зерттеп, жазып мўра ретінде ќалдыру жјне єасырлар бойы жиналєан ўлт руханиятыныѕ тїп нўсќаларын зерттеп, елдіѕ јлеуметтік-философиясыныѕ ґрісіне енгізу. Сонымен ќатар олар адамныѕ бостандыєы мен жауапкершілігіне, халыќтыѕ игілігіне їлесі мол еѕбектер де жазып ќалдырды. Атап айтсаќ Ж. Аймауытов пен М. Дулатовтыѕ романдары, М. Жўмабаевтыѕ руханияты тереѕ јѕгімелері халыќтыѕ јлеуметтік философиясына жјне ўлттыќ философиямыздыѕ экзистенциалдыќ арнасына ќосар їлесі мол туындылар. Јсіресе, Абай мен Шјкјрім сынды ойшылдарымыздыѕ экзистенциалдыќ сарындаєы философиялыќ еѕбектерін заманнан тыс ќалады деп ешкім де айта алмас. Бўл жґнінде алаш зиялыларыныѕ ґздері де жазып кеткен. Осы тўрєыдан ќарайтын болсаќ, зиялыларымыздыѕ ўлт мјдениетініѕ болмысын халыќтыѕ руханияты тўрєысынан зерделеуі ўлт мїддесі тўрєысынан їлкен жетістік болып табылса, єылым саласында мјдениет пен ќоєам болмысыныѕ тўтастыєын јлеуметтік философия тўрєысында зерттеудіѕ методологиялыќ баєдары. Ќай уаќытта да ойшыл тўлєалардыѕ рухани ізденістерініѕ маќсаты елді, халыќ бойында їрей сезімін ўялатпайтын уаќытќа заманєа жеткізу. Ўлт мјдениетініѕ феноменіне айналєан тўлєалыќ ойлаудыѕ рухы осымен ерекше. Кез келген зиялы істіѕ маќсаты халыќтыќ рух пен ўлттыќ мїддеде жатыр. Яєни, јрбір ўлттыќ мјдениет, ўлттыѕ жјне ел ішінен шыќќан зиялы тўлєалардыѕ бойындаєы руханият ќўбылыстары арќылы, дїниетаным, салт-дјстїрімен де ґзініѕ тїпкілікті ўлттыќ негіздерін саќтап отырады. Сол рухани негіздері арќылы јлем мјдениетініѕ кеѕістігінде ґз жолын ќалыптастырады. Заман ќўбылыстарыныѕ мјні мен маѕызы ќай кезеѕде де осы ўлт тўлєаларыныѕ ой елегінен ґтіп отыруы тиіс.

Диссертациялыќ жўмыстыѕ їшінші бґлімі: «Ќазаќ интеллигенциясыныѕ јлемдік ґркениетте алатын орны» - деп аталады. Бўл бґлімде ќазаќ зиялыларыныѕ јлемдік мјдениет кеѕістігіндегі рухани тўлєасы, јлемдік ґркениетке ќосќан їлестері зерттеліп, осы мјселеге сай ґткен єасыр басында жарыќ кґрген жјне соѕєы уаќыттары алаш зиялыларын зерттеп жїрген шетел єалымдарыныѕ еѕбектері, сонымен ќатар ќазаќ зиялыларыныѕ ќоєамдыќ-саяси кґзќарастары јлеуметтік-философиялыќ тўрєыда талданды.

Їшінші бґлімніѕ «Ќазаќ интеллигенциясыныѕ шыєыс жјне батыс ќоєамыныѕ мјдени ќўндылыќтары тўрєысындаєы јлеуметтік- философиялыќ кґзќарастары» - деп аталынатын бірінші бґлімшесінде јлемдік мјдениет арасындаєы сўхбаттыѕ ќалыптасып, дамуындаєы ўлттыќ интеллигенция ґкілдерініѕ ќызметі жан-жаќты ќарастырылып, тўлєалыќ кґзќарас, тўлєалыќ мўрат, мјдени игілік, еркіндік, мінсіздік ўєымдарыныѕ мјні талданады. «Шыєыс пен Батыс мјдениеті» ўєымыныѕ ґзі ќазіргі уаќытта јлеуметтік-философия єылымы їшін, ґткен єасырларда ґмір сїрген зиялылар ќызметін тарихи - јлеуметтік тўрєыда зерттеудіѕ методологиялыќ баєдарына да айналып отыр. К. Ясперс ґз еѕбегінде батыс мјдениетініѕ ерекшеліктеріне, ќоєам алдында тўрєан јлеуметтік мјселелеріне ќатысты арнайы бґлім арнаєан. Мўнда шыєыс пен батыс мјдениеті арасындаєы рухани байланыс, јлеуметтік дамудыѕ ќайшылыќты кґрністері мен тарихи негіздері кґрсетіледі» [10, 89 б.].

Шоќан мен Абайдыѕ шыєыс пен батыс мјдениеті тўрєысындаєы философиялыќ кґзќарастарын айтпаєанныѕ ґзінде, алаш интеллигенттерініѕ јлемдік мјдениет тўрєысындаєы идеяларыныѕ ґзі бїгінгі ќоєам мїддесі їшін ќўндылыќ таразысы. Јрбір ўлттыѕ дербес, ґзіндік мїддесі їшін адамзаттыќ мјдени ќўндылыќтардыѕ ґзіндік орны бар. Ўлттыќ ќўндылыќтар ўрпаќ болмысыныѕ, ќалыптасуыныѕ негізі, ўлт мјдениетініѕ іргетасы. Шыєыс пен батыс мјдениетініѕ ќўндылыќтары ќазаќ ќоєамы їшін жаѕа уаќыт талабына сай ќоєам алдында тўрєан ќажеттіктерді жїзеге асырудыѕ методологиялыќ баєдары болып табылады. Ќоєамды, ќоєам мїдделерін єылыми прогресс талабына сай дамыту їшін батыс мјдениетініѕ диалектикасын білу, оныѕ шарттарын пайдалану маѕызды, ал ўлттыќ ќўндылыќтарды игеру, ўлт болмысыныѕ тўлєасын саќтау їшін ўрпаќ мїддесін рухани тўрєыда ќамтамасыз ету маќсатында шыєыс мјдениетініѕ дјстїрін жетілдіру ќажет. Шыєыс мјдениеті ќазаќ ќоєамы їшін дјстїрлі ќоєам мен мјдениетті жетілдірудіѕ тарихи практикалыќ кеѕістігі. Біріншіден, ќазаќ мјдениеті шыєыс јлемініѕ ќўрамдас бґлігі. Екіншіден, ќазаќ топыраєында дїниеге келген тїркі єўламалары, ќазаќ ойшылдары осы шыєыс мјдениетініѕ дамуына ґз їлестерін ќосты. Мјселен, біз Абай дїниетанымыныѕ ќалыптасу негіздерін зерттеу барысында шыєыс ойшылдарыныѕ идеяларын танимыз. Мўныѕ мјні тўлєаларымыздыѕ ќоєам ґміріндегі рухани ќўндылыќ їлгілерін «шыєыс зердесі» тўрєысынан зерделеп отыруында. Маєжан шыєармашылыєыныѕ рухы бойындаєы шыєыс зердесімен кґпшілікке таныс. Шыєыс зердесі јрбір ќазаќ данасы їшін елге, ўрпаќќа, халыќќа ќызмет етудіѕ їлгісі жјне адам баласыныѕ ќандай ортада болмасын ґз рухын, ґз намысын, еркіндігін жоєалтпауы.

Ќазаќ зиялыларыныѕ шыєыс жјне батыс мјдениетініѕ болмысын сомдаєан идеяларынан, сол уаќыттаєы ќазаќ ќоєамыныѕ алдында тўрєан јлеуметтік ќажеттіліктермен бірге, мјдени дамудыѕ заѕдылыєын тереѕ пайымдаєан эволюциялыќ жјне субстанционалдыќ кґзќарасты да байќаймыз. Олардыѕ ґздері арнайы зерттеген, ќоєамды заман талабына сай ілгерілететін мјдениет, «ми мен ќол-аяќ ќатар жўмыс істеген жерге орныќпаќ». Бўл дегеніміз, адамныѕ идея мен тјжірибені ўштастыра білуі деген тўжырым. Идея мен тјжірибеніѕ ґнімі мјдениет дамуыныѕ ќозєаушы кїші. Алаш зиялылары мјдениет дамуыныѕ жолын зерттей, оныѕ бойындаєы ірі ойшылдардыѕ ќоєам дамуыныѕ негіздері туралы идеяларын бетке ўстай отырып, жалпы мјдениеттіѕ тўраќты, ќоєамныѕ ґз арнасымен дамуына ўйытќы болатын екі шартты негізді ўсынады. Олар: 1) ўлт шаруасы ґзгеріп, ілгері басуына шеберлік керек; 2) шаруашылыќ ґнерлі кјсіп дјрежесіне жетсе, жер аздыќ ќылмайды [11, 252 б.].

Мјдени ќўндылыќ јр елдіѕ ґзіндік салт дјстїрі мен тўрмыстыќ ґмірін саќтап отыруы. Игіліктіѕ ґзі де сол. Оєан ќажет даналыќ. Даналыќ барлыќ елде де бар. Ќазаќ зиялылары, ќоєамныѕ дјстїрлі мјдени жолмен дамуыныѕ басты феноменін хакімдікпен ўштастырєан.

Алаш зиялыларыныѕ шыєыс пен батыс мјдениетініѕ ќўндылыќтары тўрєысындаєы јлеуметтік-философиялыќ кґзќарастарын зерделеуде А. Байтўрсыновтыѕ 1923 жылы жазєан «Мјдениет тарихы» атты еѕбегін де ескеруіміз керек. Ґкінішке орай бўл еѕбек, кеѕес билігініѕ тарапынан ќудаланып жарыќ кґрмеген. Диссертациялыќ жўмыста А. Байтўрсынов, Ј. Бґкейханов, Ж. Аймауытов бастаєан ќазаќ тўлєаларыныѕ сол дјуірдегі батыс ќоєамыныѕ болмысына ќатысты айтылєан ойлары талданып, бїгінгі ўлттыќ мїддемізге тиесілі жолєа ќойылып отырєан мјселелерді шешуде, олардыѕ јлеуметтік-философиялыќ идеяларын жїзеге асыру ќажеттігі кґрсетілді. Сол бір аумалы-тґкпелі уаќытта алаш зиялыларынан соѕ шетелде жїріп, елді јлем халыќтарыныѕ јлеуметтік жаєдайымен таныстырып отырєан М Шоќайдыѕ ќызметін де ерекше атап ґтуіміз ќажет. Оныѕ «Яш Тїркістан» журналында жарыќ кґрген маќалалары халыќќа сол кездегі заман шындыєын сомдаєан тарихи білім береді.

Ќазаќ зиялыларыныѕ ќоєамдыќ кґзќарастары ґркениеттіліктіѕ негізі. Ґркениеттілік јр адамныѕ, јр елдіѕ ґз мїддесініѕ ќажеттіктерін тани білген тўлєалыќ істерінен басталєан. Ґркениетті ќоєам бїгін немесе алда болєанымен, ќоєамды ґркениетке бастайтын ќўндылыќтар ел мјдениетініѕ тїп тамырында. Оны зерттеп, ел бойына таратудыѕ їлгісі тарихтаєы зиялы тўлєалардыѕ јлеуметтік-философиялыќ идеяларында.

Їшінші бґлімніѕ екінші «Алаш зиялыларыныѕ јлемдік ґркениетке ќосќан їлесі» бґлімшесінде ґркениет ўєымына жјне осы ўєым тўрєысындаєы философтардыѕ идеялары негізінде ґркениеттілікке ќатысты ґзіндік пайымдаулар жасалынып, алаш зиялыларыныѕ јлемдік ґркениетке ќосќан їлесі зерттелген.

Азаматтыќ ќоєам деп ґркениетті елді айтамыз. Ќоєам ґркениет деѕгейінде кґріну їшін елге азаматтыќ мїмкіндік ќажет. Ќазаќ философиясында азаматтыќ тїсініктіѕ алатын орны жјне азамат ўєымыныѕ жеке адамєа жїктейтін талабы отбасы, ел, отан алдындаєы адалдыќты, рухани тазалыќты таѕдау ісімен кґпшілікке таныс. «Азаматтар, шоралар сґзі, - деген Ш. Ујлиханов - ежелгі ќазаќ поэмаларында жиі ќолданылады. Азамат сґзі јйелі бар жјне туысќандарыныѕ тўрмыс жаєдайына тјуелсіз, кјмелетке толєан жјне бґлек шыќќан (јке мїлкінен) бостандыќтаєы адамды білдіреді» [12, 201 б.]. Ќоєам болмысын ќўрайтын, оныѕ дамуына ќажетті нјрселерді жасайтын, ќоєам кеѕістігіне мјн-маєына беретін адам мен оныѕ рухани іс-јрекеті. Ќоєам ќанша бай уаќыт талабына сай жїре берсін, оныѕ адамы рухани ќўндылыќтарєа негізделген мїмкіндіктерге ќол жеткізе алмаса, ол елдіѕ болмысын ґркениеттілікпен ґлшей алмаймыз. Бўл ќоєамныѕ ґкілі білімді болса да азаматтыќ таѕдау еркіндігіне мўќтаж. Ќазаќ мјдениетіндегі азаматтыќтыѕ мјні зиялылыќпен айќын.

Елді ґркениетке жеткізудіѕ жолы бір бґлек болса, оныѕ дјстїрлі ґркениетін саќтап, уаќыт аєымына жанастырып отырудыѕ жолы да бґлек. Єылыми техникалыќ прогресс алєа басќан сайын зиялылырымыздыѕ адамныѕ рухани ќўндылыќтарын негіз еткен озыќ идеялары уаќытынан ќалмай, бїгінгі ќоєам ќажеттіліктерімен ўштасып отыр. Јсіресе тўлєаларымыздыѕ ќиын уаќытта ўлт мїддесін саќтау їшін елдіѕ басын біріктіретін сьезд ўйымдастырып, автономия ќўру ісін ќолєа алуы, ќазаќ зиялыларыныѕ ґркениеттілігін паш ететін басты дерек. Адам ќўќын ќорєау, халыќ еркіндігіне ара тїсу, ќоєамды ґркениеттілікке жеткізу жолындаєы басты мјселелер. Олардыѕ кешегі кїнніѕ тарихына айналєан, демократия тўрєысындаєы ќоєамдыќ идеялары болашаќта да ґте маѕызды. Бўл арнайы јлеуметтік философия тўрєысында зерттеуді ќажет етіп отыр. Олардыѕ тїсінігінде демократия халыќтыќ ўєым, халыќтыѕ ґмір сїру ќўќы, еркіндігі, мемлекет саясатыныѕ халыќќа берер мїмкіндігі. Бўл мјселе жґнінде зиялыларымыз «Ќазаќ» газетінде жазды. Олардыѕ халыќ еркіндігіне негізделген идеялары сол кездіѕ ґзінде шетел єалымдарыныѕ баєалаушылыєына ие болєан. Диссертациялыќ жўмыста, ќазаќ зиялыларыныѕ јлемдік ґркениетке ќосќан їлестерін зерделеуде шетел єалымдарыныѕ кґзќарастарыда да негізге алынды. Атап айтсаќ, 1914 жылы Мјскеуде жарыќ кґрген «Восточный сборник в честь А.Н. Веселовского» [13] - деп аталатын еѕбектегі, Оксфорд жјне Сарбона университеті єалымдарыныѕ, тїрік єалымдарыныѕ (Буддак, А. Ќараныѕ), жапон єалымы Т. Уямоныѕ еѕбектеріндегі тўжырымдамалар ўлттыќ мїддеміз бен зиялылар идеяларыныѕ шындыєына сай сараланды. Ќазаќ зиялыларыныѕ рухани тўлєасын ўлттыќ мјдениет кеѕістігі мен ќатар, бїкіл адамзат игілігі тўрєысынан зерттеу тоќтамайтын єылыми ізденіс. Шетел єалымдарыныѕ ќазаќ зиялыларын зерттеуге деген талпынысы осы кґзќарасымызды дјлелдей тїспек.

ЌОРЫТЫНДЫ

Осы диссертациялыќ жўмыс таќырыбын зерттеу нјтижесінде, ќазаќ зиялыларыныѕ јлемдік мјдениет кеѕістігіндегі рухани тўлєасына ќатысты тґмендегідей идеялар жїйеленді. Бўны алдаєы уаќытта ўлттыќ интеллигенция феноменін јлеуметтік философия єылымы шеѕберінде зерттеуде, тўлєа аќиќатына ќатысты жан-жаќты пайымдаулар мен жїйелі тўжырымдардыѕ одан јрі ќалыптасуына жол ашады деген ойдамыз.

Бірінші, ўлттыќ интеллигенция ґкілдерініѕ тарихи тўлєасына халыќ мїддесі, адам-јлем ќатынасыныѕ тїрлі ќырлары негізінде ќарау, интеллигеция ўєымыныѕ философиялыќ мјнін де тереѕдете тїседі. Ўлттыќ интеллигенция ґкілдерініѕ тўлєалыќ ќызметтері негізінде адам болмысыныѕ рухани мјндерін айќындайтын феномендер бар.

Екінші, алаш зиялыларыныѕ ќалыптасу ерекшеліктеріне тектілік тўрєысынан ќарау, ел мјдениетіндегі ґзге де ќазаќ зиялыларыныѕ ќалыптасу жолдарын, ўлттыќ мїдде тўрєысындаєы ќызметтерініѕ рухани тўтастыєы мен даралыєын айќындайды.

Їшінші, алаш зиялыларыныѕ ќоєам ґміріндегі рухани ќызметтерін зерттеуде даналыќ бейнесіне де кґѕіл бґлу, кейінгі ўрпаќќа айтып кеткен идеяларын даналыќ тўрєысынан сомдау жалпы ўлт тўлєаларыныѕ халыќ мїддесіне баєытталєан ќызметін кеѕінен зерттеуге жол ашады.

Тґртінші, ќазаќ зиялыларыныѕ ўлт мјдениетінде алар орнын ўлттыќ мїдде тўрєысындаєы ќызметтерімен ўштастыру, бїгінгі таѕда елімізде ќолєа алынып отырєан ўлттыќ идеяныѕ дамуына ґз септігін тигізеді.

Бесінші, ўлттыќ интеллигенция ќызметін, олардыѕ ўлттыќ идеяєа ќосќан їлесі тўрєысынан кґрсету, ўлттыќ идея рухыныѕ јлеуметтік ќўндылыєымен ќатар, тарихтаєы тўлєалар ќызметініѕ јлеуметтік негіздерін де айќындай тїспек.

Алтыншы, ўлттыќ мјдениет пен ўлттыќ интеллигенция ќызметініѕ рухын тўтастыќта зерделеу, ўлттыќ философияныѕ феномені ўлттыќ ќўндылыќтардыѕ да баєыт-баєдарын тереѕдете тїспек.

Жетінші, алаш зиялыларыныѕ рухани тўлєасын јлемдік мјдениет кеѕістігіндегі халыќ игілігіне ќосќан їлестерімен ґлшеу халыќтыќ рухтаєы тїрлі мјдени ќўндылыќтардыѕ баєыт-баєдарын кґрсетуге жол ашумен бірге, бїгінгі ќоєам талабына сай уаќыт заѕдылыќтарыныѕ мјнін дјлелдей тїсетін ґркениеттілік тїсінігі мен идеясыныѕ да ґлшемдерін кґрсетеді. Бўл тўжырымдар алдаєы уаќытта осы мјселе тґѕірегінде, ўлттыќ интеллигенция феноменіне ќатысты тїрлі тарихи јлеуметтік негіздегі ќўндылыќтарды игеру їшін де аса ќажет. Диссертациялыќ жўмыстыѕ тарауларында сґз болып отырєандай, интеллигенция ўєымына, интеллигенттікке ќатысты пайымдаулар адамныѕ јлеуметтік сыртќы бейнесімен єана шектеліп отырды. Адам болмысыныѕ рухани, табиєи жјне јлеуметтік ќырларыныѕ арасындаєы байланыс, тарих пен уаќыт аясындаєы идея мен іс-јрекет тўтастыєы оныѕ себеп салдары, ерекшеліктері, тїпкілікті мјндік негіздері, јлеуметтік деѕгейлері ескерілмеді. Тарих шындыєы мен єылыми зерттеу нјтижесі куј болып отырєан, ўлттыќ интеллигенция феномені адамбаласыныѕ алєан бір єана білімімен шектелген емес. Яєни, адамныѕ зиялылыєы ўлтќа, ўрпаќќа ќызмет етуге жастайынан машыќтанєан рухтыѕ, тїсініктіѕ, ойлаудыѕ, кґзќарастыѕ, талєам мен талаптыѕ кјсібилігі. Табиєи орта ата мекенніѕ заѕдылыєын ќатар тїсініп, оныѕ ќасиетін ґз санасына сіѕіре білген ќазаќ жастары тарихта осылайша біліктіліктіѕ, шеберліктіѕ, еркіндіктіѕ, ўлтжандылыќ пен елдіктіѕ рухани тереѕ бейнесін ќалдырды. Ќазіргі ќоєам алдында тўрєан басты мјселе, зиялыларымыздыѕ болмысына тјн осы бір тўлєалыќ кјсібилікті жандандырмасаќта, оныѕ бойындаєы философиялыќ ойлаудыѕ їлгісін жарыќќа шыєару. Сол арќылы ґзіміздіѕ жаѕа уаќыт табалдырыєындаєы бейнемізге сын кґзбен, ўлттыќ мїдде мјселесіне бір жеѕнен ќол, бір жаєадан бас шыєатындай деѕгейде ќарау. Тјуелсіздік халыќ, ўрпаќ їшін ўлттыќ сана, рух еркіндігініѕ ґзегі саналса, ґзін сол ўлттыѕ ґкілі, елдіѕ азаматымын деп сезіне білген адамєа јр ќашанда їлкен сын. Сондыќтан да осы таќырып барысында кґтеріп, алєа тартып отырєан идеяларымыз алдаєы уаќытта ел ішінен ґз жалєасын тауып, јлеуметтік арнасын кеѕейтеді деген ойдамыз. Оєан єасырлар бойєы ўлт тарихы мен ќазаќ зиялыларыныѕ рухани тўлєасы мен мўралары толыќтай негіз. Диссертациялыќ зерттеудіѕ ґзгешелігі, алдымен ўлттыќ интеллигенция феноменініѕ јлеуметтік философия шеѕберінде зерттелуінде. «Интеллигенция» ўєымыныѕ негіздері адам - дїние ќатынасы, сонымен ќатар адам танымы, адам болмысы, адам іс-јрекетініѕ рухани ќырларымен ўштастырылып зерделенуінде.

ПАЙДАЛАНЫЛЄАН ЈДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1 Лебон Г. Психологические законы // Саясат. - 1999. - №9. - 19-25 бб. (24).

2 Єабитов Т. Кеѕістік пен уаќыт аясындаєы ґркениет. Философия єыл. докторы єыл. дис. ... автореф. - Алматы, 1997. - 44 б.

3 Ќасымжанов А. Рухани тамырлар. «Ќазаќ». - Алматы: Білім, 1994. - 176 б.

4 Молдабеков Ж. Тектілік - ґнеге ажары // Ўлт таєылымы. - 2000. - №3. - 106-111 бб.

5 Аймауытов Ж. Журнал туралы // Абай. - 1992. - №1. - 3-5 бб.

6 Байтўрсынов А. Бес томдыќ шыєармалар жинаєы. 1 - том. - Алматы: «Алаш», 2003. - 408 б.

7 Ерєали И. Е. Философия как духовная деятельность / Под общ. ред. А. С. Серикбаев.- Астана: Академия гос. службы при Президенте РК, 2003. - 283 с.

8 Тейяр де Шарден П. Феномен человека / Пер. с фр. Н.А.Садовского, М.Л. Чавчавадзе. - М.: Айрис-Пресс, 2002. - 352 с.

9 Аймауытов Ж. Бес томдыќ шыє. жин. 5 т. - Алматы: Єылым, 1999. -304 б.

10 Ясперс К. Смысл и назначение историй / Пер. с нем.- М.: Политиздат, 1991. - 527 с.

11 «Ќазаќ» газеті / Бас ред. Ј.Нысанбаев. - Алматы: «Ќазаќ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998. - 560 б.

12 Валиханов Ч. Ч. Собр. соч. в 5 т. - Алматы: Изд. В. А. Н. Каз ССР, 1961. - Т. 1. - С. 480 (420).

13 Восточный сборник в честь А. Н. Веселовского / Труды по востоковед. Изд. Лазаревск. Ин-том. Восточн. Языков. Вып ХLІІІ). М., 1914. - 482 с.

ДИССЕРТАЦИЯ ТАЌЫРЫБЫ БОЙЫНША ЖАРИЯЛАНЄАН ЖЎМЫСТАР ТІЗІМІ

1 Маєжан Жўмабаевтыѕ философиялыќ кґзќарастары //Аќтґбе мемлекеттік университетініѕ хабаршысы. - 2005. - №3 (24). - 34-36 бб.

2 Ј. Бґкейхановтыѕ ќазаќ мјдениетіндегі орны // Абай јлемі рухани мўра мјселелері жјне ќазіргі кезеѕ: Республикалыќ єылыми-практикалыќ конференция материалдары. - Аќтґбе: Аќтґбе мемлекеттік университеті, 2005. - 282 - 285 бб.

3 Ќазаќ интеллигенциясыныѕ даналыќ табиєаты // Гуманитарлыќ зерттеу мјселелері (єылыми маќалалар жинаєы). - 2006. - №1. - 82-86 бб.

4 Ўлттыќ интеллигенция феномені // Гуманитарлыќ зерттеу мјселелері (єылыми маќалалар жинаєы). - 2006.- №1. - 92 - 95 бб.

5 Елдік рух зиялылыќтыѕ келбеті // Ќазаќстандаєы 1916 - жылєы ўлт азаттыќ кґтеріліс: Халыќаралыќ єылыми-практикалыќ конференция материалдары. - Аќтґбе: Аќтґбе мемлекеттік университеті, 2006.- 103-106 бб.

6 Ќазаќ интеллигенциясыныѕ ўлттыќ мјдениетте алатын орны // ЌазЎУ Хабаршысы. Философия, саясаттану, мјдениеттану сериясы. - 2006.- №2 (26). - 121- 125 бб.

7 Ўлтжандылыќ аќиќаты // «Ґркениеттер сўхбатын» дамытуда Ќазаќстан мјдениетаралыќ жјне конфессияаралыќ келісімніѕ јлемдік орталыєы ретінде: Халыќаралыќ єылыми-практикалыќ конференция материалдары.- Алматы: јл-Фараби атындаєы ЌазЎУ, 2007. - 158-164 бб.

8 Ќазаќ зиялыларыныѕ ўлттыќ мїдде тўрєысындаєы экзистенциалдыќ ізденістері // ЌазЎУ Хабаршысы. Философия, саясаттану, мјдениеттану сериясы. - 2007. - №2 (28). - 46-51 бб.

9 М. Дулатов шыєармаларындаєы елдік рух // ЌазЎУ Хабаршысы. Философия, саясаттану, мјдениеттану сериясы. - 2007. - № 3 (29). - 101-105 бб.

10 Ќазаќ зиялыларыныѕ тектілік келбеті // Јл-Фараби. - 2008. - № 1 (21). - 36 - 44 бб.

11 Ќазаќ зиялыларыныѕ ўлттыќ мїдде тўрєысындаєы јлеуметтік - философиялыќ кґзќарастары // С. Бјйішев атындаєы АУ Хабаршысы. - 2008. - №1. - 8-14 бб.(профессор Ј.А. Асаровпен бірлескен авторлыќта).

12 Шјкјрім Ќўдайбердіўлыныѕ ќазаќ мјдениетіндегі даналыќ тўлєасы // Јлемдік жјне ќазаќ философиясындаєы антропологиялыќ дискурс: Халыќаралыќ єылыми конференция материалдары. - Алматы: јл-Фараби атындаєы ЌазЎУ, Ќазаќ университеті. - 2008. - 280-283 бб.

13 Јлихан Бґкейхановтыѕ ўлттыќ мїдде тўрєысындаєы єылыми ізденістері // «ХХ єасырдыѕ бірінші жартысындаєы ќазаќ зиялылары жјне ўлттыќ мемлекеттілік: мўраєаттар, келелі мјселелері, келешегі»: Республикалыќ єылыми-тјжірибелік конференция материалдары. - Алматы: Ќазаќстан Республикасы Президентініѕ Мўраєаты.- 2008. - 134-138 бб.