Археологиялық ғылымдағы даталаудың әдiстерi

Мақсаты: жаратылыс тану ғылым саласынын әдістерін археология ғылымыда қолдану мәселесін талдау

Жоспар:

1. Жылу люминесценция

2. Изотоптық әдiстер

3. Уран - торийдың әдiсi

Әдістемелік нұсқау: Минералдар құрылымында бір қалыпты сәуле түсіруден бір қалыпты емес кернеулік пайда болады. (Күннен немесе радиоактивті кендерден) Ядролық радиация, ылғи минералдарға әсер ете отырып кернеулік ошақтарын тастап кетеді.

Үлгінің әр бөлігін ауыр гамма бөлшектермен соққылағаннан кейін сәулелену қарқыны бірдей емес болады. Арнайы камерадағы үлгілердің орнындағы қарқынды сәулеленуге қарай, кернеу дәрежесі, оның жасы анықталады. Бұл даталаудың артықшылығы зат ауыспады деп айтуға сенімді болудың қажет еместігінде.

2. Изотоптық әдістер қатарына жататындыр:

Радиокөміртегі

Калий – органов

Уран-торий әдісі

Радиокөмiртек әдiсiнiң негiзiнде 14 Стер ауыр көмiртек үлгiлерiндегi құрам пайызын есептеу қағидасы жатыр.

Күн сәулелері жер атмосферасын толассыз ауыр бөлшектермен соққылайды. Соңында 14 көміртек бірлігі бар көміртек изотопы құрылады. Тірі ағзада жойылуы изотоптың таралуы мен таралудан продукттің пайда болуынан тұратын салмағы 12 болатын кәдімгі көміртегімен бірге жиналады.

Ауыр көміртектің таралу жылдамдығы белгілі. Осыған байланысты ағзалық қалдықтардың изотоп мөлшері арқылы тірі ағзанын өмірін анықтауға болады.

Бұл даталау әдісінің ең бағалы материалы күл мен ағаш көмір болып табылады.

Өкінішке орай, бұл әдісті қолданудың шекарасы 2000 жылдан 50-70 мың жылды ғана құрайды. Сол себепті, бұл әдіс шкалаларды басқа әдістер арқылы калибрлеуді қажет етеді. 1968 жылдан бастап Еуропада «Radiocarbon» атты журнал шығып келеді. Ғалымдардың жұмыстары мен осы әдістердің өзге де аспекттерін анықтайтын осы саладағы соңғы жетістіктерді көрсетеді.

Даталаудың калий-аргонов әдісінде 40-шы изотоп қолданылады және калийдағы барлық изотоптардың 0,012% -ын құрайды. Оның толық таралуының уақыты - 1,32 · 10⁹жыл. Минерал құрылут уақытындағы калий пайызы ⁴⁰К атомдары есептеледі. Ақырында аргон санының құрылуына байланысты (⁴⁰К → ⁴⁰Ar) жасы анықталады.

Калий-органов әдісі 400 000 жылдан жоғары үлгілерге арналған. Солай бұл екі әдісті қолданудың арсында «өлі аймақ» пайда болады.

3. Уран-торий әдісі өте қиын және сенімді емес, археология үшін жарамайды. Бірақ оның негізінде даталаудың басқа әдістеріне арналған калибрлеу жүргізіледі.

Сұрақтар:

1. Жылу люминесценция әдісі?

2. Изотоптық әдiстер?

3. Уран - торийдың әдiсi?

Негізгі әдебиет

Маргулан А.Х., Акишев К.А., Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М. Древняя культура Центрального Казахстана. Алма-Ата, 1966.

Марғұлан Ә. Беғаза-дәндібай мәдениетті. Алматы, 2006

Байпақов К., Таймағанбетов Ж. Қазақстан археологиясы. Алматы, 2008

Вагнер Г.А. научные методы датирования в геологии, археологии и истории. М., 2006

Черных Е.Н., Завьялов В.И. Археология и естественнонаучные методы. М., 2005

Қосымша әдебиет

Тәуелсіздік кезіндегі Қазақстан археологиясы: қортындылары мен келешегі. 1-2 Том., Алматы. 2011

Роль естественно - научных методов в археологических исследованиях// сборник научных трудов. Барнаул, 2009

Петров А.Е. Фальсификация исторических источников и конструирование этнократических мифов. М., 2011

Мартынов А.И. Культурогенез. М., 2008

Ткачев А.А. Центральный Казахстан в эпоху бронзы. В двух частях.Тюмень, 2002. ч.I – 289 с. ч.II – 243 с.

Винаградов Н.Б. Степи южного урала и Казахстана. Челябинск. 2011

Кузьмина Е.Е. Древнейшие скотоводы от Урала до Тянь-Шаня. Фрунзе, 1986.

Черников С.С. Восточный Казахстан в эпоху бронзы // Материалы и исследования по археологии СССР (МИА), № 88. М.-Л.,1960.

ДӘРІС№6