Бекмолдин_книга_в печать170112
.pdf
23-тақырып. Қаржы жүйесі 371
Мемлекеттік борыш ішкі жəне сыртқы болып бөлінеді. Ішкі борыш өз азаматтары мен кəсіпорындарына берешек шамасын көрсетеді. Олшығарылғанжəнеөтелмегенборышміндеттемелері сомасы түрінде болады.
Сыртқы борыш – бұл шет мемлекеттер азаматтары мен кəсіпорындары алдындағы берешектік. Бұл – аса ауыр міндет. Себебі, ол бойынша мемлекет бірқатар мақсатты міндеттемелермен байланысты болады. Бұл – бір жағынан, басқа жағынан, оны қайтару кезінде бағалы тауарлармен есеп айырысуға жəне үлкен пайыздар төлеуге тура келеді. Кейбір дамушы елдерде займ бойынша жыл сайынғы міндеттемелер сыртқы экономикалық қызметтен түскен түсімдерден артық болады.
Жалпы алғанда мемлекеттік борыш салдары осы ел халқы үшін тұтыну өсуі мүмкіндігінің қысқаруына, сонымен қатар өсуші борыш жəне онымен байланысты пайызды төлеу үшін салықтың өсуіне əкеледі.
Борыш елеулі болған кезде халықтың түрлі қабатының табысын қайта бөлу жүргізіледі, сонымен қатар ұлттық капиталдың шет жаққа шығып кетуі де болады.
СЕМИНАР САБАҒЫНЫҢ ЖОСПАРЫ
I. Қаржы жүйесі жəне оның негізгі буындары.
II. Мемлекеттік бюджет. Мемлекеттік шығындар жəне жиынтық сұраныс. Мемлекеттік шығындар мультипликаторы.
III. Салықтар. Салық мультипликаторы.
1. Категориямазмұнынашуүшінсұрақтардыпайдаланыңдар. А. Аралас экономикасы бар елдердің көпшілігінде қазір қолданылатын прогрессивті салық шкаласы салық салудың қай
принципімен құрылады? Неге?
Ə. Жеке табыс салығы мен корпорация табысына салынатын салық өздеріне негізгі фискалды жүктемені алады (яғни осы салықтар есебінен бюджетке түсетін түсімдердің негізгі бөлігі құрылады). Түрлі елдер үкіметтері өсуші бюджет тапшылығына қарамастансалықмөлшерлемелеріннегеқысқартыпсалықтардың осы салынатын табыстар тізімін неге төмендетіп отыр?
372Экономикалық теория
2.Кесте мəліметтерін қараңдар. Кесте мəліметтері негізінде орта жəне шекті салық мөлшерлемелерін есептеңдер. Осы салық қандай: прогрессивті, пропорционалды немесе регрессивті?
(1) |
(2) |
(3) |
(4) |
|
Орташа салықтық |
Шекті салықтық |
|||
Табыс |
Салық |
|||
мөлшерлеме |
мөлшерлеме |
|||
|
|
|||
0 |
0 |
|
|
|
50 |
5 |
|
|
|
100 |
15 |
|
|
|
150 |
30 |
|
|
|
200 |
50 |
|
|
|
250 |
75 |
|
|
IV. Бюджет тапшылығы жəне мемлекеттік борыш. ҚР мемлекеттік борышы.
ТЕСТ СҰРАҚТАРЫ
1.Мемлекеттік борыш – бұл ... сомасы.
а) мемлекеттік шығындар; ə) бюджеттік тапшылықтар;
б) бюджеттік артықшылықтар алынып тасталған бюджеттік тапшылықтар;
в) бюджеттік тапшылықтар алынып тасталған бюджеттік шығындар.
2.Мемлекеттік борыш мемлекетті банкроттыққа əкелмейді, себебі:
а) міндетті түрде оның борышты қайтаруы міндетті емес; ə) борышты қайта қаржыландыра алады; б) айналымдағы ақша массасын көбейте алады; в) жоғарыдағы барлық жауаптар дұрыс.
3.Мемлекеттік борыш қандай экономикалық салдарларға əкелуі мүмкін?
а) ұлттықэкономиканыңөндірістікмүмкіндіктерініңқысқаруына; ə) өмір деңгейі төмендеуіне; б) қоғам мүшелері арасында ұлттық байлықты қайта бөлуге;
в) жиынтық ұлттық шығындар өсуіне.
23-тақырып. Қаржы жүйесі 373
4.Мемлекеттік бюджет тапшылығы ... болған жағдайда пайда болады.
а) мемлекет активтері сомасы оның міндеттемелері көлемінен артық;
ə) мемлекеттік шығындар сомасы салық түсімдері сомасынан артық;
б) мемлекеттік шығындары азайған; в) салықтық түсімдер сомасы қысқарған.
5.Салық қызметі ... көрінеді:
а) мемлекет иелігіндегі қаражат көлемі өсуінен; ə) мемлекеттік шығындарды қаржыландыруға бағытталған
қаражаттар көлемі өсуінен; б) табыстарды қайта бөлуінен. в) дұрыс жауап жоқ.
6.Табысқа байланысты салық қолда бар табыс шамасына əсер етеді:
а) тікелей; ə) жанама;
б) əсер етпейді; в) дұрыс жауап жоқ.
7.Елдің салық жүйесі:
а) осы экономикалық кезең ерекшеліктерін еске ала отырып қалыптасады;
ə) жүргізілетін экономикалық байланыста болады; б) кезең сайын өзгереді; в) дұрыс жауап жоқ.
8.Фискалды саясатты жүргізу кезінде пайдаланылатын негізгі мультипликаторлар:
а) мемлекеттік сатып алу мультипликаторы; ə) ақша мультипликаторы;
б) мемлекеттік трансферттер мультипликаторы; в) таза салық мультипликаторы.
374 Əдебиеттер
ƏДЕБИЕТТЕР:
1.Базелер У. Сабов 3., Хайнрик Й., Кох В. Основы экономической теории: принципы, проблемы, политика. Германский опыт и российский путь (серия «Базовый курс») – СПб; Питер, 2000. – 800 с.
2.Бор М.З. История мировой экономики: конспект лекций. 2-ое изд., переработ, и доп. – М.: Дело и сервис, 2000.
3.Борисов Е.Ф. Экономическая теория: учебник. – М.: Юрист, 1997.
4.Голиков А.Н., Киселева Е.А., Стрелец И А., Чепурин М.И. Сборник задачпоэкономическойтеории. – Киров: Кировскаяобл. тип., 1994.
5.Конотопов М.В., Сметании С.И. История экономики: учебник для вузов. Академический проект. – М.: 3-е изд. доп. 2001.
6.Курс экономической теории / Под общ ред. Чепурина М.Н. и Е.А. Киселевой. – Киров, 1994.
7.Курс экономической теории. Общие основы экономической теории, микроэкономика, макроэкономика, переходная экономика: учебное пособие / Рук. авт. кол-ва и научн. ред. А.В. Сидорович – М.: МГУ,
ДИС, 1997.
8.Мамедов О. Политическая экономия: элективное пособие по курсу «Основы экономической теории». – Ростов на-Дону: Феникс, 1999.
9.Микроэкономика / Под ред. ЕБ. Яковлевой. – М.: АКАЛИС, 1997.
10.Менкью Н.Г. Макроэкономика: Пер. с англ. – М.: МГУ, 1994.
11.Назарбаев НА. Стратегия развития Республики Казахстан на период до 2030 года (Казахстан – 2030). – Алматы, 1997.
12.Нуриев P.M. Курс микроэкономики: учебник для вузов. – М.:
ИНФРА-М, 1998.
13.Общая экономическая теория / Под ред. В.И. Видяпина, Г.П. Журавлевой. – М.; ПРОМО-Медиа, 1995.
14.Погорлецкий А.И. Экономика и экономическая политика Германии в ХХ в.: Научное издание. – СПб: Изд-во В.А. Михайлова, 2001.
15.Политическая экономия / Под ред. А.В. Сидоровича, Ф.М. Волкова,
– М.: МГУ, 1993.
Əдебиеттер 375
16.Соловьев В.А., Рыбалкин В.Е., Дякин Б.Г. Основы рыночного хозяйства (о принципах функционирования рынка, зарубежном опыте, наших проблемах и задачах). – М.: Международные отношения, 1992.
17.Сницадель В.Н. Основы системного анализа: учебное пособие. – СПб: Бизнес-прес, 2000.
18.Казахстан. 1991-2001 годы: Информ./ аналит.сборник/ Под ред. Смаилова. – Алматы: АгентствоРеспубликиКазахстанпостати-
стике, 2001.
19.Теоретическая экономика. Политэкономия: учебник для вузов/ Под ред. Г.П. Журавлевой и Н.Н. Мильчаковой. – М.: Банки и биржи,
ЮНИТИ, 1997.
20.Фишер С., Дорнбуш Р., Шмалензи Р. Экономика: Пер. с англ. – М.: Дело. ЛТД, 1993.
21.Экономика: учебное пособие / Под ред. И.О. Волкова, В.К. Склярен-
ко. – М.: ИНФРА – М., 2000.
22.Экономическая теория (политэкономия): учебник / Под ред. В.И. Видяпина, Г.П. Журавлевой – М.: ИНФРА – М, 1999.
23.Экономика / Под ред. А.С. Булатова. М.: БЕК, 1994.
24.Экономика: Учебник / Под ред. А.С. Булатова. 2-ое изд., перераб. и
доп. – М.: БЕК, 1997.
25.Экономика: учебник / Под ред. А.И. Архипова, А.Н.Нестеренко, А.К.Большакова. – М.: Проспект, 1998.
26.Экономическая теория: учебник для вузов / Под ред. А.И. Добрынина, Л.С. Тарасевича: 3- е изд. – СПб: СПбГУЭФ, Питер, 2000.
27.Экономическая теория. Задачи, логические схемы, методические материалы: учебник для вузов/ Под ред. А.И. Добрынина, Л.С. Тарасевича. – СПб: Питер, 1999.
28.Экономическая теория: практикум / Под ред. Н.И.Базылева, Л.В. Воробьевой. 2- ое изд., перераб. и доп. – Минск: БГЭУ, 2000.
376 Мазмұны |
|
|
|
МАЗМҰНЫ |
|
Алғы сөз....................................................................................... |
|
3 |
1-ТАҚЫРЫП. ЭКОНОМИКА ЖƏНЕ ОНЫҢ ҚОҒАМДАҒЫ |
|
|
|
РӨЛІ. ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТЕОРИЯ ПƏНІ .............. |
5 |
1.1. |
Экономика: түсінігі жəне қызметтері. |
|
|
Экономикалық теория пəні................................. |
6 |
1.2. |
Негізгі экономикалық түсініктер....................... |
9 |
1.3. |
Экономиканы ғылыми тұрғыдан тану |
|
|
əдістері .................................................................. |
12 |
Семинар сабағының жоспары..................................... |
- |
|
Тест сұрақтары ............................................................. |
15 |
|
2-ТАҚЫРЫП. ҚОҒАМДЫҚ ӨНДІРІСТІҢ НЕГІЗДЕРІ ................... |
17 |
|
2.1. |
Экономикалық ресурстар: түсініктер, |
|
|
түрлері, оларды пайдаланудың |
|
|
шектеулілігі жəне балама таңдауы.................... |
18 |
2.2. |
Өндіріс тəсілі жəне оның екі қыры. |
|
|
Өндіргіш күштер жəне өндірістік |
|
|
қатынастар............................................................ |
19 |
2.3. |
Ұдайы өндіріс: фазалары (кезеңдері) |
|
|
үлгілері, түрлері жəне нəтижелері..................... |
20 |
Семинар сабағының жоспары..................................... |
21 |
|
Тест сұрақтары ............................................................. |
23 |
|
3-ТАҚЫРЫП. ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖҮЙЕНІҢ НЕГІЗГІ
|
ҮЛГІЛЕРІ................................................................ |
25 |
3.1. |
Экономикалық құбылыстарды зерделеуге |
|
|
жүйелік көзқарас.................................................. |
26 |
3.2. Экономикалық жүйе жəне оның элеметтері..... |
27 |
|
3.3. |
Экономикалық жүйе үлгілерін жіктеп |
|
|
анықтау................................................................. |
27 |
3.4. |
Экономикалық жүйе тиімділігін |
|
|
салыстырмалы талдау......................................... |
30 |
Семинар сабағының жоспары..................................... |
31 |
|
Тест сұрақтары ............................................................. |
35 |
|
Мазмұны 377
4-ТАҚЫРЫП. МЕНШШК ҚАТЫНАСТАРЫ ЖƏНЕ ОЛАРДЫҢ
|
ЭКОНОМИКАДАҒЫ РӨЛІ...................................... |
37 |
4.1. |
Экономикалық жүйеде меншік |
|
|
қатынастарының орны ........................................ |
38 |
4.2. Меншіктің экономикалық мазмұны.................. |
39 |
|
4.3. |
Меншік құқықтарының теориясы...................... |
41 |
4.4. |
Рыноктық экономикадағы меншік |
|
|
нысандарының көп түрлі болуы ....................... |
42 |
4.5. |
Қазақстан Республикасында меншік |
|
|
объектілерін мемлекет иелігінен алу |
|
|
жəне жекешелендіру............................................ |
44 |
Семинар сабағының жоспары..................................... |
47 |
|
Тест сұрақтары ............................................................. |
51 |
|
5-ТАҚЫРЫП. ҚОҒАМДЫҚ ШАРУАШЫЛЫК НЫСАНДАРЫ.
|
ТАУАРЛЫ ШАРУАШЫЛЫҚ................................... |
53 |
5.1. |
Шаруашылықтың натуралды жəне тауарлы |
|
|
нысандары............................................................. |
54 |
5.2. |
Тауарлы шаруашылықтың негізгі |
|
|
категориялары...................................................... |
56 |
5.3. |
Кұн теориясы жəне шекті пайдалылық |
|
|
теориясы................................................................ |
57 |
5.4. |
Ақшаның пайда болуы жəне оның мəні. |
|
|
Ақшаның айналым заңы..................................... |
59 |
Семинар сабағының жоспары..................................... |
61 |
|
Тест сұрақтары ............................................................. |
65 |
|
6-ТАҚЫРЫП. РЫНОКТЫҚ ШАРУАШЫЛЫҚТЫҢ ЖАЛПЫ
|
СИПАТТАМАСЫ.................................................... |
67 |
6.1. |
Рыноктық шаруашылық тауарлы өндіріс |
|
|
дамуының жоғарғы баспалдағы ретінде........... |
68 |
6.2. |
Рыноктық механизмнің мəні мен негізгі |
|
|
элементтері........................................................... |
70 |
6.3. |
Рыноктық экономиканың басымдылықтары |
|
|
мен кемшіліктері.................................................. |
72 |
6.4. |
Рыноктың инфрақұрылымы. Трансакциялық |
|
|
шығындар............................................................. |
73 |
378 Мазмұны |
|
|
6.5. |
Рыноктың түрлері................................................ |
75 |
Семинар сабағының жоспары..................................... |
78 |
|
Тест сұрақтары ............................................................. |
80 |
|
7-ТАҚЫРЫП. СҰРАНЫС ПЕН ҰСЫНЫС ТЕОРИЯСЫНЫҢ |
|
|
|
НЕГІЗДЕРІ.............................................................. |
81 |
7.1. |
Сұраныс заңы, сұраныс қисығы. |
|
|
Сұраныстың баға емес факторлар |
|
|
əсерінен өзгеруі.................................................... |
82 |
7.2. |
Ұсыныс заңы, ұсыныс қисығы. |
|
|
Ұсыныстың баға емес факторлар |
|
|
əсерінен өзгеруі.................................................... |
84 |
7.3. |
Сұраныс пен ұсыныстың өзара əрекет етуі. |
|
|
Рыноктық тепе-теңдік......................................... |
87 |
7.4. |
Икемділік түсінігі. Сұраныс пен ұсыныс |
|
|
икемділігі ............................................................. |
88 |
7.5. |
Тұтынушылық мінез-құлық теориясының |
|
|
негіздері................................................................. |
91 |
Семинар сабағының жоспары..................................... |
97 |
|
Тест сұрақтары ............................................................. |
103 |
|
8-ТАҚЫРЫП. ҚОҒАМ ДАМУЫН КЕЗЕҢДЕНДІРУДІҢ НЕГІЗГІ
|
ЖОЛДАРЫ.............................................................. |
105 |
8.1. |
Адамзат қоғамы дамуының индетерминис- |
|
|
тік жəне детерминистік тұжырымдамасы ........ |
106 |
8.2. |
Қоғам дамуын кезеңдендіруге формациялық |
|
|
көзқарас................................................................. |
110 |
8.3. Қоғамның өркениетті даму теориясы................ |
112 |
|
Семинар сабағының жоспары..................................... |
114 |
|
Тест сұрақтары ............................................................. |
116 |
|
9-ТАҚЫРЫП. ИНДУСТРИЯЛАНДЫРУҒА ДЕЙІНГІ
|
ЭКОНОМИКА ЖƏНЕ ОНЫҢ ТҮРЛЕРІ................... |
117 |
9.1. |
Индустрияландыруға дейінгі экономика: |
|
|
мəні жəне негізгі сипаттары................................ |
118 |
9.2. |
Алғашқы қауымдық өндіріс əдісі ...................... |
119 |
9.3. |
Азиялық жəне антикалық өндіріс |
|
|
əдістерінің сипаттамасы...................................... |
126 |
|
Мазмұны |
379 |
9.4. |
Феодалдық өндіріс əдісі...................................... |
132 |
9.5. |
Көшпенді (номадтық) өндіріс əдісі.................... |
133 |
Семинар сабағының жоспары..................................... |
135 |
|
Тест сұрақтары ............................................................. |
138 |
|
10-ТАҚЫРЫП. ДАМУДЫҢ ИНДУСТРИЯЛЫҚ САТЫСЫ: |
|
|
|
НЕГІЗГІ БЕЛГІЛЕРІ МЕН ҚАЛЫПТАСУ |
|
|
КЕЗЕҢДЕРІ........................................................... |
139 |
10.1. Өнеркəсіптік революция жəне индустриялық |
|
|
|
дамудың басы....................................................... |
140 |
10.2. Капиталистік өндірістің мəні............................. |
142 |
|
10.3. Капитализмнің даму кезеңдері........................... |
149 |
|
Семинар сабағының жоспары..................................... |
153 |
|
Тест сұрақтары ............................................................. |
155 |
|
11-ТАҚЫРЫП. ПОСТИНДУСТРИАЛДЫ ЭКОНОМИКА............... |
157 |
|
11.1. Қазіргі ҒТР: мəні, негізгі қасиеттері, даму |
|
|
|
кезеңдері................................................................ |
158 |
11.2. ҒТР басты бағыттары. Ақпараттық |
|
|
|
революция............................................................. |
160 |
11.3.ҒТР əсерінен болатын əлеуметтік өзгерістер (трансформациялар): экономиканы даралау, əлеуметтендіру, ізгілендіру (гуманизация).......162
11.4.XX ғасыр аяғындағы капитализмнің
жаңаша түрленуі (трансформациялануы) ......... |
163 |
Семинар сабағының жоспары..................................... |
165 |
Тест сұрақтары ............................................................. |
167 |
12-ТАҚЫРЫП. ПОСТСОЦИАЛИСТІК ЕЛДЕРДЕГІ ҚАЙТА |
|
ЖАҢҒЫРТУЛАР. ТМД ЕЛДЕРІНІҢ |
|
ƏЛЕУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ |
|
ДАМУЫНДАҒЫ ҮДЕРІСТЕР ............................... |
169 |
12.1. КСРО-ның экономикалық дамуының |
|
кезеңденуі............................................................. |
170 |
12.2.КСРО-дағы мемлекеттенген |
|
социализм: негізгі қасиеттері мен |
|
қарама-қайшылықтары........................................ |
171 |
380Мазмұны
12.3.КСРО-ның тарауы (тарқап кетуі)
жəне одақтас республикалардың |
|
егемендік алуы..................................................... |
173 |
12.4.ТМД елдерінде (соның ішінде, Қазақстанда) рыноктық экономиканың негізін
қалыптастыру....................................................... |
174 |
12.5.ҚР-ның аралас экономикаға өту үдерісінде постиндустриалды елдердің тəжірибесін
қолдануы............................................................... |
178 |
Семинар сабағының жоспары..................................... |
179 |
Тест сұрақтары ............................................................. |
- |
13-ТАҚЫРЫП. КƏСІПКЕРЛІК ҚЫЗМЕТТЕР, ОНЫҢ НЕГІЗГІ |
|
ТҮРЛЕРІ МЕН НЫСАНДАРЫ.............................. |
181 |
13.1. Кəсіпкерліктің мəні, оның негізгі сипаттық |
|
белгілері................................................................ |
182 |
13.2. Кəсіпкерліктің ұйымдық нысандары: |
|
олардың басымдылықтары мен |
|
кемшіліктері......................................................... |
184 |
13.3. ҚР кəсіпкерліктің дамуы..................................... |
187 |
Семинар сабағының жоспары..................................... |
189 |
Тест сұрақтары ............................................................. |
191 |
14-ТАҚЫРЫП. ЖЕКЕ ҰДАЙЫ ӨНДІРІСТІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ |
|
НЕГІЗДЕРІ............................................................ |
193 |
14.1. Өндіріс факторларына деген сұраныстың |
|
туынды сипаты. Өндіріс функциясы................. |
194 |
14.2. Жалпы, орташа жəне шекті өнім |
|
факторлар (өнімділігі) тиімділігінің |
|
көрсеткіші ретінде............................................... |
195 |
14.3. Кемімелі шекті өнімділік заңы........................... |
- |
14.4. Өндіруші шығындарын азайту жəне оның |
|
пайдасын барынша көбейту................................ |
197 |
14.5. Өндірушінің тепе-теңдік жағдайы..................... |
200 |
Семинар сабағының жоспары..................................... |
203 |
Тест сұрақтары ............................................................. |
209 |