Эталонды базалар мен ралдар лк

Ұсынылған әдебиеттер [2,3,5,6,7,10,11] СДЖ арналған бақылау тапсырмалары

1.Абсолюттік тӛмен қысым бірлігінің мемлекеттік эталоны

2.14 102 бастап 1720 102 Па дейін ӛлшеу диапазонда абсолюттік қысым бірлігінің мемлекеттік эталоны

3.5 103 бастап 10 106 Па дейін ӛлшеу диапазонда артық қысым бірлігінің мемлекеттік

эталоны

4.«поршень-цилиндр» модулі

5.МП-6, МП-60 артық қысым бірлігінің мемлекеттік эталоны

6.Гидростатикалық қысымды тудыратын және ұстайтын қондырғылар

7.250 МПа дейін артық қысым бірлігінің мемлекеттік эталоны

8.Қысым айырымдары үшін қысым бірлігінің мемлекеттік эталоны

7 тақырып. Сұйықтық тығыздығының Мемлекеттік эталоны (1 сағат)

Дәріс жоспары

1.Тағайындалған қызметі

2.Жұмыс принципі

3.Метрологиялық сипаттамалары

Сұйықтық тығыздығының Мемлекеттік эталоны 650 бастап 2000 кг/м3 дейін диапазонда сұйықтық тығыздығы бірлігінің ӛлшемін сақтау, қайталау және беру үшін арналған.

Эталон құрамы:

-тығыздықтың эталондық мӛлшерлері;

-XP504 аналитикалық таразы;

-«KPИО-VT-07» тӛмен температуралы сұйықтық термостаты;

-ГОСТ 13646 бойынша шыны сынап термометрі;

-МЭС-200А метеометр. Метрологиялық сипаттамалары:

-қайталаудың қатынасты жойылмаған систематикалық қателіктің ( 0) шектері 3 10-6

аспайды;

-ҚР сұйықтық тығыздығының Мемлекеттік эталонды қолдану және сақтау Ережелерінің

шарттарын орындаған болғанда қайталау нәтижесінің қатынасты орта квадраттық ауытқуы 1,2 10-6 аспайды.

Қолдану саласы: мұнай, тағам, химия және басқа ӛндірістерде қолданатын ареометрлер мен тығыздық ӛлшеуіштерді поверкадан ӛткізуге қолданады.

Сұйықтық тығыздығының Мемлекеттік эталоны 1 разрядтың ӛлшеуіш DЕ50 700 бастап 2000 кг/м3 дейін диапазонда қайталау және сақтау үшін, оған қоса тікелей салыстыру әдісімен бірлік мӛлшерін жұмыстық эталондарға, ӛлшеу құралдарға беру үшін арналған.

Метрологиялық сипаттамалары: сұйықтық тығыздығының Мемлекеттік эталоны 1 разрядтың ӛлшеуіші DЕ50

- ӛлшеу нәтижесі (S) орта квадраттық ауытқуы 1 10-5 г/см3 ;

- сұйықтық тығыздығын ӛлшегенде қателік шегі 0,0001 г/см 3 аспайтын, оның дискреттігі 1∙10-5 г/см 3 деңгеймен тығыздық бірлігін қайталайды.

DЕ50 тығыздық ӛлшеуіш мемлекеттік эталоны сұйықтық тығыздығын ӛлшеу үшін U∙түрлі ӛлшеуіш құбыр (трубка) қолданады. Онда электрмагниттік генератор әсерімен сол құбырдың тербеліс периодын ӛлшеп тығыздықты табады.

Ұсынылған әдебиеттер [2,3,5,6,7,10,11] СДЖ арналған бақылау тапсырмалары

1.Сұйықтықтың тығыздығын кӛлем және салмақ бойынша ӛлшеу

2.Сыну коэффициенті бойынша сұйықтықтың тығыздығын ӛлшеу

3.Резонанс әдіспен сұйықтықтың тығыздығын ӛлшеу

4.Ареометрмен сұйықтықтың тығыздығын ӛлшеу

8 тақырып. Дән және дәнді дақылдар ылғалдылығының Мемлекеттік эталоны (1 сағат)

Дәріс жоспары

1.Тағайындалған қызметі

2.Эталон құрамы

3.Ӛлшеу принципі

Дән және дәнді дақылдар ылғалдылығының Мемлекеттік эталоны республикада жұмыстық ӛлшеу құралдарына дән және дәнді дақылдардың ылғалдылық бірлігінің ӛлшемін беруге арналған.

Мемлекеттік эталонның құрылымы:

-«Binder» кептіру шкафы;

-WILE55 ылғалды ӛлшеуіші;

-СP153 лабораторлық таразы;

-ЛЗМ типті лабораторлық диірмен;

-лабораторлық рассев (жарма елейтін);

-ВИТ2 психрометрлік гигрометр. Метрологиялық сипаттамалары:

-дән ылғалдылығын ӛлшеу диапазоны 5-45%;

-абсолюттік қателіктің мүмкін шегі 0,5% аспайды;

-температура тұрақталған жағдайда кептіру шкафтың температурасын стабилизациялау

қателігі 0,30С; - жұмыс камерасындағы температураның мәнін тапсыру қателігі 20С.

Жұмыс принципі: Германия GmbH, «Binder» фирмасының қондырғысы ауа қоршауында жылытып кептіретін әдісті қолданады. Қондырғы ішінде үгітілген дән әлде дәнді дақылдар орналастырылады, сосын берілген параметрлер орындалады. Берілген параметрлер – температура және кептіру уақыт ұзақтығы. Осы режим орындалғаннан кейін ӛлшенген массаның азайғаны табылады.

Ұсынылған әдебиеттер [2,3,5,6,7,10,11] СДЖ арналған бақылау тапсырмалары

1.«Binder» кептіру шкафы

2.WILE55 ылғалды ӛлшеуіші

3.СP153 лабораторлық таразы

4.ЛЗМ типті лабораторлық диірмен

5.Лабораторлық рассев (жарма елейтін)

6.ВИТ2 психрометрлік гигрометр.

9 тақырып. Температура бірлігінің Мемлекеттік эталоны (1 сағат)

Дәріс жоспары

1.Тағайындалған қызметі

2.Эталон құрамы

3.Ӛлшеу принципі

Температура бірлігінің мемлекеттік эталоны температура бірлігін сақтау үшін, оған қоса оның ӛлшемін жұмыстық 1 разрядтың эталондарына және кӛтеріңкі дәлдігі бар ӛлшеу жұмыстық құралдарға беруге арналған.

Эталон құрамына мына негізгі ӛлшеу құрылғылары кіреді:

-«Лед», судың уш қабат нүктесі 0,01 0С;

-«ЭТС» пеші, галлий балқитын нүктесі 29,7646 0С;

-«ЭТС» пеші, индий балқитын нүктесі 156,7646 0С;

-«Олово-З» пеші, қола балқитын нүктесі 231,928 0С;

-үш зоналық метрологиялық пеші, мырыш қатаю нүктесі 419,527 0С;

-үш зоналық метрологиялық пеші, алюминий қатаю нүктесі 630,62 0С;

-үш зоналық метрологиялық пеші, мыс қатаю нүктесі 1084,620С;

-реперлік 1 пеші, палладий балқитын нүктесі 1553,70С;

-реперлік 2 пеші, платина балқитын нүктесі 1769,2 0С;

-ПТС-10М платиналық кедергі термометрлері;

-ВТС жоғары температуралық платиналық кедергі термометрлері;

-ЭПР платинородийлі термотүрлендіргіш;

-температураның реперлік нүктелерін қайталау үшін арналған КИУ электрӛлшеуіш аппараттар: «Лед» (судың уш қабат нүктесін қайталауға), УГТ -1800 қондырғысы (палладий мен платина.балқитын нүктесін қайталауға).

Метрологиялық сипаттамалары:

Мемлекетаралық бірінші эталонмен эталонның реперлік нүктелерін салыстырғандағы орта квадраттық ауытқуы, аспайды

Эталондық ПР30/6 түрлендіргішпен реперлік нүктелерде температураны ӛлшеу нәтижесінің орта квадраттық ауытқуы мкВ аспайды

-тӛмен ӛлшеу құралдарына бірлік ӛлшемін бергенде;

-эталон жұмысын жоғары сатыға кӛтеру кезінде.

Ұсынылған әдебиеттер [2,3,5,6,7,10,11] СДЖ арналған бақылау тапсырмалары

1.Тоқ мәнін стабилизациялау әдістері

2.Дифференциялайтын электрондық сұлбалар

3.Жоғары дәлдікті кернеу компараторлар

4.Сызықты ӛзгеретін кернеу кӛздері

5.Цифр-аналогтық түрлендіргіштер

11 тақырып. Айнымалы электр тоқтың күш бірлігінің Мемлекеттік эталоны (1 сағат)

Дәріс жоспары

1.Тағайындалған қызметі

2.Эталон құрамы

3.Ӛлшеу принципі

Айнымалы электр тоқтың күш бірлігінің Мемлекеттік эталоны 1 бастап 100 мА дейін 20 Гц пен 100 кГц жиілік арасындағы диапазонда айнымалы электр тоқтың күш бірлік ӛлшемін қайталауға, сақтауға және беруге арналған.

Бұл эталон ӛлшеу құралдардың кешені, оның құрамына енген:

-ПТТЭ-38 типті номиналдық мәндері 1, 3, 5, 10, 30, 50, 100 мА тең эталондық термоэлектрлік тоқ түрлендіргіштерінің жиынтығы;

-Н4-6 типті тұрақты және айнымалы тоқтың күшін калибрлейтін бағдарламалатын

құрылғы;

-Keithley (АҚШ) фирмасының моделі 2182 екі каналды нановольтметр.

Метрологиялық сипаттамалары:

-20 Гц бастап 100000 Гц дейін диапазонында айнымалы электр тоғының 1 бастап 100 мА дейінгі арада күш бірлігін береді;

-10 тәуелсіз байқауда 1 бастап 100 мА дейін арада бірлікті қайталағанда ӛлшеу нәтижесінің (SΣ) орта квадраттық ауытқуы 5·10-6 ÷ 1·10-4 аспайды;

-айтылған жиілік пен тоқ диапазонында жойылмаған систематикалық қателік 2∙10-5 ÷ 3·10-

4аспайды;

-кеңейтілген анықталмағандық 2,5∙10-5 ÷ 4∙10-4 арасында.

Жұмыс принципі: мемлекеттік эталонда айнымалы және тұрақты тоқтарды бір емес уақытта салыстыру әдісі қолданған, яғни термоэлектр түрлендіргіш (ЭТП) басында ӛлшенетін айнымалы тоқ тізбегіне қосылады, сосын тұрақты тоқ тізбегіне. Сонда айнымалы тоқтың әсері тұрақты тоқтың әсерімен бірдей болғанды ЭТП шығысындағы термо ЭҚК теңелденгенде біледі. Мемлекеттік эталон жұмысын автоматтық әлде қол режимінде басқаруға болады.

Мемлекеттік эталон айнымалы тоқ күшінің бірлік ӛлшемін 1 разрядтың жұмыстық эталондарға және сол деңгейдегі дәлдікті басқа ӛлшеу құралдарына беруге арналған.

Ұсынылған әдебиеттер [2,3,5,6,7,10,11] СДЖ арналған бақылау тапсырмалары

1.Термоэлектрлік түрлендіргіштердің түрлері мен типтері

2.Айнымалы және тұрақты тоқтарды салыстыру әдістері

3.Айнымалы тоқ күшінің жиілікпен байланысы

4.Зеебек эффекті

12 тақырып. Электр кедергі бірлігінің Мемлекеттік эталоны (1 сағат)

Дәріс жоспары

1.Тағайындалған қызметі

2.Эталон құрамы

3.Ӛлшеу принципі

кеңейтілген 50Гц бастап 20 кГц дейін жиілік диапазонында электр сыйымдылықтың бірлік ӛлшемін беру үшін арналған;

- ауалық термостат ішінде орналастырылған электр сыйымдылық эталоны ЭЕТ-1 – номиналдық мәндері 1 нФ, 10 нФ, 100 нФ тең конденсаторлар.

Метрологиялық сипаттамалары:

- 1 кГц жиілікте сыйымдылық ӛлшеу диапазоны 10 -3 10-6 пФ;

-электр сыйымдылық бірлігін қайталағанда номиналдық мәні 0,5 пФ;

-10 тәуелсіз байқауда Мемлекеттік эталон электр сыйымдылық бірлігін қайталағанда ӛлшеу нәтижелердің орта квадраттық ауытқуы 5∙10-7 аспайды;

-жойылмаған систематикалық қателік (қатынасты мәні) 1∙10-6 аспайды.

-сыйымдылық мӛлшерлерді 1 нФ, 10 нФ және 100 нФ 1 кГц жиілікте ӛлшеу нәтижелерінің

қатынасты анықталмағандығы 2 10-6 құрайды. Жұмыс принципі:

Электростатикадағы Томпсон-Лэмпард теоремасының негізгі принциптерін жүзеге асырған VТСС-06 қиылысты тор формалы конденсатор кӛмегімен электр сыйымдылық бірлігі қайталанады. Сыртқы беті изоляциялайтын саңлаулармен ӛткізгіш-учаскелер қатарына бӛлінген түзу сызықты тұйықталған ӛткізгіш қабықтардың арнайы класы үшін бұл теорема ұзындық пен электр сыйымдылық арасындағы ӛзара байланысты айқындайды. Қарсы орналасқан электродтар арасындағы сыйымдылық, қабықтың кӛлденең қимасының формасы мен ӛлшемдеріне тәуелсіз, тек қана жүйе осі бағыттағы электродтардың ұзындығымен және СИ жүйесінің электрлік тұрақтылығы 0 –мен айқындалады

Қолданатын салалар: электр сыйымдылық бірлігінің Мемлекеттік эталоны энергетика, приборлар жасау, машина жасау, телекоммуникация ӛнеркәсіптерінде және ғылыми зерттеулерде ӛте кең қолданады.

Екінші Мемлекеттік эталон 1 кГц жиілікте 1 разрядтың сыйымдылық мӛлшерлерге электр сыйымдылық бірлігінің ӛлшемін беруге арналған, ГОСТ 8.255-2003 бойынша алмастыру әдісін қолданамыз.

Кӛп мәнді сыйымдылық мӛлшерінің ММЕ-4 метрологиялық сипаттамалары:

-сыйымдылықтың қайталанатын мәндері 0,1; 1; 10; 100 пФ; 1; 4; 10; 100 нФ; 1; 10 мкф; жұмыстық жиіліктің мәні 1 кГц;

-сыйымдылықтың номиналдық мәннен нақты мәнінің ауытқуы жиілік 1 кГц болғанда 0,02 бастап 0,05 % дейін құрайды;

-сыйымдылық ӛлшеудің қатынасты стандарттық анықталмағандық 1∙10-5 бастап 5∙10-5 дейін құрайды;

-бір жыл бойында қатынасты тұрақсыздық 1,5 10-5 бастап 10 10-5 дейін құрайды;

-шығын бұрышының тангенсін ӛлшеудегі абсолюттік кеңейтілген анықталмағандығы к=2

болғанда 1 10-5 бастап 10,0 10-5 дейін құрайды.

Ұсынылған әдебиеттер [1,4,6,8,9,10,11] СДЖ арналған бақылау тапсырмалары

1.Конденсаторлардың түрлері мен типтері

2.Электростатикадағы Томпсон-Лэмпард теореманың принципі

3.Конденсатордың сыйымдылығы жиілікпен байланысы

4.АН-2700А типті цифрлық автоматтық кӛпір

14 тақырып. Индуктивтік бірлігінің Мемлекеттік эталоны (1 сағат)

Дәріс жоспары

1.Тағайындалған қызметі

2.Эталон құрамы

3.Ӛлшеу принципі

Мемлекеттік эталон 1кГц жиілікте 1 10-6 бастап 1 Гн дейін диапазонда индуктивтік бірлігін қайталау және сақтау үшін, оған қоса оның ӛлшемін беруге арналған.

Индуктивтік бірлігінің Мемлекеттік эталон құрамы: Государственный эталон единицы индуктивности состоит из:

-термостатта орналастырылған ТЭИ-3 (10 mH) және ТЭИ-2 (100 mH) идуктивтік мӛлшерлердің эталондары;

-C-L-L цифрлық компаратор;

-(нуль-индикатор) GR1238 теңдік кӛрсеткіші;

-тӛмен жиілікті сигналдар генераторы Г3-123;

-әмбебаб осциллограф ОСУ-20;

-мультиметр 34401А;

-кӛп мәнді сыйымдылық мӛлшері ИДЕ-1;

-MWB10/100 кӛпірі, оның құрамында мына ӛлшеу құралдары бар:

-MWB10/100 индуктивтік-сыйымдылық кӛпірдің орталық блогі;

-қосатын және қосылатын орын ауыстыратын құралдардың комплекті;

-кедергі мӛлшері ACRS-10 (кӛпірдің ауыстыратын иығы) 10 кОм;

-сыйымдылық мӛлшері LBCS-10 (қосылатын құрылғы) 10 нФ;

-орнын басатын резистивтік элемент (78-106) Ом;

-орнын басатын резистивтік элемент (78-9,5) Ом;

-сумматор.

Метрологиялық сипаттамалары:

-индуктивтік бірлігін қайталағанда номиналдық мәндері 10 мГн және 100 мГн құрайды;

-индуктивтік бірлігін қайталау айнымалы тоқтың жиілігі 1кГц болғанда жасалады;

-10 тәуелсіз байқауда эталон индуктивтік бірлігін қайталағанда ӛлшеу нәтижесінің S0 орта

квадраттық ауытқуы 2 10-6 аспайды; - жойылмаған систематикалық қателік 0 5 10-6 аспайды;

-тип А бойынша бағаланған стандарттық анықталмағандық 4 10-6;

-тип В бойынша бағаланған стандарттық анықталмағандық 9 10-6;

-қосынды стандарттық анықталмағандық 10 10-6;

-кеңейтілген анықталмағандық (қамту коэффициенті k=2) 20 10-6;

-бір жылдағы болжайтын тұрақсыздық 1,5 10-5.

Жұмыс принципі:

Индуктивтік бірлігі MWB 10/100 кӛпірдің сұлбасымен қайталанады. Кӛпірдің иықтарында электр сыйымдылық эталоны, кедергі эталоны және активті термостат ішінде орналасқан 100 мГн және 10 мГн индуктивтік мӛлшерлер. Кӛпір кірісіне 1 кГц жиілікті сигнал Г3-123 генератордан беріледі. Шығыс сигналы GR 1238 селективтік детектор мен ОСУ-20 осциллографтан құрылған индикаторлық жүйемен бақланады.

Индуктивтік бірлігінің ӛлшемі 1 Гн бастап 1 мкГн дейін диапазонда цифрлық C-L-L компаратор кӛмегімен бір декада шегінде калибровка әдісін қолданумен индуктивтік шкаласы бойынша жоғары және тӛмен қарай беріледі.

Компаратордың кӛмекші құрылғылары әр түрлі индуктивтік мӛлшерін әр түрлі схема бойынша қосқанда (екі, үш әлде алты сымды схемалар) артық параметрлерді жойып, стандарттық мәндерге әкелуге мүмкіндік береді.

Қолдану саласы: электр индуктивтік бірлігінің Мемлекеттік эталоны энергетика, приборлар жасау, машина жасау, телекоммуникация ӛнеркәсіптерінде және ғылыми зерттеулерде ӛте кең қолданады.

Ұсынылған әдебиеттер [1,4,6,8,9,10,11] СДЖ арналған бақылау тапсырмалары

1.GR1238 теңдік кӛрсеткіші (нуль-индикатор)

2.тӛмен жиілікті сигналдар генераторы Г3-123

3.C-L-L цифрлық компаратор

4.әмбебаб осциллограф ОСУ-20

5.MWB10/100 кӛпірі

15 тақырып. Уақыт пен жиілік бірліктерінің Мемлекеттік эталоны (1 сағат)

Дәріс жоспары

1.Тағайындалған қызметі

2.Эталон құрамы

3.Ӛлшеу принципі

Уақыт пен жиілік бірліктерінің мемлекеттік эталоны уақыт пен жиілік бірліктерінің ӛлшемін қайталауға, сақтауға және беруге арналған.

Уақыт пен жиілік бірліктерінің Мемлекеттік эталоны ӛлшеу құралдардың аппараттықбағдарламалық кешен түрінде жасалған, оның құрамына енген:

-уақыт және жиілік стандарты 5071А Sуmmetricom;

-«TTS-3 Transter Sуstem» типті GPS/ГЛОНАСС/EGNOS ғарыш навигациялық жүйе сигналдарының қабылдағышы.

Метрологиялық сипаттамалары:

- қайталайтын уақыт бірлігінің диапазоны 1 10-9 1 108 с; - қайталайтын жиілік бірлігінің диапазоны (1 10) 106 Гц;

- эталон бірліктерді қайталағанда ӛлшеу нәтижесінің орта квадраттық ауытқуы үш ай мерзімінде 1 10-13 аспайды.

Қолдану саласы: уақыт пен жиілік бірліктерінің мемлекеттік эталоны дүниежүзілік уақыт шкаласын қалыптастыру үшін жержүзілік ынтымақтастықта жемісті және белсенді қатысуға және эталондарды салыстыруға мүмкіндік береді.

Ӛлшеуіш ақпаратты қолданатын негізгі тұтынушылар: телекоммуникациялық компаниялар, транспорт, ғарыш тараулары, қорғаныс комплексі ж.с.т.б.

Уақыт пен жиілік бірліктерінің мемлекеттік эталоны

Уақыт бірлігінің эталоны (УЖМЭ) – секунданың, жиілік бірлігінің – Герцтің және UTC(KZ) Қазақстан Республикасының ұлттық уақыт шкаласы уақыт және жиілік бірліктерінің ӛлшемдерін, оған қоса үйлестірілген уақытты қайталау, сақтау және беру үшін арналған. Бірліктерді беру үшін УЖМЭ тура қолданылады әлде Мемлекеттік поверкалау схемасы бойынша жұмыстық эталондар қолданылады.

Мемлекеттік эталон ӛлшеу құралдарының кешені, оның құрамы:

-VCH-1005В (2 дана) типті уақыт пен жиілік сутекті стандарты;

-VCH-1004А типті уақыт пен жиілік сутекті стандарты;

-автоматтырылған ӛлшеуіш жүйе;

-уақыт жұмыстық шкаласын қалыптастыратын аппараттар;

-5 МГц және 1 Гц сигналдарды кӛбейту жүйесі;

-уақыт тексеретін «6 нүкте» сигналдарды беретін аппараттар;

-сыртқы салыстыру аппараттар;

-ұлттық уақыт шкаласын UTC(KZ) қолдайтын бағдарламалары бар компьютер;

-резервтік электр қуат кӛзі және температуралық шарттарды қолдайтын қондырғы. Метрологиялық сипаттамалары:

- қосынды қателігі 1 10-13с; - үш ай мерзімінде жиілікті қайталау қателігі 1 10-13;

- жиіліктің тұрақсыздығы 3600 с арада 2 10-14, 1 тәулік арада 2 10-14.

Ұсынылған әдебиеттер [1,4,6,8,9,10,11] СДЖ арналған бақылау тапсырмалары

1.Байланыс және синхрондау спутниктік жүйе GPS/ГЛОНАСС/EGNOS

2.Қазақстан Республикасының ұлттық уақыт шкаласы UTC(KZ)

3.Уақыт пен жиілік сутекті стандарты

4.Тұрақты жиілікті цезийлік генераторлар

5.Уақыт тексеретін «6 нүкте» сигналдарды беретін аппараттар