Икенче бªЛек. Муса ¡¥лилне£ «моабит д¥фт¥рл¥ре» ¡ыентыгы Мин кабыздым ¢ырда ялкын итеп,
Й¿р´гем ³´м хаклык кушканны.
¡ырым бел´н дусны ирк´л´дем,
¡ырым бел´н ¢и¼дем дошманны.
(«¡ырларым»)
Ике д´фт´р. Кешелек д¿ньясы х´зерг´ шул ике д´фт´рне бел´. Бу д´фт´рл´рне¼ тышкы кºренешл´ре ³ич т´ кºзг´ б´релеп торырлык тºгел. Берсе аны¼ юка гына кызгылт к´газь бел´н тышланган. Икенчесе соры, кытыршы юка катыргыда. Т¿рле почта к´газьл´ренн´н, т¿рле ташландык язылмаган кис´кл´рд´н Муса ¡´лил ºзе куен д´фт´ре ясаган.
Тышлыкта немец теленд´ «немец, т¿рек, рус сºзлеге ³´м шигырьл´р ¿чен» диг´н сºзл´р укып була. ¯ст´ «1943 г.» диг´н дата тора ³´м тагын ниндидер сºзл´р язылган.
Кºп кен´ шигырьл´рне¼ кайчан язылу вакыты кºрс´телг´н. Шигырьл´рд´ кайбер аерым сºзл´рне¼ язылып бетм´ве, сºзне кºп нокталар бел´н алыштыру, «фашист» сºзен «черчет» сºзе бел´н а¼лату, гар´п сºзл´рене¼ шактый еш кулланылуы – болар барысы да Муса ¡´лилне¼ яман кºзл´рд´н ³аман да сакланып яш´г´нлеген, ничек кен´ булса да «авыр, яшерен к¿р´шне» раслаучы документлар итеп шигырьл´рне туган илг´ ¢иткерерг´ тырышуын кºрс´т´л´р.
Муса ¡´лил, к¿р´шче ³´м шагыйрь буларак, б¿тен д¿нья кешелек ¢амгыятен та¼га калдырды. ¥сирлект´ фашизмны¼ нигезен тетр´терлек яшерен оешма оештыру ³´м дошманны¼ ¿ненд´ торып, а¼а каршы ме¼н´рч´ патриотларны аяусыз к¿р´шк´ кºт´рº – бу ºзе искиткеч батырлык иде. Моны¼ ¿стен´ Муса ¡´лил шушы б¿ек, яшерен, серле к¿р´шне ºзене¼ ºлемсез шигырьл´ре бел´н биз´де.
«Моабит д´фт´рл´ре» исеме бел´н й¿зл´рч´ телл´рг´ т´р¢ем´ ителг´н шигырьл´р циклы турында бик кºп язылды. Кешелек д¿ньясы бу шигырьл´рне¼ художество к¿чен, к¿р´ш д´ртене¼ кайнарлыгын бервакытта да онытмас.
ªлемг´ х¿кем ителг´н к¿р´шче нинди уйлар бел´н яши? ªлем турында уйлыймы ул, ´лл´ яш´º турындамы? ªз язмышы аны ни д´р´¢´д´ борчый ³´м Ватан язмышын ул ничек кºр´? А¼арда нинди кешелек сыйфатлары чагыла? Ни³аять, бу шигырьл´рне¼ художество к¿че ни д´р´¢´д´?
Муса ¡´лилне¼ Моабит д´фт´рл´рен´ 93 шигырь терк´лг´н. Л´кин аларны аерым-аерым тикшереп, ³´ркайсыны¼ ºз с´нгатен кºрерг´, ºз музыкасын ты¼ларга, ºз ф´лс´ф´сен ишетерг´ м¿мкин.
Д´фт´рл´рд´ кºп кен´ жанрлар тупланган. Салкын т¿рм´не¼ калын стеналары эчен´ – таш капчыкка кºмелг´н шагыйрь, тºш´мг´ тиеп торган кечкен´ челт´рле т´р´з´ аша б¿тен д¿ньяны кºр´ алган, г¿лл´р бакчасын да, калын урманнарны, туклык бирºче кырларны, б´хет даулаучы халыкларны, ¢имерек ш´³´рл´рне, ¢´р´х´тле й¿р´кл´рне – ³´мм´сен кºз´теп торган.
Шу¼а кºр´ без шагыйрьне¼ г¿лл´р бакчасында легенда ³´м баллада, ¢ыр ³´м лирика, памфлет ³´м сатира, элегия ³´м юмор, н´ни шаяру ³´м ист´лек фрагментлар табабыз. Аларны¼ ³´ркайсы ºзен´ башка бер алым бел´н язылган, ³´ркайсыны¼ ºз мо¼ы бирелг´н, ³´ркайсы ºз ритмикасы бел´н, ºз рифмалары бел´н матур ³´м т¿рле-т¿рле строфаларга коелган.
Шагыйрьне¼ эпитет, метафоралар бел´н эш итºен, ки¼ эчт´лекне кыска итеп ´йт´ алуын сокланмыйча с¿йл´рг´ м¿мкин тºгел.
Л´кин Моабит д´фт´рл´рене¼ т¿п кыймм´тлеге – аларны¼ эчт´легенд´. Геройны¼ тарихи адымы изге идеал бел´н билгел´н´: кеше кº¼еле гаделлек, гуманистлык, б´хет ³´м шатлык бел´н тулсын ¿чен ул яши ³´м к¿р´ш´. Шул ук вакытта бу герой бик гади, ул ºзен пьедесталга баскан итеп т´ кºрми, ясалма поза кºрс´тºд´н ерак тора.
Моабит д´фт´рл´ренл´ лирик герой аеруча зур урын алып тора. Муса ¡´лилне¼ лирик герое авыр д´³ш´т турында с¿йл´г´нд´, реаль ¢итдилект´н аерылмый, сентиментализмга бирелми, герой ºзен кызгандырмый, ул укучыны¼ кº¼елен нечк´ртºг´ каршы.
Ул ºзене¼ шигырьл´ренд´ фашизмны¼ яш´рг´ хакы юк, ул барлык тереклекк´ ³´м барлык табигатьк´ дошман, диг´н ф´лс´фи карашны художество образлары аша сур´тли. Совет кешесе, лирик герой а¼а каршы изге к¿р´ш алып бара, л´кин ºзе бик авыр х´лд´ кала, дошман аны юк ит´рг´ уйлый, дошман аны¼ ихтыярый к¿чен суырып алырга ³´м кºнд´м бер хайван итеп калдырырга тырыша, ни³аять, дошман аны юк ит´рг´, башын чабып ¿з´рг´ ¢ыена.
Лирик герой бу фа¢игане¼ агымына бирелеп, пессимизмга т¿шми, киресенч´, гаять аек ф´лс´ф´не байрак итеп кºт´р´. Аны¼ ф´лс´фи карашы дошманнан чирканып карарга куша, а¼ардан к¿члер´к итеп сиздер´.
Шу¼а кºр´ лирик герой мелодраматизмнан читт´ й¿ри. Ул кызганыч х´лд´ тºгел, киресенч´:
Шигырь булып чыга ºч ялкыны
Яраланган лачын й¿р´кт´н.
(«Кичер, илем!»)
Шушы у¼айдан Муса ¡´лилне¼ яшьлек турындагы ф´лс´фи фикерл´рен кºз´тº игътибарга лаеклы. «Корыч» шигыре тулысынча шул карашны яктырта. ªзене¼ яшьлеген´ энд´шеп, шагыйрь болай яза:
Сандугачлы алсу та¼да тºгел,
Син давыллы т¿нд´ кабынды¼.
¡и¼еп алган чикк´ сине канлы
Байрак итеп кадап калдырдым.
(«Корыч»)
Шундый ук хисл´р «Дуска» исемле шигыренд´ д´ чагыла:
«Нинди зур к¿ч читт´ ºз-ºзе¼не
Халкы¼ бел´н берг´ хис итº.
(«Дуска»)
Кешене¼ гомере бер ген´, л´кин безне¼ лирик герой яшьлек юлын к¿р´ш бел´н биз´п узган, ´г´р а¼а шул кыска юлны я¼адан й¿з кат кабатларга туры килс´, ул аны¼ барысын да бары тик к¿р´ш ¿чен, халык б´хетен яулап алу ¿чен багышлар иде. Мен´ шушында аны¼ оптимистик карашы, яш´º м´гън´сен а¼лавы чагыла.
Муса ¡´лилне¼ лирик герой, беренче чиратта, эчке сыйфатлары бел´н бай ³´м матур. Х´тта шагыйрь ¿чен герой ºзене¼ кырык ямаулы киеме бел´н д´ матур:
«Киемем минем кырык ямаулы да,
Кº¼елем саф аны¼ каравы.
Син купшы, тик тузган й¿р´ге¼не¼
¡итмеш ¢иде т¿рле ямавы.
(«Ике й¿зле кешег´»)
Герой ºзене¼ яра ¢¿йл´ребел´н, сугышта агызган каннары бел´н, гарипл´нг´н кыяф´те бел´н матур ³´м с¿йкемле, ч¿нки ул намуслы кеше:
Кайттым, дускай, си¼а! Аяксыз дип,
Каршы ала мине к¿рсенеп,
Намус б¿тен, й¿р´к керсез кайтты,
Шул тºгелме и¼ чын кешелек?!
(«Аяксыз»)
Гомерен халык б´хете ¿чен багышлаган ³´рбер к¿р´шче шагыйрь каршында ме¼ яш´рлек им´н т¿сле м´³аб´т булып кºрен´:
¡ирд´ кеше торса торсын,
Эзе калсын тир´н булып,
ªзе ºлс´, эше калсын
Ме¼ яш´рлек им´н булып.
(«Им´н»)
Г. Кашшаф фикере буенча, «шагыйрь ³´м аны¼ лирик герое ачы чынлыкта, д´³ш´тле к¿р´ш ма¢араларынада й¿реп, русча ´йтс´к – суровый харктерга ия булган каты кº¼елле кешег´ ´верелеп калмаган. Аны¼ ягымлыгы, нечк´ тойгылы булуы, ч´ч´кл´р ³´м тормыштагы башка матурлыкларга сокланып карый алуы, уен-к¿лкене яратуы бик кºп шигырьл´рд´ сур´тл´н´»1.
Аеруча зур образ булып Моабит д´фт´ренд´ шагыйрьне¼ хатыны ³´м Ватаны образлары тора.
Аны¼ ¥мин´г´ булган хисл´рене¼ кайнарлыгы кимеми ген´ тºгел, киресенч´, артканнан-арта бара:
... Хуш, акыллым!
Со¼гы минутта да
Мин уйлармын сине¼ турында;
Уйлар минем ту¼ган кºкр´гемне
¡ылытырлар сине¼ куены¼да.
Моабит т¿рм´сене¼ боздай салкын тар камераларында ятканда да Муса с¿екле хатыны турында уйлый. Аны ¿зелеп сагына, м´¼гег´ югалтудан куркып бик газаплана. Вакыт-вакыт с¿йг´не аны онытыр дип кайгыра.
К¿зге бакча буйлап ашыга-ашыга
Танышы¼а ºтк´н вакыты¼да,
Исе¼´ д´ килм´с сулган г¿лне¼
Сыкрануы аяк асты¼да.
Л´кин, шулай булуга карамастан, улд с¿йг´нен´, аны¼ м´х´бб´тен´ тир´н ышана:
К¿р´ш озак, юлы урау булыр.
Син к¿т, б´гърем, ¿зм´ ¿мете¼не!
Уттан-судан ис´н алып кайтыр
М´х´бб´те¼ с¿йг´н егете¼не.
Тагын бур зур образ – Чулпан – шагыйрьне¼ кызы. А¼а багышланган шигырьл´р ´дипне¼ поэзиясен ¿р-я¼а биз´кл´р бел´н биз´кли.
Аларны¼ ³´ркайсы диярлек атаны¼ балага булган и¼ кайнар хисл´ре бел´н сугарылган:
... Аны¼ ¿чен кºрг´н авырлыклар,
Читенлекл´р бер д´ сизелми.
Кырык чирне алып ºз ¿стем´,
Аны саклап калыр идем мин.
Бºген ´ле мен´ беренче кат
Аягына т´пи басты ул.
Кºкк´ тиде тºб´м, ´йтерсе¼ л´
Минем ¿чен котып ачты ул.
Л´кин, Муса ¡´лилне¼ Моабит д´фт´рл´ренд´ге и¼ кыймм´тле сыйфат – патриотизм.
Г. Кашшаф ´йтºенч´, «гражданнар сугышы утында чыныккан, т¿зелеш елларында ºзене¼ и¢ади с´л´тен ¢´еп кºрс´т´ алган совет кешесене¼ б¿ек сынау елларында, Ватанга куркыныч килг´н чакта, кºрелм´г´н к¿ч бел´н к¿р´шºен, тыныч вакытта 30-40 еллык хезм´т китер´ торган у¼ышны бик кыска вакытта яулап алуын шагыйрь ºзене¼ каны бел´н язылган шигырьл´ренд´ сур´тли»1.
Ул – реаль кеше, Ватан сугышы фронтларында яраланган, кырык ºлемне башыннан кичерг´н совет солдаты. Шул ук вакытта аны¼ ºтк´не бик матур ³´м кº¼елле. Кº¼елле я¼а к¿н тууга, аларны¼ «азактан берсе д´ булмаган шикелле тоела».
А³, л´кин онтылмый
Гомерг´, гомерг´
Элект´ татыган
Шатлыклар, р´х´тл´р, –
дип с¿йли ¡´лил. Шатлык, б´лки, кºп булмагандыр, р´х´т минутлар да санаулы булырга м¿мкин.
Монда шагыйрьне¼ патриотизмы ºтк´н шатлыкларны сур´тл´ºд´ билгел´н´. Бу геройны¼ ºзенч´леге д´ шунда ³´м аны¼ батырлык адымнары да шу¼а нигезл´н´: ул – кайгыны ¢и¼еп шатлыкка, р´х´тк´ бара торган кеше.
Йомгаклап итеп, Муса ¡´лилне¼ «Моабит д´фт´рл´ре» циклында тºб´нд´ге т¿п идеял´рне билгел´п була: болар – патриотизм, лирик геройны сур´тл´º, м´х´бб´т темасы (хатыны ¥мин´г´ багышланган шигырьл´р) ³´м аерым кызы Чулпанга багышланган ´с´рл´р.