Йомгаклау

К. Тинчурин ³´м С. С´йд´шевны¼ и¢ади элемт´се и¼ вакытсыз чорда ¿зелде. Я¼а идеялар тудырып, я¼а фикерл´рне тормышка ашырырга ¢ыенганнар иде алар. Нинди ген´ ´с´рл´р барлыкка килм´с иде д´, л´кин...

1936 нчы елда К. Тинчуринны¼ 25 еллык и¢ат тормышы билгел´неп ºт´. Шуннан со¼ «Красная Татария» газетасы битл´ренд´ аны¼ ачык хаты басылып чыга:

«Х¿рм´тле ипт´ш! 28 май к¿нне билгел´нг´н и¢ат тормышыма 25 ел у¼ае бел´н сезне¼ газетагыз аша ºземне¼ р´хм´темне белдерерг´ р¿хс´т итегез. Мин партиябезне¼ ¿лк´ комитетына ³´м Татарстан республикабызы¼ х¿кºм´тебезг´ татар театрына ³´м ´д´биятына карата ¢ылы караш ³´м кайгырту ¿чен р´хм´темне белдер´м.

... Ышанып калам, Ватаныма м´х´бб´тем ми¼а тагын да кºбр´к д´рт ³´м к¿ч бирер кил´ч´к хезм´темд´.

К. Тинчурин».

Б¿ек драматургыбызны¼ тормыш юлы 1938 нче елда ¿зел´.

К´рим Тинчуринны¼ «Сºнг´н йолдызлар» трагедиясенд´ бер герой ºзене¼ т¿шен с¿йли: утлы елан б¿тен яхшы, юмарт кешел´рне йота, ³´м шуннан кºкт´ йолдызлар сºн´л´р, – ди. Бу аллегория д¿рес булып чыкты. Утыз ¢иденче елны¼ «елан»ны¼ куркынычлы ш´ºл´се кºкне каплады, ³´м ул Тинчурин йолдызын да кызганмады.

К´рим Тинчуринны булмаган ¢инаятьл´рд´ гаепл´дел´р. Бу кабах´тле ялган б¿тенебез ¿стенд´ ятачак, ч¿нки безд´ шул гаепсез кешене ºтерºче д´ºл´тт´ яшибез.

К. Тинчуринны ¢иде мадд´ буенча гаеплил´р: монда Татарстандагы советларга каршы булган д´ºл´т нигезл´рен какшату эшч´нлеге д´, буржуаз бер´млегенд´ актив катнашу да, японнарга яклы шпионлык та, провокаторлык та ³.б.

К. Тинчуринны 1938 нче елны¼ ноябренд´ кулга алынган 200 кешед´н торган т¿ркемд´ аталар. Х´тта драматургны¼ зираты да юк.

С. С´йд´шев ºзене¼ и¢атташын кулга алуы турында М´ск´ºд´ ишет´, аны¼ монда консерваторияд´ белемен тир´н´йтк´н чагы була. М´ск´ºд´ уку чоры С´йд´шев ¿чен яхшы булды дип ´йтеп булмый. Казандагы вакыйгалар аны¼ и¢атына т´эсир итми калмый. Озак еллар буе нык элемт´д´ торган академия театрыв коллективы ¿чен авыр заманалар композиторга тиск´ре йогынты ясый. Н´кый Ис´нб´т ´йтºенч´, «бернич´ елга ул аны¼ и¢аты чишм´се булып торган театрында аерыла». Композиторны¼ актив эшч´нлеге ¿зел´.

Тормыш ºзе д´ С´йд´шевны кызганмый. М´ск´ºг´ китºе бел´н бер елдан со¼ аны¼ ´нисе ºл´ – М´хºб¢амал С´йд´шева – гомере буена композиторны¼ тыйнак ³´м тºземле юлдашы. ²´рчак ул композитор янында, аны¼ турында кайгырып, б¿тен игътибарын улына бирг´н кеше.

Консерваторияд´ уку шулай ук ¢айга бармы. Салих М´ск´ºд´ ºзене¼ фикерд´шл´рен тапмый. Профессорлар: «Мо¼а кад´р язганнарыгызны онытыгыз, ³´м б¿тенесен я¼адан башлагыз», – дил´р а¼а. Башкача ´йтк´нд´, аны музыкада милли ºзенч´лект´н, халык рухында баш тартырга ¿ндил´р.

М´ск´ºд´ге тормыш концертлар бел´н, кызыклы и¢ади кешел´р бел´н аралашу ³.б. бел´н тулы булуына карамастан, Салихны¼ и¢ади тормышы юкка кил´.

²´м мен´ тагын бер язмыш сугуы – К´римне кулга алалар. Ша³итл´р с¿йл´ве буенча, кайчак С´йд´шев: «К´рим, кайда со¼ син, К´рим?» – дип сагынып ´йт´ торган булган.

1938 нче елда Казанга кайткач, ул ºзене¼ туган театрында «нечк´ п´р´везле» ялганлык сиз´. Эш бара, премьералар да с´хн´д´ кºрен´, л´кин Тинчурин чагындагы кебек тºгел инде.

1939 нчы елда С. С´йд´шевка ТАССРны¼ Атказанган с´нгать эшлеклесе исеме бир´л´р, ´ 1940 нчы елда ул Колмпозиторлар Союзы ´гъзасы була.

1948 нчы елдан Салих С´йд´шев и¢ади эшч´нлеген д´вам ит´, л´кин театрда тºгел инде, ч¿нки монда аны¼ вазифасын кыскарталар, ³´м композитор эшсез кала.

Безг´, аны¼ и¢аты бел´н сокланган буынга, 40 нчы елларны¼ мантыйгын а¼ларга кыендар. Бер яктан, С´йд´шев м´д´ни тормышта актив катнаша: ул композиторлар пленумында чыгыш ясый, театр бел´н гастрольл´рг´ бара, а¼а 1951 нче елда Татарстанны¼ Халык артисты исеме бирел´, аны¼ и¢атыны¼ 30-еллыгына багышланган Зур концерт, л´кин икенче яктан ул... эшсез калган кеше.

1954 нче ел. Туу да, безд´н китºе д´ композиторны¼ салкын декабрь аена туры килде. Халыкта ´йт´л´р: изге кешел´р ген´ бер ºк айда туалар ³´м шул ук айда безд´н кит´л´р, дил´р. Без мо¼а ышанабыз.