Беренче бºлек. Татар теленд´ фразеологик системасы

1. Фразеология карата гомуми караш ³´м аны¼ ¿йр´нº этаплары

М¿ст´кыйль ф´н ¿лк´се буларак фразеология ХХ гасырны¼ 40 нчы елларныда гына барлыкка кил´. Аны¼ ¿йр´нºен´ А.А. Потебня, И.И. Срезневский, А.А. Шахматов ³´м Ф.Ф.Фортунатов хезм´тл´ре багышланган.

Фразеология карата систематик (тир´н теоретик карашлар) 50 нче елларда гына барлыкка кил´. Бу очракта Ш. Балли, В.В. Виноградов хезм´тл´рен иск´ т¿шерерг´ м¿мкин.

60-80 нче елларда фразеология теориясен´ рус ³´м гомуми тел белемен´ О.С. Ахманова, Н.М. Шанский, А.М. Бабкин кебек галимн´р зур ¿леш керт´л´р.

Чит ил (К¿нбатыш тел белеменд´) фразеология лингвистиканы¼ аерым бºлеге итеп саналмый. Фразеологияг´ карата шулай ук Шарль Балли хезм´тл´ре турында ´йтеп кит´рг´ кир´к. Ул фразеологик ´йл´нм´л´рне гад´тт´ге сºз тезм´се, фразеологик т¿ркем ³´м фразеологик б¿тен диг´н т¿рл´рг´ бºл´. Аерым сºзл´ре ºзл´рене¼ м¿ст´кыйльлеген ´ле чагыштырмача саклап калган тезм´л´рне фразеологик т¿ркем дип, ´ аерым кис´кл´рене¼ м¿ст´кыйльлеге тулысынча югалган тезм´л´рне фразеологик б¿тен дип атый.

В.В. Виноградов ис´ фразеологик б¿тенне¼ ºзен икег´ бºл´: фразеологик ныгыма ³´м фразеологик б¿тен. Фразеологик ныгыманы¼ м´гън´се, ди ул, аны т¿зºче кис´кл´рне¼ м´гън´сен´ ³ич т´ туры килми. Фразеологик б¿тенне¼ м´гън´сен ис´ аны т¿зºче кис´кл´рне¼ м´гън´сенн´н чыгып ничек т´ а¼латып була.

…………..

Йомгаклау

Безне¼ тарафтан Фатих Х¿снине¼ «¡´яºле кеше сукмагы» исемле романы фразеологик бер´млекл´р ягыннан анализланды. Шул анализ нигезенд´ безне¼ тарафтан тºб´нд´ге н´ти¢´л´р ясалды:

1. Романда фразеология бер´млекл´ре бай ³´м кулланышы ягыннан аеруча ки¼ файдаланылган: татар халык авыз и¢аты ´йтемн´ренн´н башлап рус теленн´н калькалаштырылганнарга кад´р.

2. ¥с´рд´ фразеологик бер´млекл´рне¼ т¿рлел´ре кулланылган. Без аларны теоретик материалга нигезл´неп фразеологик ныгымаларга, б¿тенн´рг´ ³´м тезм´л´рг´ бºлеп карадык. Фразеологик ´йтелм´л´р стилистик яктан битараф ³´м без аларны фактик материалга кертс´к т´, аларга нинди д´ булса стилистик яктан анализ бирм´дек.

3. Фразеологик ныгымалар текстта классик сºзлекл´рд´ килг´н формалардан аерылмыйлар. Алар телг´ халыкчанлык, экспрессивлык, а³´¼лелек ¿стил´р. Кайбер очракларда фразеологик ныгымалар куллануы авторга кºреншк´ ягъни персонажка т¿г´л билге бирерг´ ярд´м ит´л´р.

4. Фразеологик б¿тенн´рне¼ фразеологик ныгымаларга карата кулланышы иреклер´к. Алар классик сºзлект´н аерым вариантлары бел´н аерылып тора алалар. Стилистик яктан да алар т¿рлер´к функция ºт´п кил´л´р.

5. Фразеологик тезм´л´рне¼ классик сºзлек бел´н аермасы аеруча зур. Х´тта кºп кен´ фразеологик тезм´л´р ºзене¼ окказиональ характеры бел´н аерылып торалар. Бу очракта алар поэтик чара кебек тоелалар.

¥мма кºп кен´ фразеологик тезм´л´р башка (беренче чиратта – рус теленн´н) телл´рд´н калькалаштырып т¿зел´л´р. Бу очракта алар, кºбесенч´, бик у¼ышлы кебек тоелмыйлар.

6. Л´кин калькалаштыру ³´рвакыт у¼ышсыз чара дип санарга ярамый. Аеруча татар теленн´н рус телен´ яки рус теленн´н татар телен´ т´р¢ем´ итк´нд´, рус-татар икетеллелеген массакºл´м р´вешенд´ таралуы турында онытырга кир´кми. Бу кºренеш бигр´к т´ рус теленн´н татар телен´ т´р¢ем´ итк´нд´ калькаларга «яшел урам» ача.

7. Фразеологик бер´млекл´р – телебезне¼ байлыгы. Ул систематик р´вешт´ ¿йр´нелерг´ тиеш. Безне¼ очракта Н. Ис´нб´т сºзлегенд´ булмаган шактый кºл´м фразеологик бер´млекл´р табылды. Алар ки¼ кулланышка керм´с´л´р д´, телебезне биз´кл´п, телебезг´ а³´¼ биреп кил´л´р. ¥йтк´небез нигезенд´, бºгенге к¿нд´ге вакытлы матбугатны да иск´ аласы кил´. Х´зер кºп кен´ кайтарылган фразеологик бер´млекл´р очрый (гар´п-фарсы, дини ³.б.). Алар кºбесенч´ Н. Ис´нб´т сºзелеген´ керм´г´н ³´м ºзене¼ эзл´нºчесен к¿т´.

Кил´ч´кт´ Фатих Х¿сни ³´м башка авторларны¼ и¢атында фразеологик бер´млекл´р тикшерг´нд´, аларны¼ т´р¢ем´л´рен д´ карап кит´рг´ кир´ктер дип уйлыйм. Ч¿нки фразеологизм телд´ фикерл´ºне¼ ºзенч´лекл´рен белдереп тора. ¥мма еш кына ´д´биятыбызны¼ прозасы башка телл´рд´ ºзене¼ гºз´ллеген, халыкчанлыгын югалта. Еш кына моны¼ с´б´бе итеп н´къ фразеологизмнарны т´р¢ем´ итº тора.

М´с´л´н, без анализлаган «¡´яºле кеше сукмагы» «Тропа пешехода» итеп т´р¢ем´ ителг´не м´гълºм. ¥мма Фатих Х¿сни бу романында сºз «Узкая тропа» («Опасная», «Разбойничья») ³.б. м´гън´л´р турында яза. Монда н´къ роман исемене¼ м´гън´се югала.