93. Татар топонимиясе ³´м аны¼ ¿йр´нºле тарихы

Ономастика (грек теленн´н. onomastikos – исемг´ б´йл´нешле) ике м´гън´д´ й¿ри. 1) Ялгыз исемн´рне а¼лата ³´м. 2) Ялгыз исемн´рне ¿йр´н´ торган лексикология ф´не бºлеге.

Ономастика ике зур бºлект´н тора. Беренчесе – топонимика, Икенчесе – антропонимика. Топонимика (грек теленн´н topos – урын ³´м onyma – исем, атама). Топонимика шулай ук ике м´гън´д´ кулланыла. 1) Нинди д´ булса ¢ирне¼ географик атамалар ¢ыелмасы. 2) Географик атамаларны ¿йр´н´ торган номастика ф´нене¼ ¿леше.

Антропонимика – (шулай ук грек теленн´н антропо – кеше ³´м onyma – исем, атама), – кешел´рне¼ ялгыз исемн´рен, аларны¼ чыгышын, таралышын, ¢´мгыяви кулланышын ³.б. ¿йр´н´ торган ономастика ф´нене¼ ¿леше

Г.Ф. Саттаров ономастика ф´нен´ ки¼р´к карый. Ул аны экстралингвистик кºренешл´р бел´н б´йли. Аны¼ фикере буенча, «ономастика – тел белемене¼ (ºзен´ и¼ якын тармагы диалектология бел´н берг´) тел тарихын, халык тарихын, аны¼ этник тарихын ³´м этногенезын тикшер´ торган бºлеге этнолингвистик состав ¿лешен т´шкил ит´ ³´м бу гаять м¿³им янга тарихи-лингвистик ф´нне (ягъни этнолингвистиканы) тудыруда ³´м ºстерºд´ ифрат зур роль уйный»¹.

Бу яктан тикшерг´нд´, атамалар д¿ньясы халыкны¼ ºтк´нен, тарихын гына билгел´ми. Ул аны¼ рухын, гореф-гад´тл´рен ачыкларга ярд´м ит´. Моны¼ турында Ф.Г. Гарипова тºб´нд´геч´ яза: «Авылларыбыз, ш´³´рл´ребез атамалары – безне¼ ºтк´н тарихыбыз, ата-бабаларыбыз тарафыннан калдырылган газиз мирасыбыз. Атамаларны ºзг´ртмич´, я¼а куелган колхоз якт совхоз исемн´ре бел´н алыштырмыйча, ºзг´ртелг´н тарихи исемн´рне кире кайтарып, кºз карасы кебек кадерл´п саклау – ³´рберебезне¼ намус эше»².

Бºгенге к¿нд´ татар телене¼ ономастикасы аеруча зур ºсеш алды. Бу ¿лк´д´ кºп кен´ галимн´р ³´м тикшерºчел´р эшл´п кил´л´р. Ономастиканы¼ ºсеше халыкны¼ тарихи а¼ы уяну бел´н б´йле. Г.Ф. Саттаров, Ф.Г. Гарипова ³´м башкалар эшч´нлеге нигезенд´ географик атамалар ¿лк´сенд´ кºп кен´ кызыклы ³´м м¿³им ачылышлар ясалды. «Шулай итеп, татар халык географик терминнары ³´м барлык т¿р ялгызлык исемн´рне¼ (ономастиканы¼) й¿з ме¼г´ якын бер´млеген ºз эчен´ алган махсус банкы (бу очракта ономастиканы) булдырылды»³, – дип яза Г.Ф. Саттаров ºзене¼ хезм´тенд´.

Ономастика м´гълºматлары (башлыча топонимика ³´м микротопонимика, антропонимика, антропотопонимика, этнотопонимика, ойконимика ³.б. м´гълºматлары) тел тарихы, тарихи лексикология, диалектология, халык тарихы, топо- ³´м этногенез, этнография, крайны ¿йр´нº, археология, философия, этика ³´м эстетика, геология, география, биология ³.б. кебек ф´нн´р ¿чен кыймм´тле чыганак булып торалар, бу ф´нн´рне тагын да ºстерºд´ ºзл´ренн´н шактый зур ¿леш керт´л´р.

Г.Ф. Саттаров Фикере буенча, «ономастика тел белемене¼ ºзен´ и¼ якын тармагы диалектология бел´н берг´) тел тарихын, халык тарихын, аны¼ этник тарихын ³´м этногенезын тикшер´ торган бºлеге – этнолингвистиканы¼ состав ¿лешен т´шкил ит´ ³´м бу гаять м¿³им я¼а тарихи-лингвистик ф´нне (ягъни этнолингвистиканы) тудыруда ³´м ºстерºд´ ифрат зур роль уйный.

Татар топонимикасын анализлаганда, без шулай ук Ф.Г. Гарипова, Г.Ф. Саттаров хезм´тл´рен´ таяндык.

Г.Ф. Саттаров ´йтºенч´, «географик объектларны¼ атамалары (топонимнар) объектны¼ ºзе, аны¼ тарихы ³´м лингвистик табигате хакында кºп т¿рле информация-м´гълºмат саклыйлар. Бу м´гълºматларны ¿йр´нº бел´н топонимика ф´не ш¿гыльл´н´»¹.

²´рбер телне¼, шул ис´пт´н татар телене¼ д´, кºп тармакларны (гидрографик, орографик, геоботаник, зоонимик, ойконимик ³.б. терминнарны) ºз эчен´ алган ¢ирле географик терминологиясе ³´м топонимиясе, ºзара тыгыз керешк´н х´лд´, тел яш´еше-х´р´к´тне¼ гаять катлаулы ³´м ºзенч´лекле и¢тимагый бер организмын т´шкил ит´. Мен´ шу¼а топонимика – башлыча билгеле бер региондагы топонимик фактларны, кºренешл´рне ³´м процессларны кºпьяклы ¿йр´неп, читен сорау-проблемаларны д¿рес чиш´рг´ омтылып, ирешелг´н объектив гыйльми н´ти¢´л´рне ки¼ ¢´м´гатьчелекк´ т´къдим итºче катлаулы комплекс ф´н ул.

Топонимика ф´нен´ бºгенге к¿нд´ аеруча зур тал´пл´р бирел´. Ч¿нки аны¼ м´гълºматлары, ´йтºенч´, башка ф´нн´рг´ д´ йогынты ясый. Бигр´к т´ бу атамаларны¼ этимологиясе карый. Г.Ф. Саттаров хезм´тенд´ моны¼ турында тºб´нд´геч´ фикерли: «топонимика ф´нни объективлыкка ирешº ¿чен, бер яктан, фактларны м¿мкин кад´р кºп итеп туплау ³´м ¢ентекле анализлау, шулар нигезенд´ чын ф´нни фундамент булдыру тал´п ителс´, икенче яктан, бу фундаментны¼ ºзен х´р´к´тт´, диалектик ºсешт´, башка ф´нн´р бел´н тыгыз м¿н´с´б´тт´ карау сорала»².

Бºгенге топонимикада белгечл´р аеруча антропотопонимика ¿лк´сенд´ге эшл´рне башкардылар. Бу ¿лк´ татар теле ³´м тарихи ¿чен аеруча бай материал бир´ ³´м халык тарихыны¼ чиста битл´рен ача. Ч¿нки тарихыбызда авылларны кеше (х´зр´т, оста, авылны башлап ¢б´рºче ³.б.) исемн´ре бел´н атау ки¼ таралган булган.

Г.Ф. Саттаров фикере тºб´нд´геч´: «тюркологияд´ со¼гы елларгача антропотопонимнарны (ягъни антропотопонимияне) тарихи-лингвистик яссылыкта тикшерº зур бушлык, ак тап хасил итеп торды»¹.

²´м тºб´нд´р´к: «Татарстан Республикасыны¼ административ-территориаль бºленеше» (Казан, 1992) диг´н белешм´ м´ълºматларына таянып ис´пл´г´нд´, республикабызда барлыгы 3492 торак пункт бар (тимер юл станциял´ре ³´м разъездлары бел´н 4160 тан артык). Шуларны¼ 1968 не¼ атамасы антропонимнарга нигезл´неп ясалган, ягъни Татарстандагы торак пункт атамаларыны¼ 50% (барлык ойконимнарны¼ яртысын) антропоойконим т´шкил ит´.

¥йтеп китк´нч´, топонимика ¿ст´м´ тагын м¿³им проблеманы х´л итºд´ зур урын алып тора. Бу – авылларны¼, елгаларны¼ борынгы исемн´рен кайтару. Совет чорында ашыгып берк¿нлекк´ нигезл´нг´н атамаларны алыштыру процессы м´гълºм. Бºгенге к¿нд´ бу ¿лк´д´ аеруча зур эшне Ф.Г. Гарипова алып бара.

Топонимикада тагын бер ´³´миятле проблема бар. Бу авыл, елга исемн´рен русчага т´р¢ем´ итº. М´с´л´н, Кºн авылыны¼ атамасы Конь дип т´р¢ем´ ител´. Бу проблема шулай ук х´л итºне к¿т´.

Татар теленд´ антропонимика ¿йр´нº зур ºсеш алды. Бºгенге к¿нд´ бу ¿лк´д´ Г.Ф. Саттаров ³´м аны¼ ш´кертл´ре зур эш алып баралар.

Со¼гы й¿з ел эченд´ татар антропонимикасы шактый ºзг´решл´р кичерде. Моны¼ турында тир´нр´к Г.Р. Галиуллина хезм´тл´ренд´ белеп була. Татар исемн´р системасы тарих эченд´ бернич´ тапкыр ки¼ борылышлар ясады. Бу ºзг´решл´р, беренче чиратта, экстралингвистик факторлар бел´н а¼латыла. Г.Р. Галиуллина фикере буенча, «после прнятия Ислама относительно продолжительное время система личных имен татар развивалась по одному направлению. Это – внедрение арабо-персидских имен и их распространение во всех слоях населения»¹.

Октябрь инкыйлабы, ´лб´тт´, ономастикада кин´т борылыш ясау с´б´бе булып тора. Г.Р. Галиуллина моны¼ турында тºб´нд´геч´ яза: «Отрыв религии от государства, свобода выбора имени, появление новых понятий, влияние русского и западноевропейских языков и многие другие факторы способствовали коренному изменению традиционного татарского именника»².

Со¼рак, татар антропонимакасы тагын ºзг´решл´р кичер´. ¥йтик, 20-40 нчы елларда шул ук хезм´т буенча, тºб´нд´ге юллар буенча ºсеш ала: «обновлялся состав традиционных имен; вошел обиход совершенно чужой, новый пласт личных имен; изменилось содержание именника»³.

Шуннан ук тагын бер цитата кит´ребез: «Начатые в 20-х–30-х гг. ХХ столетия изменения определяли дальнейшее развитие антропонимической системы татарского языка»⁴.

¥ со¼гы елларда (ХХ гасырны¼ 90 нчы елларыннан башлап) исемн´рг´ карата караш шулай ук ºзг´рде. Х´зерге чорда татар халкы я¼адан ºз исемн´рен´ кайтарга омтыла. Икенче яктан, татар милл´тенд´ Ислам динен´ караган исемн´р я¼ача кайта башладылар. Бу ¿лк´д´ махсус исемн´р ¢ыентыклары чыкты. М´с´л´н, Салих¢ан Х. «Балабызга матур исем кушыйк», Саматов Г. «Татар-м¿селман исемн´ре» ³.б. Бу исемлекл´рд´, ´лб´тт´, Ислам динен´ караган исемн´р ген´ бирелг´н. Монда ук «кир´км´г´н» исемн´р д´ китерел´. М´с´л´н, Римма, Рамил кебек исемн´рне Ислам кушмаска ¿нди.