Литература по Идеологии / Катлярчук (Швэцыя _ пратэстанск_ збор ВКЛ)

Апошнім разам швэдзкі сьлед вяртаецца ў ВКЛ пры сконах Рэчы Паспалітай. 14-18 сакавіка 1767 году 130 шляхціцаў-пратэстантаў падпісалі ў Слуцку акт канфэдэрацыі з патрабаваньнем аднавіць свабоду веравызнаньня. Між іншым, бараніць "стаптаныя правы" Слуцкая канфэдэрацыя заклікала ўрад Швэцыі[64]. Сярод падпісантаў былі простыя нашчадкі колішніх палітычных хаўрусьнікаў Швэцыі ў 1655-1657 і 1702-1708 гады: генэрал Ян Грабоўскі, генэрал Ваўрынец Путкамэр, Стэфан Аледзкі, Уладзіслаў і Самуэль Воўк-Ланеўскія, Ян Раецкі, Самуэль Корсак, Марцін Отэнгауз[65]. Менавіта Слуцкая канфэдэрацыя сымбалізавала пачатак руінаў Рэчы Паспалітай. Цікава, што калі ў 1805 годзе новая расейская ўлада вырашала якім абрадам літургіі мусіць карыстацца лютаранскі збор былога ВКЛ быў абраны менавіта швэдзкі ўзор.

***

Пад час нашай размовы з Рышардам Радзікам якая адбылася ў траўні 2003 года ва ўтульнай кавярні старога места Люблінскага побач зь лютаранскім зборам вядомы польскі беларусіст выказаў цікаваю думку. Абмярковаючы альтэрнатыву пратэстанцкага выбару Беларусі Рышард Радзік зазначыў што як мінімум тры разы (ў канцы 16 ст, 1655-57 і 1706-1708 гады) Беларусь мела шанцы зрабіцца пратэстанцкай краінай і апынуцца ў межах Швэдзкага ўплыву. У гісторыі суседняй Латвіі кароткі перыяд швэдзкага панаваньня (1622-1704) вядомы як "добры швэдзкі час". Швэдзкі ўрад правёў аграрную рэформу, якая палепшыла стан сялянаў, заснаваў унівэрсытэт, заклаў сыстэму народнай адукацыі, спрыяў развіцьцю латыскай літаратуры, надрукаваў Біблію на латыскай мове, праз выхаваньне настаўнікаў і пастараў стварыў першую ў гісторыю латыскаю эліту. Як вынік спынілася германізацыя латыскага этнасу, быў закладзены падмурак посьпеху навачаснага нацыянальнага руху. Беларусі ў той час не пашанцавала. Калі б мары пратэстанцкай эліты зьдзейсьніліся, сёньня Беларусь па ментальнасьці, культуры насельніцтва і дабрабыту была б накшталт паўночна-эўрапейскіх пратэстанцкіх краінаў. Ва ўсялякім разе пратэстанты ВКЛ зрабілі больш паважны ўнёсак ў культуру Беларусі чым гэта прызнаецца сучаснымі беларускімі гісторыкамі.

Літаратура

1. Ў зваротным перакладзе з швэдзкай мовы "Белая Расея".

2. Mallek, Jerzy. 1996. Polscy i litewscy studenci na uniwersytecie krolewieckim. Polska i jej wschodni sasiedzi od sredniowiecza po wspolczesnosc. Torun, s. 179.

3. Luksaite, Inga. 1999. Reformacija Lietuvos Didziojoje Kunigaikstysteje ir Mazojoje Lietuvoje. Vilnius; Kriegseisen, Wojciech. 1996. Ewangelicy Polscy i Litewscy w Epoce Saskiej. Warszawa, s.100-101.

4. Ў Беларусі моцныя лютаранскія парафіі існавалі ў Слуцку, Гайцюнішках, Нэйдорфе, (ля Дамачава), Венграве, Орлі.

5. Liedke, Marzena. 2002. Szlachta ruska Wielkiego Ksiestwa Litewskiego a Reformacja. Bialoruskie Zeszyty Historyczne. No.18. Даступны праз Сеціва: http://kamunikat.net.iig.pl/www/czasopisy/bzh/index.htm

6. Менавіта такім чынам былі заснаваныя лютаранскія зборы ў Гайцюнішках (фамілія Нонгартаў) і ў жмудзкіх Шаўкенах/ Saukenai (фамілія Корфаў).

7. Urzednicy inflancy XVI-XVIII. Spisy. Opracowali Krysztof Mikulski i Andrzej Rachuba. 1994. Kornik, s.7.

8. Lulewicz, Henrik 1977. Sklad wyznaniowy senatorow swieckich Wielkiego Ksiestwa Litewskiego za panowania Wazow. Przeglad Historyczny. T. LXVIII, Z. 3. s. 425-445; Іванова, Людміла. 1997. Рэфармацыйны рух на Беларусі. Беларускі гістарычны часопіс. Нумар 2, б., 58.

9. Артыкул 3, частка 11. Статут Вялікага княства Літоўскага 1588. Мінск. 1989, б.278.

10. Lulewicz, Henryk. 1984. Elita polityczno-spoleczna Wielkiego ksiestwa Litewskiego w polowie XVII wieku. Praca doktorska. Manus. Warszawa, s.5.

11. Пётар Нонгарт/Piotr Nonhardt, паходжаньнем лівонскі немец асіміляваўся ў ліцьвінскам асяродку. Быў найбольш уплывовым шляхціцам-лютаранінам ВКЛ першай паловы 17 ст. Яму належалі маёнткі Халопенічы і Хацюхова ў Аршанскім павеце. У 1613-33 гады ён пабудаваў лютаранскі збор ў Гайцюнішках які дзейнічаў да 1939 года, але быў зруйнаваны Савецкай уладай. На спачын Пятра Нонгарта (18 лютага 1633 г.) пастар Андрэй Шонфлісіюш напісаў і выдаў у Любчы эпітафію "Obchod pogrzebu Jego Mosci Pana Piotra Nunharta..."

12. Гл. Апошняе выданьне: Dambrowski, Samuel. 2002. Sakrament oltarza w kazaniach ks. Samuela Dambrowskiego. Wstep, wybor i oprac. Barbara Zyszkowska. Ustron. Towarzystwo Ewangelickie.

13. Статут Вялікага княства Літоўскага 1588. Мінск. 1989, б.112-113.

14. Lindkvist, Sven. 1996. Anna Vasa: polsk nutid och svensk historia. Kungliga Vitterhets historien och antikvitetsakademiens arsbok. S. 131-135; Anna Vasa. Svenskt Biografiskt handlexikon. T. I. Stockholm, 1906, s. 39.

15. Augustyniak, Urszula. 2001. Dwor i klientela Krzysztofa Radziwilla (1585-1640). Miechanizmy funkcjonowania patronatu. Warszawa, s. 23.

16. Лялькоў, Ігар. 1999. Gallia Albaruthenensie або пяць стагодзьдзяў беларускай прысутнасьці ў Францыі. Спадчына, Нумар 2, б., 186.

17. Kotlubaj, Edward. 1859. Zycie Janusza Radziwilla s.Panstwa Rzymskiego Xiazecia na Birzach i Dubinkach. Wilno -Witebsk, s. 49.

18. Skutil, Jan. 1993. Jan Komensky mezi Stockholmem a Lesnem v letech 1642-1650. Acta Musei Moraviae. LXXVIII. s. 193, 203.

19. Sveriges traktater med frammande magter. V. 5:1. 1571-1632. 1903. Stockholm, s. 352.

20. Wisner, Henryk. 1997. Kilka uwag o Wielkim Ksiestwie Litewskim I polowy XVII wieku. Lietuvos Valstybe XII-XVIII a. Vilnius, s.315.

21. Szelagowski, Adam. 1899. Uklady krolewicza Wladyslawa i dysydentow z Gustawem Adolfem w roku 1632. Kwartalnik Historyczny. T. XIII. S. 683-733.

22. Triumph po spokoyney electiey Naiasnieyszego Wladislawa Zigmunta krola Polskiego y Szwezkiego, Wielkiego X. Litewskiego w Wilnie w kosciele Confess. Auspur. Roku 1632. dnica secunda Adventus solleniter odprawowany. Lubcza, 24 ss.

23. Radzivil, Janusius. 1645. Ad epistolam Synodi Warsawiensis... sicut & ad subsequutum Sacrae Regiae Majestatis ad eosdem dissidentes eodem in negotio diploma, Ordinum evangelicorum responsio. Londini.

24. Syntagmatis Confessionum Fidel. S. 11-30. Raritets-Kammaren. Kungliga biblioteket. Stockholm.

25. Skutil, Jan. op. cit., s. 204.

26. Котлярчук, Андрэй. 2002. Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. Менск, б., 199-200.

27. Pelne zdrady witanie z Gustawem krolem szwedzkim Krysztopha Radziwilla na ten czas Hetmana Polnego Litewskiego. Biblioteka Czartoryskich. Muzeum Narodowe w Krakowie. Signatura 2064 (IV) /65, s. 55-56.

28. Wisner, Henrik. 2001. Rozejm w Baldenmojzie (1627). Lietuva ir jos kaimynai. Nuo normanu iki Napoleono: straipsniu rinkinys. Vilnius, p. 266-277.

29. Riksarkivet. Militaria. Vol. 1304. s.3-4.

30. Magnus Gabriel De la Gardi och Bengt Skytte till Carl X. Keidaniai. October 21, 1655. In: Riksarkivet. Livonica II. Generalguvernor Livland till Kungliga Majestat 1655-1656. Volym 77. 4pp.

31. Carlson, Fredrik Ferdinand. 1883. Sveriges historia under konungarne af pfalziska huset. Sveriges historia under Carl den tionde Gustafs regering. Andra upplagan. Stockholm, s. 287.

32. Relation till standerna av statssekretaren Edvard Ehrensteen. Sveriges Ridderskaps och Adels Riksdags- protokoll. Sjunde delen 1660. Stockholm, 1881. Bilaga A, s. 172-173.

33. Sveriges Ridderskaps och Adels Riksdags- protokoll. Sjette delen 1656-1658. Stockholm, 1877, s. 144-145.

34. Konopczynski, Wladyslaw, Lepszy, Kazimierz. 1935. Akta Ugody Kiedanskiej 1655 roku. Ateneum Wilenskie, R.10, Wilno, p. 173-224; Gronski, Paul. 1928. Le traite Lituano-Suedois de Keidany (18 aout 1655). Revue historique. V.159, p.291-304.

35. Riksarkivet. Militaria. Vol. 1304.

36. Wasilewski, Tadeusz. 1973. Zdrada Janusza Radziwilla w 1655 r. i jej wyznaniowe motywy. Odrodzenie i Reformacja w Polsce. Volume 18. Warszawa, s.142-146.

37. Adamowicz, Adam. 1855. Die evangelisch-lutherische Kirche zu Wilna: Eine Chronik. Wilna, s. 53.

38. Fagerlund, Rainer. 1979. Kriget i Ostersjoprovinserna 1655-1660. Operationer och krigsanstrangningar pa en bikrigsskadeplats under Carl X Gustafs krig. Abo, s. 63.

39. Metryka Litewska. Ksiega wpisow nr 131. Opracowal Andrzej Rachuba. Warszawa, 2001. no 203.

40. Metryka Litewska. 2001. no 214.

41. Помнікі мемуарнай літаратуры Беларусі XVII ст. 1983. Мінск, б., 127-128.

42. Mikalojaus Kazimiero Semetos "Reliacija". 1994 (1657). Senoji Lietuvos literat?ra. Knyga 2. Vilnius, s. 100-102.

43. Sandberg, Per. 1938. Fordraget i Kedainiai mellan Sverige och Litauen 1655. Planerna pa en Svensk-Litauisk union. Baltisk revy. Lund, s. 49.

44. Да 1914 году гэты ўнікальны з 16 дыямэнтамі ордэн захоўваўся ў Нясьвіскім замку. Набыты каралеўскім музэем Швэцыі ад прыватнай асобы ў Польшчы. Сёньня ў зборах музэя "Цэйгаўз"/"Livrustkammaren".

45. Libiszowska, Zofia. 1957. Antyszwedzka literatura propagandowa z czasow "Potopu". Polska w okresie drugiej wojny polnocnej 1655-1660. Warszawa, s.481-527.

46. Prawa, Konstytucye y Przywileie Krolewstwa Polskiego, Wielkiego Xiestwa Litewskiego y wszystkich prowincyi nalezacych. Volumen Quartum (4). Ab anno 1641 ad annum 1668. 1859. St. Petersburg, s. 238-239.

47. Tazbir, Janusz. 1977. Bracia polscy na wygnaniu. Studia z dziejow emigracji arianskiej. Warszawa.

48. Eriksonas, Linas. 2000. The lost Colony of Scots: Unravelling overseas connections in a Lithuanian town. Ships, Guns and Bibles in the North Sea and the Baltic States c. 1350-c. 1700. East Lothian, p. 180.

49. Kotljarchuk, Andrej. 2004. The "brain drain" from the Grand Duchy of Lithuania during the second half of the 17th century. Baltic and Eastern European School yearbook. Sodertorns hogskola. 2004. In print.

50. Bonsdorff, Carl Gabriel. 1891. Nyen och Nyenskans: historisk skildring. Helsingfors, s. 84.

51. Kriegseisen, op. cit., p. 109.

52. Zwolski, Boles?aw. 1937. Zburzenie zboru ewangelicko-reformawanego w Wilnie w 1682. Ateneum Wilenskie, V.XII. s. 482-514.

53. Сагановіч, Генадзь. 2002. Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII ст. Mінск, с. 94; Kriegseisen, op. cit., p. 100-101; Luksaite, Inga. 1999. Reformacija. Lietuvos Didziojoje Kunigaikstysteje ir Mazojoje Lietuvoje. Vilnius, p. 583-591.

54. Krainsky , John de Kraino. 1661. A relation of the distressed state of the church of Christ professing the protestant religion in the Great Dukedom of Lithuania presented to the view of all compassionate Christians. London, p. A 5.

55. Котлярчук, Андрэй. 2002. Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. Менск, б., 93-94.

56. Lyth, Joachim. 1903. Dagbok 1703-1722. Karolinska Krigares Dagbocker. V. 2. Lund, s. 50-51.

57. Гл.: Feldman, Jan. 1925. Polska w dobie wielkiej wojny polnocnej 1704-1709. Krakow.

58. Котлярчук, op. cit., б., 91-94.

59. Chodzka, Ignat. 1870. Podania Litewskie. Wilno, s.125.

60. Adamowicz, Adam. 1855. Die evangelisch-lutherische Kirche zu Wilna: Eine Chronik. Wilna, s. 53.

61. Kriegseisen, op. cit., s. 234.

62. Ibid, s. 279.

63. Bynuan, Joan. The piligrim's progress.

64. Анішчанка, Яўген. 2003. Літоўская правінцыя ў падзелах Рэчы Паспалітай. Інкарпарацыя. Мінск, б. 102-104.

65. Нацыянальны Гістарычны Архіў Беларусі. Фонд. 1727. Справа 14. Ліст 1246-1249.

Паводле Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. - Мн.: Бел. кнігазбор, 2005. С. 54-69.