Практыкаванне № 74. Складзіце бібліяграфічнае апісанне на аснове наступных дадзеных:

1.Артыкул Ж.У. Грынюк называецца "Эканамічнае мысленне як аб'ектыўна-суб'ектыўны працэс". Апублікаваны ў часопісе "Адукацыя і выхаванне" на старонках 20 - 25 у нумары 5 за 1995 год. Часопіс выдаецца ў Мінску.

2.Навучальны дапаможнік па курсе "Фізіка" для студэнтаў БДУІР усіх спецыяльнасцей і форм навучання. Аўтар - Квасаў М.Т. Называецца "Элементы квантавай механікі і статыстычнай фізікі". Месца выдання - г. Мінск, БДУІР. Год выдання - 2004. У дапаможніку 63 старонкі, маюцца ілюстрацыі.

3.Кніга называецца "Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы". Змяшчае больш за 65000 слоў. Выйшла ў свет пад рэдакцыяй М.Р. Судніка, М.Н. Крыўко. Выданне аформіў А.М. Хількевіч. Слоўнік выдаецца ў трэці раз. Год выхаду 2002. Колькасць старонак - 784. Выдавецтва БелЭН (г. Мінск).

Адказы:

1.Грынюк Ж.У. Эканамічнае мысленне як аб'ектыўна-суб'ектыўны працэс

//Адукацыя і выхаванне. - Мн. - 1995. - № 5. - с. 20 - 25.

2.Квасаў М.Т. Элементы квантавай механікі і статыстычнай фізікі: Навуч. дапаможнік па курсе "Фізіка" для студ. усіх спец. і форм навуч. БДУІР / М.Т.

Квасаў. - Мн.: БДУІР, - 2004. - 63 с.: іл.

3.Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы: Больш за 65000 слоў / Пад рэд. М.Р. Судніка, М.Н. Крыўко; Афармленне А.М. Хількевіча. - 3-е

выд. - Мн.: БелЭН, 2002. - 784 с.

Практыкаванне № 75. Уважліва прачытайце тэкст. Напішыце анатацыю, выкарыстоўваючы наступныя клішаваныя выразы: артыкул прысвечаны; у артыкуле гаворыцца, даюцца звесткі; аўтар гаворыць, адзначае, апісвае; аўтар прыводзіць факты, звесткі; у заключэнні гаворыцца; артыкул носіць навукова-папулярны характар; разлічаны на

… .

1. Жанчына і навука… На працягу не аднаго стагоддзя гэтыя словы лічыліся ледзь не ўзаемавыключальнымі. Рэдка хто наважваўся ставіць паміж імі знак роўнасці. Прыгажуня, захавальніца сямейнага цяпла, пяшчотная маці і клапатлівая жонка, ці магла яна - жанчына - раптоўна для звыклых да гэтых характарыстык сяброў і суседзяў стаць уровень з мужчынамі, самастойнай і незалежнай, рашуча кінуць выклікі другой "жанчыне", імя якой Навука!

Так, магла, бо з кожнай традыцыі, з кожнага правіла ёсць выключэнне. Гісторыя рупліва захоўвае ў сваёй памяці імёны лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі фізіка і хіміка Марыі Складоўскай-Кюры - заснавальніцы вучэння пра радыёактыўнасць, і яе дачкі - першага дырэктара Інстытута радыя, прафесара Парыжскага універсітэта фізіка Ірэн Жоліо-Кюры, матэматыка Эмі Амаці Нёстэр, францужанкі Эміліі дзю Шатле, якая на пачатку ХVІІІ стагоддзя пераклала на французскую мову "Пачаткі" І. Ньютана, італьянкі Марыі Аньезі, у гонар якой адна з крывых у матэматыцы завецца "локан Аньезі".

Сярод імёнаў гэтых выдатных жанчын з асаблівай прывабнасцю паўстае

29

імя Соф'і Кавалеўскай - нашай суайчынніцы, славутага матэматыка і таленавітай пісьменніцы, першай у свеце жанчыны - прафесара універсітэта і першай жанчыны, якая за дасягненні ў навуцы была абрана членамкарэспандэнтам Пецярбургскай Акадэміі навук. Гэта ёй належаць фундаментальныя працы па матэматыцы і механіцы, гэта ёй Парыжская Акадэмія навук за работу па тэорыі вярчэння вакол нерухомай кропкі прысудзіла сваю вышэйшую ўзнагароду - прэмію імя Бардэна.

Яе жыццё было ахоплена высокім імкненнем - зрабіць жанчыну ў яе грамадзянскіх правах роўнай з мужчынам, адкрыць ёй шырокую прастору рознабаковай дзейнасці ў галіне адукацыі і навукі. І Соф'я Кавалеўская з гонарам выканала абраную ролю, зрабіўшы пераварот у адносінах да жанчыны,

уразуменні яе ролі і месца ў навуцы і грамадстве.

2.Жыгімонт (Зыгмунт) Флярэнт Урублеўскі ўпершыню ў свеце вызначыў крытычныя тэмпературы вокісу вугляроду (1883), кіслароду і азоту (1885 - 1888). Такім чынам, працы ўраджэнца Беларусі Ж. Урублеўскага канчаткова абверглі метафізічныя погляды на так званыя "сталыя" газы (несціскальныя, якія немагчыма пераўтварыць у вадкасць) і паклалі пачатак шырокім доследам

угаліне фізікі нізкіх тэмператур.

Ідэя звадкавання газаў амаль стагоддзе лунала ў атмасферы навуковых лабараторый свету. І таму вестка аб паспяховых выніках даследаванняў Ж. Урублеўскага была з вялікай цікавасцю сустрэта навуковай грамадскасцю.

Лісты з адрасам "Кракаў. Інстытут фізічны. Праф. Урублеўскаму" ішлі з Парыжа, Ляйдэна, Лондана, Вены, Варшавы, іншых гарадоў ад вядомых вучоных, у тым ліку Гельмгольца, Жалі, першапачынальнікаў даследаванняў па звадкаванні газаў Л. Кайетэ і Р. Піктэ.

За фундаментальныя даследаванні ў галіне фізікі нізкіх тэмператур Ж. Урублеўскі быў абраны ў 1883 годзе членам-карэспандэнтам Польскай Акадэміі ведаў (сёння - Польская Акадэмія навук). Венская Акадэмія навук у 1886 годзе прысудзіла яму прэмію Баўмгартнэра, якая прысуджалася Акадэміяй адзін раз на тры гады за найбольш актуальныя даследаванні ў галіне фізікі, на 1000 гульдэнаў, а праз год, у 1887 годзе, таксама абрала яго членамкарэспандэнтам. Ён быў абраны сябрам многіх навуковых таварыстваў. Таварыства фізікі і гісторыі ў Жэневе абрала яго ганаровым сябрам. Акрамя таго, Ж. Урублеўскі быў ганаровым сябрам Таварыства садзейнічання навуцы ў Львове.

Пасля паспяховага звадкавання кіслароду і азоту ніхто ўжо з навукоўцаў не сумняваўся ў магчымасці звадкавання вадароду. Неабходна было толькі вызначыць тэмпературу, пры якой адбудзецца такое пераўтварэнне. У 1884 годзе Ж. Урублеўскі правёў серыю эксперыментаў па звадкаванню вадароду паводле метаду Кайетэ праз пашырэнне. Даследчык назіраў лёгкі туман, аднак не быў перакананы, што гэта кроплі вадкага вадароду. Эксперыменты, паўтораныя зноў і зноў, не давалі чаканых вынікаў. Вучоным былі праведзены тэарэтычныя разлікі, і ён паказаў, што крытычная тэмпература для вадароду - велічыня, меншая за 300 К. Самая нізкая тэмпература, якую можна было

30

атрымаць у той час, складала каля 550 К. Шлях да абсалютнага нуля на нейкі час прывёў у "мёртвую кропку".

Далейшыя даследаванні Ж. Урублеўскага былі сканцэнтраваны на вывучэнні сутнасці працэсаў, што адбываюцца пры нізкіх тэмпературах. Распрацоўваючы канцэпцыю пра адпаведныя станы, даследнік прыходзіць да высновы, што "калі два газы знаходзяцца ў адпаведных станах, то іх P кр х Т кр = const". Упершыню гэты закон быў сфармуляваны Ж. Урублеўскім у артыкуле

"Ueber die Zusammendruckbarkeit des Wasserstoffs", які быў прысвечаны праблеме звадкавання вадароду і надрукаваны ўжо пасля смерці навукоўца ў часопісе Венскай Акадэміі навук. У гісторыю фізікі гэтае раўнанне ўвайшло як "тэарэма Урублеўскага".

Практыкаванне № 76. Прачытайце тэкст. Запішыце яго асноўны змест у выглядзе тэзісаў.

Пісьмо і яго роля ў мове Пісьмо - гэта сістэма графічных знакаў для перадачы вуснай мовы на

адлегласці і замацавання яе ў часе. Пісьмо дапамагае чалавецтву захаваць досвед, перадаць яго ад пакалення да пакалення, ад аднаго народу да іншага. Яно - другі паводле значнасці (пасля гукавой мовы) сродак сумоўя людзей. Узнікла пісьмо прыкладна 3000 гадоў таму ў раннекласавым грамадстве з мэтай фіксацыі пэўнай інфармацыі для захавання яе ў часе і перадачы на адлегласці.

Папярэднікам пісьма была прадметная перадача інфармацыі - г.зв. прадметнае "пісьмо" - пасланні, якія складаліся з набору прадметаў з сімвалічным значэннем. Так, на Суматры пасылка солі была знакам дружбы і міру, пасылка перцу - знакам варожасці і вайны. Такім было сімвалічнае пасланне скіфаў персідскаму цару Дарыю, якое апісаў старажытнагрэцкі гісторык Герадот (V ст. да н.э.). пасланне складалася з жабы, мышы, птушкі і пяці стрэлаў. Сэнс яго быў такі: "Калі вы, персы, не ўмееце скакаць у балоце, як жабы, хавацца ў зямлю, як мышы ў норы, і лятаць, як птушкі, то вы загінеце ад нашых стрэлаў, як толькі ступіце на нашую зямлю".

Побач з сімвалічным прадметным "пісьмом" выкарыстоўваліся і г.зв. умоўныя сігналізацыі, калі прадметы выступалі ўмоўнымі знакамі. Напрыклад, перуанскае пісьмо кі́пу(палачка з завязанымі на ёй рознаколернымі шнуркамі і вузламі), іракезскае "пісьмо" ва́мпум (вяроўка з замацаванымі на ёй ракавінкамі рознага колеру і памераў). Каб ведаць сэнс гэтых шнуркоў і ракавінак, трэба было дамовіцца пасланніку з іх атрымальнікам пра значэнне сімвалаў. Такія "прадметныя запіскі" маглі перадаць толькі элементарную інфармацыю - пэўныя папярэджанні, сігналы пра небяспеку і г.д. больш дакладную інфармацыю стала перадаваць знакавае пісьмо - выкарыстанне разнастайных знакаў на тым ці іншым матэрыяле: каменных і гліняных табліцах, воскавых дошчачках, папірусе, пергаменце, бяросце, а пазней - паперы (упершыню яна з'явілася ў кітайцаў каля 2 тысяч гадоў таму). Такое пісьмо (з выкарыстаннем знакаў) называецца графічным пісьмом.

31