- •ЗМЕСТ
- •КАНТРОЛЬНЫЯ ПЫТАННІ
- •1. Назавіце прыкладны час узнікнення старабеларускай мовы.
- •2. Якая мова з’яўлялася дзяржаўнай у ВКЛ?
- •5. Назавіце прадстаўнікоў нацыянальнага адраджэння.
- •7. Назавіце вядомых беларускіх асветнікаў.
- •8. Калі праводзіліся рэформы беларускага правапісу?
- •9. Назавіце беларускіх мовазнаўцаў.
- •10. Вызначце месца беларускай мовы сярод іншых моў свету.
- •11. Што такое моўная сітуацыя?
- •12.Дайце характарыстыку паняццю “білінгвізм”.
- •13. Назавіце віды білінгвізму.
- •14. У якіх трох аспектах разглядаецца паняцце двухмоўя?
- •16. Што такое інтэрферэнцыя?
- •17. Якія сферы моўнай сістэмы закранае інтэрферэнцыя?
- •18. Якія віды інтэрферэнцыі вы ведаеце?
- •19. Што вы разумееце пад марфалагічнай інтэрферэнцыяй?
- •24. Што вывучае сінтаксіс?
- •25. Што вы разумееце пад сінтаксічнай інтэрферэнцыяй?
- •28. Якi сэнс укладваецца ў паняцце “лексiка”?
- •29. Што такое слова?
- •31. Што разумеецца пад лексiчным значэннем слова?
- •34. Як развiваецца мнагазначнасць слоў?
- •35. Што разумеецца пад прамым i пераносным значэннем слова?
- •36. Якiя вiды пераносных значэнняў адрознiваюцца ў мове?
- •37. Што такое амонiмы?
- •38. Чым адрознiваюцца амонiмы ад мнагазначных слоў?
- •39. Што такое сiнонiмы?
- •40. Як узнiкаюць сiнонiмы?
- •41. Што такое антонiмы?
- •43. Што такое паронiмы?
- •51. Што такое тэрмiн?
- •55. Што разумеецца пад дыялектнай лексiкай?
- •56. Якая лексiка называецца жаргоннай?
- •57. Што ўяўляе сабой арго як асобная разнавiднасць жаргону?
- •58. Якiя праблемы ставяцца i выражаюцца ў лексiкаграфii?
- •63. Растлумачце значэнні паняццяў “тэрмін” і “наменклатура”.
- •64. Назавіце спецыфічныя рысы тэрмінаў.
- •67. Як падзяляюцца тэрміны паводле паходжання?
- •68. Назавіце асноўныя прыкметы запазычаных тэрмінаў.
- •70. Якія тыпы тэрмінаў выдзяляюцца ў залежнасці ад будовы?
- •83. Дайце агульную характарыстыку навуковаму стылю.
- •93. Навуковы стыль: падстылі і жанравыя разнавіднасці.
- •96. Жанр рэзюмэ і яго асаблівасці.
- •97. Асаблівасці складання тэзісаў.
- •104. Што такое канцылярскі штамп?
- •106. Якія існуюць групы справавых лістоў?
- •КАНТРОЛЬНЫЯ ЗАДАННІ
- •Практыкаванне №2. Вызначце функцыю націску ў парах слоў.
- •По вопросам рынка сбыта;
- •Стремление к сохранению денег;
- •Согласно последнему объявлению Управления информацией;
- •По мнению финансистов;
- •Добавим к вышесказанному;
- •Сбережения в размере;
- •Потребность в измерениях;
- •Перемещаться в виртуальном пространстве;
- •Перемещаться в любом направлении;
- •У родны склон і ў месны склон
- •Паставіць у родны склон і ў месны склон
- •дивиденд – дывідэнд
- •дилер – дылер
- •дисконт – дысконт
- •документ – дакумент
- •доказательство – доказ
- •оклад – аклад
- •достояние – набытак
- •доллар – долар
- •декрет – дэкрэт
- •Паставіць у родны склон і ў месны склон
- •Укажыце правільны канчатак роднага склону (а, у)
- •Пастаўце назоўнікі ў месны склон
- •1. Выбрать по своему вкусу
- •2. Пойти за водой
- •3. Дым идёт по ветру
- •4. Создан по образцу
- •5. Стрелять по бандиту
- •6. Заболеть корью
- •7. Читать про себя
- •8. Благодарить соседа
- •9. Заведующий кафедрой
- •10. Два раза в неделю
- •Практыкаванне № 21. Пастаўце назоўнікі ў форме:
- •Мяккі зычны, мяккі ложак, мяккі пластылін, мяккі дотык.
- •Прамы выклік, прамы чалавек, прамы шлях, прамы цягнік.
- •Ледзяны позірк, ледзяны вецер, ледзяны панцыр.
- •Хвост калоны, хвост яшчаркі, хвост сукенкі, конскі хвост.
- •Сумная кніга, сумная вестка, сумная бабуля.
- •Тонкі сшытак, тонкі густ, тонкі водар, тонкі дрот.
- •Практыкаванне № 27. Запішыце амонімы, абазначце іх тып.
- •Казка – каска, козка – коска, ёд – ёт, грып – грыб.
- •Сяброўства, балота, гаварыць, смелы, малы.
- •выражэнне пяшчоты
- •млына, турбіны
- •хімічны элемент
- •Схлусіш сёння, не павераць і ....
- •Узор: Асабісты – асабовы – асаблівы – асобны.
- •Практыкаванне № 36. Падбярыце да запазычаных слоў беларускія
- •Специальность «Экономика и организация производства»
- •Абмежаванага ўжытку
- •Архаізмы
- •Гістарызмы
- •Іспыты, скрыжалі, атрамант, каліта, зельнік, вакацыі.
- •Практыкаванне № 42. Растлумачце значэнне фразеалагізмаў.
- •Практыкаванне № 43. Запоўніце крыжаванку.
- •Практыкаванне № 44. Зрабіць лексічны разбор слоў у сказе:
- •Спакойнага шчасця не зычу нікому.
- •Парадак разбору:
- •Тып значэння: прамое ці пераноснае.
- •Вёска, гарлач, журавіна, летась, лушчак, малакан.
- •(Я. Колас)
- •Справа ад дарогі ўзвышаўся гліняны бераг ракі.
- •Пасля ад’езду бацькі маці было цяжка дагледзець сям’ю.
- •Зямля тут была ўраджайная, хоць недалёка ляжала балота.
- •У краме багаты выбар жаночых сукенак і ўпрыгожанняў.
- •Узор: Рэжым – тэкставы рэжым, рэжым працы.
- •У з о р: Вірус грыпа (мед.); вірус камп’ютэрны (праграм.).
- •І. Видеоадаптеры персональных компьютеров
- •Маніторы і здароўе
- •1. Стыль (падстыль), тып тэксту.
- •3. План тэксту.
- •4. Лексiчныя сродкi.
- •5. Марфалагiчныя асаблiвасцi.
- •6. Сiнтаксiчныя асаблiвасцi.
- •Вадкакрыштальныя экраны
- •Адказы:
- •Тлумачальная запіска
- •23 сакавіка 2006
- •Подпіс А.Б. Фядосаў
- •ЗАЯВА
- •заява.
- •Дакладная запіска
- •30 мая 2006 года
- •факс (0172) 33-33-33
- •АКБ “Белбізнесбанк”, код 756
- •Аплату гарантуем.
- •Пячатка
- •Практыкаванне № 79. Назавіце зашыфраванае слова крыптаграмы.
- •ТЭСТ
- •І. Выберыце правільны варыянт сцвярджэння (нумар):
- •II. Выберыце правільны варыянт адказу:
- •Кірыла Тураўскі
- •Алесь Марціновіч
- •Клімент Смаляціч
- •Аўраам Смаленскі
- •Ефрасіння Полацкая
- •Францыск Скарына
- •Канстанцін Валасовіч
- •Сымон Будны
- •IV. Адкажыце на пытанні:
- •V. Адкажыце на пытанне:
- •VI. Ці згодны Вы з тым, што:
- •VII. Выберыце правільны варыянт адказу:
- •Дарэформенны перыяд працягваўся з:
- •VIII. Назавіце вядомых беларускіх мовазнаўцаў:
- •Браты Гарэцкія
- •А.Луцкевіч
- •У.Караткевіч
- •Я.Станкевіч
- •П.Пачобка
- •Б.Тарашкевіч
- •М.Багдановіч
- •Я.Карскі
- •І.Чыгрынаў
- •С.Некрашэвіч
- •П.Бузук
- •XI. Адзначце выпадкі з амонімамі:
- •пусты чалавек
- •паказваць фокус
- •клубы па інтарэсах
- •востры нож
- •лёгкі ветрык
- •XII. Адзначце словы, якія адносяцца да пасіўнай лексікі:.
- •космас;
- •рандэлька;
- •аэраплан;
- •стэрэакіназала;
- •іспыты.
- •XIII. Адзначце гістарызмы:
- •чало;
- •харужы;
- •сойм;
- •буякі;
- •каганец.
- •XIV. Адзначце архаізмы:
- •рэкрут;
- •персі;
- •кардон;
- •лякаматыва;
- •засценак.
- •XV. Адзначце парушэнні фразеалагічнай нормы:
- •Весці першую скрыпку.
- •Абвесці вакол носа.
- •Мора па калені.
- •Нарадзіўся ў шчаслівай кашулі.
- •Дзесятая вада на кісялі.
- •XVI. Адзначце словы – антонімы:
- •антычныя, любоў;
- •выліць, падліць;
- •радасць, сум;
- •горача, светла;
- •адважны, баязлівы.
- •XVII. Адзначце словы іншамоўнага паходжання:
- •мемуары;
- •аб’яднанне;
- •вернісаж;
- •раўнапраўе;
- •асістэнт.
- •XVIII. Адзначце ўстарэлыя словы:
- •араты, ратай, плугар;
- •твар, аблічча, лік;
- •тканіна, матэрыял, мануфактура;
- •воз, павозка, калясніца;
- •архітэктар, дойлід.
- •XIX. Адзначце тэрміны:
- •меланхолік;
- •даследаванне;
- •крэдыт;
- •алгарытм;
- •абзац.
- •XX. Паводле ўжывання тэрміналагічная лексіка падзяляецца на:
- •XXI. У межах навуковага стылю выдзяляюць падстылі:
- •XXII. Загад адносіцца да дакументаў:
- •XXIII. Для афіцыйна-справавога стылю характэрна:
- •XXIV. У афіцыйных дакументах выклад ідзе ў стылі:
- •XXV. Рэквізітам дакумента з’яўляецца:
- •XXVI. Упішыце загаловак у дадзеную схему.
- •Публіцыстычны
- •Навуковы
- •Размоўны
- •Мастацкі
- •XXVII. Дапоўніце дадзеную табліцу.
- •Падстылі навуковага стылю
- •XXIX. Дапоўніце выраз:
- •З інфарматыўным цэнтрам абзаца звычайна супадае ... (што?)
- •XXX. Дапоўніце табліцу.
- •Тыпы планаў да тэксту
- •Пытальны
- •Кароткі выклад зместу кнігі, артыкула – гэта ...
- •1. рэферат
- •2. канспект
- •3. анатацыя
- •XXXII. Замест “?” запішыце від анатацыі.
- •Віды анатацыі
- •Рэкамендацыйныя
- •Спецыялізаваныя
- •Аналітычныя
- •XXXIII. Дапоўніце выраз.
- •XXXIV. Дапоўніце выраз.
- •Сутнасць рэзюмэ-вывадаў у тым, што ... .
- •Этапы:
- •1. Выбар тэмы
- •4. Апрацоўка і сістэматызацыя інфармацыі
- •6. Напісанне рэферата
- •Гістарычныя этапы развіцця беларускай мовы.
- •Славутыя беларускія мовазнаўцы.
- •Лексікалогія як раздзел мовазнаўства.
- •Лексіка паводле значэння.
- •Лексіка паводле ўжывання.
- •Лексіка паводле паходжання.
- •Лексікаграфія. Тыпы слоўнікаў.
- •Асаблівасці марфалагічнай інтэрферэнцыі.
- •Асаблівасці сінтаксічнай інтэрферэнцыі.
- •Спецыфіка і асаблівасці тэрміналагічнай лексікі.
- •Асаблівасці перакладу тэрміналагічных словазлучэнняў.
- •Агульная характарыстыка навуковага стылю.
- •Марфалагічныя асаблівасці навуковага стылю.
- •Сінтаксічныя асаблівасці навуковага стылю.
- •Навуковы тэкст: структура і моўнае афармленне.
- •Сістэма жанраў навуковай літаратуры.
- •Рэферат як жанр навуковай літаратуры.
- •Асаблівасці складання тэзісаў.
- •Жанр рэзюме і яго асаблівасці.
- •Актуальныя задачы ўпарадкавання беларускай тэрміналогіі.
- •Для экзамену:
- •Трэцяе пытанне – вуснае маўленне на адну з тэм рэфератаў.
Практыкаванне № 54. Прачытайце сказы, знайдзіце памылкі ва ўжыванні паронімаў і сугучных слоў, выпраўце іх. Растлумачце значэнне слоў.
1.У цяпліцах калгаса штогод вырошчваецца шмат вітамінізіраванай зеляніны.
2.Справа ад дарогі ўзвышаўся гліняны бераг ракі.
3.Пасля ад’езду бацькі маці было цяжка дагледзець сям’ю.
4.Кожны пісьменнік ведае, якую вялікую ролю ва ўзбагачэнні мовы адыгрываюць слоўнікі – дыялекталагічныя, тлумачальныя, фразеалагічныя.
5.Зямля тут была ўраджайная, хоць недалёка ляжала балота.
6.У краме багаты выбар жаночых сукенак і ўпрыгожанняў.
Практыкаванне № 55. Размяркуйце прыведзеныя словы на тэрмiны, прафесiяналізмы і наменклатурныя назвы.
Кандэнсатар, лазер “Фатон-2”, рэзак, бінарнае дрэва, камень, манітор, сістэмны блок, асцылограф, закон Ньютана, праграма Microsoft Word, балванка, акустычная хваля, дыёд 2А 4110, рэзістар МПТ-2, асацыятыўнасць, венік, візуалізацыя, дэскрыптар, сервак, клава, семантычныя сеткі, курсор, кандзёр, вінда, цвёрды дыск, стэк, штучны інтэлект, супер-камп’ютэр “Скіф”, кэшпамяць, генетычны алгарытм, монік, ураўненне Дзірака, мацярынская плата Intel 915/925, вінчэстэр, CD-ROM дыскі, працэсар, дыскавод, мацярынка, дыферынцыял, флопік, дыфузія, артаганальны вектар, жалеза, сетка, порт, аперацыйная сістэма Windows XP.
Практыкаванне № 56. Перакладзiце i выпiшыце спачатку тэрмiны агульнаўжывальныя, а затым вузкаспецыяльныя.
Семантика, диагноз, кислород, винчестер, жанр, гипотенуза, межсетевой протокол, дамейкит, уравнение, суффиксоиды, фарад, пенальти, ономастика, диаграмма, пневмония, кюрий, радиус, электрон, опера, кэш-память, ватт, эйнштейний, аспирин, фотосинтез, термодиффузия, генератор, паскаль, стэпаэробика, баттерфляй, бодибилдинг, молярная концентрация, фильтрование, атом, амплитуда, частотный модулятор, осмотическое давление, вектор, ультрафиолетовое излучение, ангина, микропроцессор, матрица, лазер, стример, формула, меридиан, компьютер, симметрия, диэлектрик, стоматология, углекислый газ, диагональ, периметр, предикат, степень, статистика, пропорция, прогрессия, метаязык, силлогизм, атмосферное давление, уравнение Дирака.
Практыкаванне № 57. Выпiшыце словы, размяркоўваючы iх па дзвюх групах: а) агульнанавуковая лексіка; б) тэрмiналагiчная лексiка. Якiм прынцыпам вы карысталiся?
Даследаванне, ангідрыт, праблема, метад Гауса, гiпотэза, прэдыкат, факусіравацца, эксперымент, праграмнае забеспячэнне, характарызаваць, пункт кiпення, абсалютны нуль, умова iнтэгравальнасцi, выява, узаемасувязь, дыёд, радыёактыўнасць, аналіз, эксперымент Абэ-Портэра, тэрмаэмісія, струменны
21
прынтэр, дослед, сінтэз, мадэм, фармуляваць, сервер, iнфрачырвонае выпраменьванне, працэс, відарыс, сферычнае адлюстраванне, прынцып, Webстаронка, энергiя, функцыянаваць, элемент, метад, цiск, мадэль, шчыльнасць, вызначаць, пункт замярзання, планаваць, тып, модуль, дэскрыптыўнае праграмаванне, малекула, параметры, працэс, iзатоп, гiпотэза Планка.
Практыкаванне № 58. Утварыце з прыведзенымi словамi словазлучэннi так, каб у адным выпадку яны былi тэрмiналагiчнымi, а ў другiм –
нетэрмiналагiчнымi. Растлумачце, якія працэсы адбываюцца ў выніку гэтага.
Узор: Рэжым – тэкставы рэжым, рэжым працы.
Ланцуг, машына, дыск, сетка, банк, энергiя, забеспячэнне, праграма, рэйтынг, калена, ядро, цiск, гук, сiстэма, поле, перыяд, акно, прамень, памяць, атрад, устройства, старонка, адрас, тэхнiка, мова, ключ, праектаванне, носьбiт, матэрыял, клетка, пояс, кропка, графiк, велiчыня, святло, сiла, праваднiк, асяроддзе, кiслата, хваля, кантакт, блок, функцыя.
Практыкаванне № 59. Да прыведзеных тэрмінаў з розных тэрмiнасiстэм падбярыце антонiмы. Запiшыце антанiмічныя пары i назавіце тэрмiнасiстэмы, да якiх яны адносяцца. Вызначце спосаб іх утварэння.
Дадатны зарад, пункт кiпення, прагрэсiя, гiпатанiя, знешняя тэмпература, iнверсiя, унутраны гандаль, лiнейнае праграмаванне, поўнач, сiметрыя, анод, пераменны ток, актыў, крызiс, монасемiя, дэ-юрэ, дробналiсты, раслiна шматгадовая, апагей, цотны лік, баланс, асінхроннасць, хаатычнасць, дэкампрэсар, плаўкi электрод, iнтэрпаляцыя, упускны клапан, вадкае палiва, фортэ, бедная руда, верхнi лiмiт цякучасцi, дэбет, стаката, воданепранiкальны слой, мантаж, гашаная вапна, лiнiя разамкнутая, мiнiмум, негатыў, адзіночны лік, увод, сінтэз.
Практыкаванне № 60. Знайдзiце сярод прыведзеных слоў мiжнавуковыя тэрмiны-амонімы. Складзiце з iмi словазлучэннi. Укажыце, якiм тэрмiнасiстэмам яны належаць.
У з о р: Вірус грыпа (мед.); вірус камп’ютэрны (праграм.).
Стужка, мiграцыя, клетка, элiпс, флюс, марфалогiя, аперацыя, сячэнне, плошча, разрад, модуль, дыск, порт, аналiз, цылiндр, гук, абарачальнасць, сiнкопа, палец, калена, цела, ціск, кропка, поле, від, перыяд, аб’ект, канал, гіпербала, семантыка, інтэрферэнцыя, клавіятура, рэгістр, пратакол, градус, клапан, рэдактар, гама, каэфіцыент.
Практыкаванне № 61. Утварыце 15 – 20 тэрмінаў, выкарыстоўваючы інтэрнацыянальныя прэфіксы, асновы, суфіксы (хімізацыя, аўтаўключальнік, электравыпраменьванне, танометр, гідрастат і пад.).
22
Практыкаванне № 62. Перакладзiце назоўнiкi, утварыце ад iх дзеясловы з суфiксамi -ва-, -ава-, -ява-, -ыва-, -iва-, -ірава-, -ырава-. Вызначце сярод прыведзеных слоў агульнанавуковыя словы і тэрміны.
Информация, форма, исследование, накопление, реферат, сумма, модуль, подсчёт, прогноз, проект, контакт, получение, предупреждение, показ, план, адрес, активизация, демонстрация, мотив, радиофикация, пересчёт, фотография, ремонт, тест, идентификация, формулировка, премия, команда, трансляция, консультация, дубль, автоматизация, фильтр, копия, проект, код, модификация, аннулирование, конструкция, интегрирование, сканер, лидер, стимул, шифр.
Практыкаванне № 63. Перакладзiце на беларускую мову наступныя словазлучэнні. Вызначце сярод іх тэрміны, укажыце, да якіх тэрмінасістэм яны адносяцца.
Плавающая точка, считываемая информация, накаляющийся провод, ненасыщенный углеводород, образующиеся продукты распада, рассматриваемое явление, изучаемый опыт, отходящий день, концентрированный раствор, дистиллированная вода, исчезающий цикл, возрастающая функция, полученные результаты, пишущее устройство, отходящие продукты реакции, возводимые строения, режущее ощущение, исчезающая тень, восстанавливающее средство, движущиеся стержни, возводимое число, цветущий сад, полученная величина, выделяющийся газ, азотирующая атмосфера, печатающая головка, стекающая жидкость, текущее состояние.
Практыкаванне № 64. Перакладзіце дзеясловы і суфіксальным спосабам утварыце тэрміны, якія абазначаюць прадметы, атрыманыя ў выніку адпаведных працэсаў. Для якіх тэрмінасістэм характэрны гэты спосаб?
Заготавливать, плавить, компоновать, мотать, перебивать, закалять, формовать, обдирать, сваривать, ковать, настраивать, смазывать, заклёпывать, нарезать, выбивать, вытягивать, паять, штриховать, наметить, армировать, фрезеровать, обтачивать, укладывать.
Практыкаванне № 65. Перакладзіце на беларускую мову прыведзеныя словы. Вызначце сярод іх агульнаўжывальныя і вузкаспецыяльныя тэрміны.
Макроопределитель, объектодержатель, вычислитель, пользователь, распылитель, распознаватель, дисконоситель, накопитель, термовыключатель, числитель, ускоритель, выключатель, показатель, преобразователь, поглощатель, испытатель, уплотнитель, исследователь, измеритель, носитель, токораспределитель, производитель, отражатель, предохранитель, излучатель, указатель.
Практыкаванне № 66. Перакладзіце тэрміны на беларускую мову. Прааналізуйце і вызначце іх паходжанне, будову і спосабы ўтварэння.
23
Микропроцессор, оперативная память, мини-ЭВМ, поршневой палец, аппаратный сниффер, кэш-память, уравнение Дирака, потенциальная яма, бэр, алгоритм поиска, кюрий, дисковод, асинхронность, генератор двоичных чисел, вольт, гальванометр, межмодульный интерфейс, светофильтр, дегидрация, андезит, загрузка, эффект Комптона, фарадометр, срез, колено, ИМС, зонтик простой, объектно-ориентированное программирование, окно текста.
Практыкаванне № 67. Зрабіце пераклад тэксту на беларускую мову. Выдзеліце тэрміны. Ахарактарызуйце іх спецыфічныя рысы, паходжанне і спосаб утварэння.
І. Видеоадаптеры персональных компьютеров
Устройство, которое называется видеоадаптером (или видеоплатой, видеокартой), есть в каждом компьютере в виде устройства, интегрированного
всистемную плату, либо в качестве самостоятельного компонента – платы расширения. Главная функция, выполняемая видеокартой, – это преобразование полученной от центрального процессора информации и команд
вформат, который устанавливается электроникой монитора для создания изображения на экране. Монитор обычно является неотъемлемой частью любой системы, с помощью которого пользователь получает визуальную информацию.
Видеоконтроллер отвечает за вывод изображения из видеопамяти, регенерацию её содержимого, формирование сигналов развертки для мониторов и обработку запросов центрального процессора. Для исключения конфликтов при обращении к памяти со стороны видеоконтроллера и центрального процессора первый имеет отдельный буфер, который в свободное от обращений ЦП время заполняется данными из видеопамяти.
ЦАП (цифроаналоговый преобразователь, DAC) служит для преобразования беспрерывного потока данных, формируемого видеоконтроллером в уровни интенсивности цвета, подаваемые на монитор. Все современные мониторы используют аналоговый видеосигнал, поэтому возможный диапазон цветов изображения определятся только параметрами ЦАП.
Видео-ПЗУ – постоянное запоминающее устройство, в которое записаны видео-BIOS, экранные шрифты, служебные таблицы и т.п. ПЗУ не используется видеоконтроллером напрямую – к нему обращается только центральный процессор, и в результате выполнения им программ из ПЗУ происходят обращения к видеоконтроллеру и видеопамяти.
Изображение – відарыс Неотъемлемый – неад’емны Преобразователь – пераўтваральнік Результат – вынік
ЗУ – запамінаючае прыстасаванне Пользователь – карыстальнік Развёртка – разгортка Содержимое – змесціва
24
