Агульнаўжыва- |
|
Абмежаванага ўжытку |
|
|
льныя |
спецыяльная |
дыялектная |
жаргонная |
аргатычная |
|
лексіка |
лексіка |
лексіка |
лексіка |
наменклатура прафесіяналізмы тэрміны
Кніга, чалавек, таўчонікі, мабуць, кісларод, фанема, майна, віра, дыёд 2А 4110, халтура, бан, здаваць хвасты, манітор, тысяча, вышка, вясёлка, дажджуха, бабашка, лексікаграфія, інтэграл, інтэрферэнцыя, камп’ютэр, лазер “Фатон-2”, продкі, блат, дзеравяшкі, джэксы, картопля, ажур.
Практыкаванне № 39. Размяркуйце словы па групах, карыстаючыся наступнай табліцай.
Архаізмы |
Гістарызмы |
Жупан, губерня, перст, бортнік, войт, лемантар, жаўнер, нэп, гута, паншчына, дзіда, жандар, харчразвёрстка.
Практыкаванне № 40. Падбярыце да архаізмаў сучасныя адпаведнікі.
Іспыты, скрыжалі, атрамант, каліта, зельнік, вакацыі.
Практыкаванне № 41. Выпішыце неалагізмы ў адзін слупок, гістарызмы – у другі.
Імідж, харунжы, урбанізацыя, дзядзькаванне, дызайн, дысплей, лучына, менеджэр, акванаўт, маніторынг, стаханавец, земства, хакер.
Практыкаванне № 42. Растлумачце значэнне фразеалагізмаў.
Узор: Абое рабое – аднолькавыя, не лепшыя за іншых. Стаяць над душой Даць маху Адвесці душу
Як сабаку пятая нага Гады ў рады Са скуры вылузвацца
Цягнуць ката за хвост Не лыкам шыты Весці рэй.
17
Практыкаванне № 43. Запоўніце крыжаванку.
1 |
2 |
3 |
4 |
|
|
|
|
|
|
5 |
|
6 |
7 |
|
|
|
|
8 |
|
|
|
9 |
|
|
10 |
|
|
11 |
|
|
|
12 |
13 |
|
14 |
15 |
16 |
17 |
18 |
19 |
|
|
20 |
|
|
|
|
21 |
|
22 |
23 |
24 |
25 |
26 |
|
|
27 |
28 |
|
29 |
|
|
30 |
|
|
|
31 |
32 |
|
|
33 |
|
34 |
|
Па гарызанталі: 5. Истопка. 6. Несогласие. 9. Запятая. 10. Руль, кормило. 11. Ломоть. 14. Мечта. 16. Дроги. 17. Глаз. 19. Розарий. 20. Угощение.
22. Сугроб. 24. Погребок. 25. Копоть. 29. Свидетель. 30. Оладья из тёртого картофеля. 31. Жажда. 33. Пойма. 34. Белка.
Па вертыкалі: 1. Табак. 2. Юноша. 3. Подсека. 4. Годовщина. 5. Известие. 7. Богатырь (фольк.). 8. Сухая корка хлеба. 12. Минутка. 13. Могильщик. 14. Сено (луговое). 15. Тяж (в телеге). 17. Сорванец.
18. Насадка. 21. Тарахтение. 23. Одобрение. 26. Сквалыга. 27. Скобление. 28. Горец (бот.). 31. Барыня. 32. Топливо.
Практыкаванне № 44. Зрабіць лексічны разбор слоў у сказе:
Спакойнага шчасця не зычу нікому.
Парадак разбору:
1.Лексічнае значэнне слова ў сказе. Адназначнае ці мнагазначнае.
2.Тып значэння: прамое ці пераноснае.
3.Лексіка-семантычныя сувязі (падабраць да слова, калі можна, сінонімы і антонімы).
4.Паходжанне слова: спрадвечна беларускае ці запазычанае. Прыметы запазычанага слова.
18
5.Сфера выкарыстання: агульнаўжывальнае ці абмежаванага ўжывання (дыялектызм, тэрмін, прафесіяналізм, жарганізм, аргатызм).
6.Прыналежнасць да актыўнай ці пасіўнай лексікі (гістарызм, архаізм або неалагізм).
7.Стылістычны разрад: нейтральнае, гутарковае ці кніжнае (тэрміналагічнае, публіцыстычнае, афіцыйна-справавое, паэтычнае).
Практыкаванне № 45. Самастойна азнаёмцеся са структурай тэрміналагічных слоўнікаў. Стварыце невялікі тэрміналагічны слоўнік (15-20 слоў) па сваёй спецыяльнасці.
Практыкаванне № 46. Карыстаючыся “Тлумачальным слоўнікам беларускай мовы” (Мн., 1996 г.), растлумачце значэнні наступных слоў. З падкрэсленымі словамі складзіце сказы.
Узор: Гідроліз. Рэакцыя абменнага раскладання злучэнняў з вадой.
Варыянт 1. Абало́на, глей, плебісцыт, рэмарка, канцэсія, почапка, ста́тус, талака, ваўкалак, дрыгва.
Варыянт 2. Абанеме́нт, абане́,нтразьбяр, жавель, пантофлі, прарок, стату́, т глюга, каморнік, жыгучка.
Варыянт 3. Абардаж, дойлід, замка, канцлер, тайм-аўт, тэакратыя, шарыя́, т абывацель, леманта́р, млын.
Варыянт 4. Абліваха, гласа́рый, панславі́зм, прэтэндэ́,нтпрэцэдэнт, рахунак, шля́гер, рэмарка, дзядзькаванне, дзірван, гарбата.
Практыкаванне № 47. З дапамогай “Этымалагічнага слоўніка беларускай мовы” знайдзіце гістарычныя карані ў наступных словах.
Вёска, гарлач, журавіна, летась, лушчак, малакан.
Практыкаванне № 48. Знайдзіце ў тэксце словы, якія маюць сінонімы. Складзіце сінанімічныя рады. Паўнату іх і правільнасць праверце па “Слоўніку сінонімаў і блізказначных слоў” М.К. Клышкі.
На выгане, на самых каляінах дарогі, на зарослых сухіх канавах цвітуць, шмат яшчэ, дзікія кветкі – пазгорталі на поўдні жоўтыя галоўкі і застылі так нерухома, надаюць яны зямлі выраз жывога твару, як і лагоднасць паблеклага ўвосень сонца.
Практыкаванне № 49. Складзіце сінанімічныя рады да наступных слоў.
Абшар |
краявід |
абыякава |
світанне |
вораг |
скардзіцца |
гаварыць |
хутка |
19
Практыкаванне № 50. З дапамогай слоўніка паронімаў даць тлумачэнні наступных слоў. Скласці з імі словазлучэнні.
Абанемент // абанент Адрасант // адрасат Аператыўны // аперацыйны
Асабовы // асабісты // асаблівы // асобны Аўтабіяграфія // біяграфія Балотны // балоцісты Бойлер // бройлер Браня // бронь.
Практыкаванне № 51. Прачытайце тэкст. Карыстаючыся этымалагічнымі слоўнікамі, выпішыце асобна агульнаславянскія, усходнеславянскія і ўласнабеларускія словы.
Зялёны луг, як скінуць вокам, Абрусам пышным і шырокім Абапал Нёмна рассцілаўся – За хатай зараз пачынаўся Ды йшоў квяцістай раўнінаю З муражнай слаўнаю травою
Іззяў на сонцы ў пералівах Пяшчотных тонаў. Як на нівах Жыта збажынкі лёгка гнуцца
Ілюдзям радасна смяюцца ...
Па-над парканам пышным валам Стаяў вішняк густы, прыўдалы. Садок быў, праўда, невялічкі:
Дзве верабіны ды тры дзічкі Ды між верб ліпка маладая, Бы іх унучка дарагая.
(Я. Колас)
Практыкаванне № 52. Выпішыце са слоўніка іншамоўных слоў восем прыкладаў слоў іншамоўнага паходжання. Адзначце, з якіх моў яны запазычаны, і ўкажыце іх прыметы. Складзіце з гэтымі словамі сказы і запішыце.
Практыкаванне № 53. Карыстаючыся пяцітомным “Тлумачальным слоўнікам беларускай мовы”, падбярыце да іншамоўных слоў адпаведныя спрадвечна беларускія словы ці выразы, запішыце парамі.
Арфаграфія, дырэктыва, дэфект, камфартабельны, камюніке, лідэр, мантаж, намінатыўны, пракламацыя, сімптом, трыумф, эпідэмія, эталон, эфект, юбілей.
20