Есептi эем-де шығарудың негiзгi кезеңдерi

Есептi ЭЕМ-дi пайдаланып шығару алты кезеңнен тұрады:

1. Есептiң математикалық жобасын белгiлеу;

2. Есептiң шешу әдiсiн таңдап алу;

3. ЭЕМ-ң ерекшелiгiн ескерiп, есептi шешу үшiн алгоритм таңдау, құрастыру;

4. Программалау;

5. Программа жұмысын ЭЕМ-де тексеру,қалыптастыру;

6. Есептi ЭЕМ-де автоматты түрде орындау.

2. Turbo Pasсal бағдарламалау жүйесі

Бағдарламалау ортасын сипаттау.Паскаль тілінде жұмыс істеу үшін екі түрлі бағдарламалау ортасы қолданылады: MS-DOS және Windows жүйелері үшін Borland Pascal және Turbo Pascal 7.0. Олар бағдарлама мәтіндерін даярлауға және оларды орындауға арналған. Бағдарлама құру қағидалары (Windows-та графикамен жұмыс істеуден басқалары) ұқсас болып келеді. Turbo Pascal 7.0 ортасының негізгі файлдары мыналар: turbo.exe – негізгі орындалатын файл; turbo.tpl – кітапхана; turbo.tph – көмек; graph.tpu – графикамен жұмыс істейтін модуль.

Бағдарламалау ортасына ену үшін turbo.exe жарлығын орындау керек. Экранның жоғарғы жолында негізгі мәзір жолы, ал төменгі жолында кейбір функциональды пернелердің сипаттамалары орналасады. Негізгі мәзірге шығу үшін F10 пернесін басу қажет. Қолданушы негізгі мәзірдің мынадай пункттерімен жұмыс істей алады:

File - файлдармен жұмыс істеу;

Edit - файлды редакциялау;

Searh - мәтіннің ұсынылған үзіндісін іздеу немесе алмастыру;

Run - бағдарламаны орындау;

Compile - бағдарламаны тексеру және ехе-файл құру;

Debug - бағдарламаны түзету;

Options - ортаны конфигурациялау;

Window - терезелерді конфигурациялау және олармен жұмыс істеу;

Help - көмек шақыру.

Turbo Pascal бағдарламалау ортасында жұмыс істеудің негізгі кезеңдерін қарастырайық:

1. Бағдарлама мәтінін жазатын жаңа файлды құрыңдар. Ол үшін мына жарлықтарды орындаңдар: F10 – File - New. Ашылған терезеде NONAMEOO.PAS атымен жаңа файл құрылады және оған бағдарлама мәтіні жазылады.

2. Бағдарлама мәтінін теру барысында жіберілген қателіктерді түзету үшін мәтінді түзетудің дәстүрлі тәсілдері қолданылады.Сонымен бірге мәтін үзінділерімен жұмыс істеу үшін мына пернелер қосағы қолданылады:

Shift + стрелкалар - мәтін үзіндісін ерекшелеу және ерекшелеуді алу;

Ctrl + Insert - үзіндіні алмастыру қалтасына көшіру;

Shift + Del - үзіндіні мәтіннен қалтаға жылжыту;

Shift + Insert - қалтадан мәтінді меңзер тұрған жерге орналастыру;

Ctrl + Del - ерекшеленген үзіндіні негізгі мәтіннен жою;

Ctrl + Y - меңзер орналасқан жолды жою;

Ctrl +Q,Y - меңзерден бастап жол соңына дейінгі мәтінді жою;

Ctrl + N - жаңа жол орналастыру;

Ctrl + PgUp - мәтіннің басына бару;

Ctrl + PgDn - мәтіннің соңына бару.

3. Айқын көзге көрінетін қателіктер жоқ болса, бағдарламаны тексеруге және орындауға жіберіңдер. F10 - Run - Run немесе Ctrl+F9 пернелер қосағын қолданыңдар.

4. Егер синтаксистік қате жіберілсе, жүйе бұл туралы хабар береді. Меңзер қатесі бар жолда болады немесе қатенің орнын тікелей көрсетеді. Жоғарғы жолда қателіктің түрі қызыл түспен көрініп тұрады. Бағдарламалау ортасы редакциялау режимінде болғандықтан қателікті түзету жеңіл орындалады.

Қателікті түзетіп болған соң, қайтадан бағдарлама тексеріледі және орындалады, яғни CTRL+F9 басу керек. Табылған келесі қателік те осылайша түзетіледі және т.с.с.

5. Егер синтаксистік қателер жоқ болса, бағдарлама орындалады. Жауабын нәтижелер терезесінде көруге болады. Ол үшін Alt+F5 немесе Debug пунктінің әдістері қолданылады. Нәтижелерді көріп болған соң, кез-келген пернені басу арқылы бағдарламаны редакциялау режиміне оралуға болады.

6. Бағдарламаға exe-файл құру үшін: F10 – Compile – Destination - Disk орындалады. Alt+F9 басамыз, дискінің ағымдағы каталогына exe-файл құрылады, оны бағдарламалау ортасынан тыс орындауға болады.

7. Бағдарлама мәтінін тіркемесі .pas файлда сақтау үшін F10 – File - Save As

арқылы файлды жаңа атпен, ал F10 – File - Save (F2 пернесін басуға болады) арқылы файлды бұрынғы атымен сақтауға болады.

8. Бағдарламалау ортасынан шығу үшін F10 – File - Exit орындаймыз немесе Alt+X пернелеріне басамыз.

9. Дискідегі бағдарламамен жұмыс істеу үшін оны F10 – File - Open орындаймыз немесе F3 пернесіне басамыз. Сонан соң Tab пернесінің көмегімен пайда болған терезедегі файлдар тізімінен қажетті файлды таңдап, енгізу пернесіне басамыз. Бағдарлама мәтіні редакциялау терезесіне енгізіледі.

10. Бағдарлама мәтіні орналасқан терезелер бірнешеу болуы мүмкін. Ол терезелердің бірінен екіншісіне F6 пернесі арқылы өтуге болады. Терезені толық экран түрінде ашу немесе оны жинау үшін F5 пернесі қолданылады. Белсенді терезені жабу үшін Alt+F3 пернесіне немесе терезені жабу тетігіне басамыз.

11. Егер қосымша ақпарат қажет болса F1 пернесіне басу арқылы Турбо Паскаль тілі туралы анықтамалық ақпарат алуға болады.

Ескерту. Borland Pascal for Windows бағдарламалау ортасының осы сипатталған ережелерден маңызды ерекшелігі болмайды. Тек қателер туралы хабар экранның төменгі жағында орналасады. Бағдарламаның басында Uses Crt орнына Uses WinCrt жарлығы жазылады.

Жиі кездесетін қателіктердің коды. Turbo Pascal 7.0 ортасы қателіктерді екі топқа бөліп қарастырады, яғни: компиляция (қатесін тексеру) кезіндегі қателіктер мен бағдарламаны орындау кезіндегі қателіктер.

2.1.Компиялция кезіндегі жіберілетін қателіктердің коды:

3	Unknown identifier	Белгісіз идентификатор немесе бұл идентификатор сипатталмаған
4	Duplicate identifier	Идентификатор қайталанып отыр
5	Syntax error	Синтаксистік қате
14	Invalid file name	Файлдың аты дұрыс емес немесе дұрыс емес бағыт көрсетілген
26	Type mismath	Тип сәйкессіздігі
42	Error in expession	Өрнектің жазылуы қате
62	Division by zero	Нөлге бөлуге болмайды
64	Cannot Read or Write variables of this type	Ұсынылған типтегі айнымалыны жазуға немесе есептеуге мүмкіндік жоқ
85	«;» expected	«;» таңбасын қою қажет
91	«:=» expected	«:=» таңбасын қою қажет
94	«.» expected	«.» таңбасын қою қажет
95	«..» expected	«..» таңбасын қою қажет

2.2 Бағдарламаны орындау кезінде жіберілетін қателіктер.

Бұл қателіктер: DOS деңгейіндегі қателіктер (коды – 99 дейін); енгізу-шығару қателіктері (коды 100-149 дейін); ерекше қателіктер (коды 150-199 дейін); фатальды қателіктер (коды 200-255 дейін) болып бөлінеді.

2	Path not found	Жол (сапар) табылмады
102	File not open	Файл ашылмаған
104	File not open for input	Енгізу үшін файл ашылмаған
105	File not open for output	Шығару үшін файл ашылмаған
153	Unknown command	Белгісіз жарлық
200	Division by zero	Нөлге бөлуге балмайды
215	Arthmetic overfiow error	Математикалық амалды орындаудағы қате