Добавил:
bekan
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Предмет:
Файл:1-ameliy_I_ES
.pdf
1-ámeliy. Intellektual hám ekspert sistemalarǵa kirisiw. Bilimler bazası
Jumıstıń maqseti. Studentlerge jasalma intellekt (JI) hám ekspert sistemalardıń
(ES) tiykarǵı túsiniklerin túsindiriw, bilimler bazasınıń (BB) dúzilisi,
maǵlıwmatlar hám bilimlerdiń ayırmashılıǵın úyretiw hám ámeliy túrde kishi
kólemdegi bilimler bazasın jaratıw kónlikpelerin qáliplestiriw.
Teoriyalıq bólim: Intellektual sistema — bul ádette adam intellektin talap etetuǵın
dóretiwshilik funkciyalardı (máselen, dálillew, úyreniw, sheshim qabıllaw)
orınlawǵa hám sonday-aq jasalma intellekt usılların qollanıwǵa tiykarlanǵan
texnikalıq yamasa programmalıq sistema. Ekspert sistema — bul belgili bir
tarawda (medicina, ekonomika, injenerlik hám t.b.) qánigelesken ekspertlerdiń
bilimlerin hám dálillew qábiletlerin ózinde jámlegen sistema.
ES-nıń negizi: 1) Bilimler bazası (Knowledge Base): Pán tarawına tiyisli faktler
hám qaǵıydalar jıynaǵı; 2) Dálillew mexanizmi (Inference Engine): BB-daǵı
bilimlerge súyenip jańa juwmaqlar shıǵarıwshı algoritm; 3) Túsindiriw
podsisteması: Sistemanıń ne ushın bunday qararǵa kelgenin kórsetip beredi.
Bilimler bazası (BB) hám Maǵlıwmatlar ierarxiyası
Bilimler bazası maǵlıwmatlar bazasınan (MB) túp-tiykarınan parıq qıladı. MB-da
tek faktler (mısalı: "Alma - miywe") saqlansa, BB-da faktler menen birge olar
arasındaǵı baylanıslar hám logikalıq qaǵıydalar saqlanadı.
Ámeliy bólim: Bilimler bazasın proektlew basqıshları
1. Identifikaciya: Pán tarawın hám sheshiliwi kerek bolǵan máseleni belgilew.
2. Konceptualizaciya: Tiykarǵı túsiniklerdi hám olar arasındaǵı qatnaslardı
tabıw.
3. Formalizaciya: Bilimlerdi kórsetiw modelin (logikalıq, produkciyalıq hám t.b.)
tańlaw.
4. Realizaciya: Programmalıq ortalıqda kodqa túsiriw.
Ámeliy mısallar
Mısal 1: Avtomobil ońlaw boyınsha kishi ES
Faktler: Motor qotlanbaydı, akkuymulyator óshken, janarmay joq.
Qaǵıydalar:
R1: EGER (motor qotlansa) HÁM (janarmay bar) ONDA (akkuymulyatordı
tekseriń).
R2: EGER (motor qotlanbasa) HÁM (janarmay joq) ONDA (janarmay quyıń).
Mısal 2: Medicina baslanǵısh diagnozı
Faktler: Simptom (jótel), Dene temperaturası (>38°C).
Qaǵıydalar:
R1: EGER (temp > 38) HÁM (jótel bar) ONDA (diagnoz = Gripp).
R2: EGER (temp < 37) HÁM (bas awırıwı bar) ONDA (diagnoz = Sharshaw).
Mısal 3: Python tilinde kishi BB strukturası (Logikalıq model)
Python
def expert_system(input_data):
# 1. Bilimler bazası - Bul jerde turaqlı faktler
hám qaǵıydalar saqlanadı
rules = {
"is_student": True,
"is_enrolled": True
}
# 2. Dálillew mexanizmi - Kiris maǵlıwmatların BB
menen salıstırıw
if input_data["has_internet"] and
rules["is_student"]:
result = "Siz onlayn platformadan paydalana
alasız."
elif not input_data["has_internet"] and
rules["is_student"]:
result = "Sizge kitapxanadaǵı oflayn
materiallar usınıs etiledi."
else:
result = "Siz sistema paydalanıwshısı emessiz."
return result
# 3. Paydalanıwshı maǵlıwmatı (Interfeys bólimi)
user_status = {"has_internet": False}
final_decision = expert_system(user_status)
print(f"Sistemanıń qararı: {final_decision}")
Mısal 3 ushın metodikalıq kórsetpe:
Logikalıq analiz: rules sózligi sistemanıń "yadı" (Bilimler bazası) xızmetin
atqaradı. if-elif-else logikası bolsa dálillew mexanizmi (Inference Engine) bolıp, ol
kiris maǵlıwmatların analizleydi.
Tájiriybe: user_status ishindegi False mánisin True mánisine ózgertip, sistemanıń
beretuǵın juwabın baqlań.
Keńeytiw: rules sózligine jańa faktler (mısalı: "has_laptop": True) qosıń hám oǵan
sáykes jańa shártler (IF) jazıń.
Ámeliy tapsırmalar
Tapsırma 1. "Kompyuterge texnikalıq xızmet kórsetiw"
Máselesi: Monitor islemey qalǵandaǵı diagnoz qoyıw sisteması.
Talap: Keminde 5 fakt hám 3 logikalıq qaǵıyda (IF-THEN) dúziń.
Tapsırma 2. "Aqıllı úy (Smart Home) sisteması"
Máselesi: Kondicioner hám jaqtılandırıw sistemasın basqarıw.
Talap: Sırtqı temperatura hám adam bar-joqlıǵına qaray 4 túrli scenariy jazıń.
Tapsırma 3. "Bank krediti beriw sisteması"
Máselesi: Klienttiń jası hám aylıq tabısına qaray kredit beriwdi sheshiw.
Talap: Kredit beriw kriteriyaların Python funksiyası túrinde kórsetip beriń.
Tapsırma 4. "Ósimliklerdi klassifikaciyalaw"
Máselesi: Japıraǵınıń forması hám reńine qaray ósimlik túrin anıqlaw.
Talap: Keminde 3 túrli ósimlik ushın klassifikaciyalaw BB-sın sızıń.
Tapsırma 5. "Programmalastırıw tilin tańlaw"
Máselesi: Paydalanıwshınıń maqsetine qaray tildi kórsetiw.
Talap: Logikalıq dálillew shınjırın dúziń (Maqset = AI -> Til = Python).
Соседние файлы в предмете Интеллектуальные системы